Morgunblaðið - 09.05.1971, Blaðsíða 13

Morgunblaðið - 09.05.1971, Blaðsíða 13
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 9. MAÍ 1971 13 hann gerði, hjá L'Anse aux Meadows." Vakti nokkur sérstök lýsing í fornum sögnum áhuga Thor Heyerdahls á ferðum og ferða- lögum? „Enginn vafi er á þvi, að for- eldrar mínir höfðu mikinn áhuga á þessum fornu íslenzku bókmenntum og þau innrættu mér virðingu fyrir þeim. Á æskuheimili mínu var stundum talað um að Kolumbus hefði fengið hugmyndina að Amer- Ikuferðunum, annaðhvort frá munnlegum frásögnum eða heimildum sem ritaðar voru á Islandi, og af þeim sökum og ýmsum öðrum hafi hann vitað meira en okkur er nú ljóst, þegar hann lagði af stað yfir Atiantshafið. Island var ekki ein angrað samfélag litillar þjóð- ar, heldur í nánum tengs'lum . við umheiminn. Það er mjög sennilegt að heimildir um lönd in handan Atlantshafs hafi breiðzt út og Kölumbus kynnt sér þær, svo nákvæmur sem hann var í útreikningum sínum og áætlunum." Nokkurt sérstakt atvik í uppvextinurn, sem beindi hug- anum að hafinu? „Nokkur einstök atriði urðu mnér opinberun. Það voru eng- ar ýkjusögur. Þetta voru frá- sagnir af fólki, sem fór til ókunnra landa og uppgötvaði hluti sem við vitum að eru til, em kom ekki heim aftur og sagðist hafa séð dreka. Skýrði þvert á móti frá venjulegum gróðri, venjulegu grjóti. Það lýsti fyrir okkur strandlengj- um, eins og við þekkjum þær aí eigin raun. Okkur voru sagðar sögur af skrælmgjum, , venjulegu fólki, en ekki ófreskjum með tvö höfuð og langan hala. Okkur var sagt frá sjómönnum sem stigu á land og gáfu skrælingjunum varning. Allt þetta var raun- • veruleiki, en enginn hugarburð ur skálds uom það sem er ekki til eða hef ur ekki gerzt" Fékk hann hugmyndirnar um Kon Tiki ferðina á Tahiti? „Þó að ég hefði mikinn áhuga á víkingunum og dáðist að þeim og skipum þeirra, gerði ég mér ljóst að ég bar etkki góðan hug til hafsins. Ég bar að vísu virðingu fyrir haf- inu, óttablandna virðingu því að ég var hræddur við það. Þegar ég var drengur í Larvik munaði nokkrum sinnum minnstu að ég drukknaði. Ég var því sjóhræddur á uppvaxt arárunum. Ég kunni ekki að synda. Á Tahiti varð ég að læra að synda. Þa var ég kom- inn að þeirri niðurstöðu, að ég gæti ekki ætlazt til að ég flyti, ef ég dytti í sjóinn. Þegar áíiuginn vaknaði á þjóðflokk- imum, sem byggja eyjarnar í Kyrrahafi, varð mér hugsað til vikmganna og ferða þeirra. Upp úr því fór að efiast trún- aðartraust milli mín og hafsins. Ég fór að hugsa um möguleik- ana á því, að forfeður þeirra sem byggðu Kyrrahafseyjar, eða Polinesíu, hefðu sigit frá meginlandi Suður-Ameríku: ef svo hefði verið, væru ferðir þeirra jafnmikið þrekvirki og víkingaferðirnar. Farkostir þeirra voru miklu frumstæðari en skip víkinganna. Indíánarn ir í Suður-Ameríku notuðu balsavið. Hann er léttasta trjá tegund, sem um getur. Ég þótt- ist vita að ekki væri unnt að stjórna slikum farkosti jafn- auðveldlega og víkingaskipi, en gerði mér jafnframt grein fyrir þvi, að vindar og straum- ar mundu bera slíkan fleka á hafinu í ákveðna átt, þ.e. frá Suður-Ameríku yfir hafið til eyjanna. Ég gerði mér ljóst, að Suður-Ameríkumenn gátu komizt þessa leið, ef þeir hefðu getað haldizt um borð í slíkum farkosti. Kon Tiki ferð- in sýndi, að þetta var hægt. Hún var fyrsta reynsla mín af hafinu. Ég kynntist þvi á allt annan hátt en unnt er um borð i stóru skipi. Ég fékk traust á hafinu, sá það sömu augum og forfeður okkar úr vikingaskip um sínum. Þó með þeim fyrir- vara að maftir varð að vera fyrsta flokks sjómaður til að geta siglt víkingaskipi, en flek ar eins og Kon Tiki kölluðu á miklu minni reynslu og þekk- ingu. Ef ólag brotnar á vík- ingaskipi, fyQlist það og sekk- ur. En þegar öldurnar koma á bát eins og Kon Tiki eða sef- skip eins og RA I og II, fer sjórinn í gegnum þessa frum- stæðu farkosti, þeir fljóta upp á öldutoppana, og eru því ör- uggari fleytur en vikingaskip- in voru, þó að ekki sé unnt að stjórna þeim af eins mikilli ná kvæmni. Víkingas'kipin voru byggð fyrir stórar strendur. Þau voru nauðsynlegur far- kostur þjóða, sem urðu að lifa á hafinu, afla sér þar fæðu og sigla milli fjarlægra staða. Við eigum mjög erfitt með að sjá héim forfeðra okkar eins og hann var; t.a.m. var mjög erfitt að ferðast um þéttan skóg full- an af villidýrum og miklu erf- iðara en sigla á hafinu í góðu skipi. Þá var miklu auðveldara að sigla langar leiðir á sjón- um en fara um fjöllótt os; tor- fær lönd, jökla og hálfgerða frumskóga, eins og sums stað- ar voru á Norðurlöndum í þá daga. Vikingaskipin urðu til vegna þeirrar nauðsynjar að Kon Tiki eiga í senn góð fiskiskip og skip ti'l langra ferðalaga. En auðvitað freistuðust forfeður okkar einnig til að ganga á land, þar sem enginn átti von á þeim og þeir voru óvelkomn- ir. Gera strandhögg í ókunn- um löndum. Ræna og sigla síð- an aftur til hafs, þar sem þeir voru óhultir. Þeir höfðu dug- andi skip fram yfir aðrar þjóð- ir. Það færðu þeir sér í nyt. Skip þeirra voru hentug til strandhöggs, þeir gátu verið komnir um borð aftur áður en óvininum tókst að safna liði. Við megum ekki álasa þeim fyr ir að hafa ekki staðizt þessar freistingar. Sums staðar áttu víkingarnir auðvelt með að halda stöðum, þar sem þeir réð- ust á land, svo sem á eyjunni Mön. Hún varð miðdepill litla kónungsríkisins, sem hafði yf- irráð yfir öllum nærliggjandi eyjum, en engin ítök á landi Víkingarnir vissu að þeir gátu varizt óvinum sínum, svo lengi sem þeir héldu sig við eyjarn- ar og komu skipum sínum við gegn þeim, sem reyndu að brjót ast út í eyjarnar frá megin- landinu." Og þá var komið að mikil- vægri spurningu: hvaða a,ug- um hann liti á pessa marg- nefndu forfeður okkar? ,,Ég gerði mér snemma grein fyrir því, að á Norðurlöndum lifði fólk sem í stórum drátt- um hafði sams konar tilfinn- ingalíf og við, stjórnaðist af svipaðri eðlishvöt. Gerði mér grein fyrir að það hefði ekki breytzt eins mikið innra með sér og á ytra borðinu. Ég sé æ betur, að við höfum vanmetið forfeður okkar, þeir höfðu ekki minni greind en við, svo að engin framför hefur átt sér stað á mannsheiianum á þeim langa tíma sem liðinn er frá velmektardögum víkinganna. Við höfum að visu lært meira. Okkur hefur aukizt vitneskja, en gáfur okkar og greind eru ekki meiri. Þvert á móti er ég þeirrar skoðunar að kynslóðin sem við heyrum til, og þá ekki sízt börnin og unglingarnir nú á dögum, hefur vegna tækni- framfara orðið að leggja of mikið á heilann, t.a.m. iþyngt honum með alls kyns skemmti- prógrömmum. Af þeim sökum m.a. höfum við ekki sama hæfi- leika og forfeður okkar til að hugsa skýrt. Það var að vissu ieyti gæfa þeirra að þekking þeirra var takmörkuð. Hún íþyngdi þeim ekki. Ómerkilegir hlutir trufluðu þá ekki eins og nú er." Tailið barst aftur að hafinu. Hann var hræddur við það. En hvað gerðist? Hvernig vann hann bug á þessari hræðslu sinni? „Ég leit á hafið eins og ryk- sugu sem sogar allt til sin. Ef maður fór út á hafið, var nær ógerningur að halda sig á yf- irborðinu, fannst mér. Maður hlyti að sogast niður í undir- djúpin og drukkna. En þegar ég hafði kynnzt sjónum úr fleka, breyttist ótti minn i ör- yggistilfinningu. Slíkur far- kostur sogast ekki niður í djúpið, en þeytist upp á yfir- borðið eins og tappi. 1 staðinn fyrir að hverfa inn í bylgjurn- ar, flýtur maður upp á öldu- toppana. Þegar maður siglir á stóru skipi í þungri öldu, kast- ar hún skutnum upp um leið og stefnið hverfur í sjó af svo miklu afli, að hann getur beygt járn eins og ekkert sé. En i litl um farkosti eins og vík- ingaskipi, Kon Tiki fleka eða sefbát, er engin hætta á slik- um átökum, þvi að nóg rými er fyrir þessi frumstæðu litlu skip milli öldutoppanna. Þegar aidan rís, tekur hún þessi skip með sér, og það myndast trúnað ur milli manns og hafs, jafnvel þó að aldan sé hvitfyssandi yfir höfði manns. Maður blotn- ar að visu, en hvað gerir það, fyrst fleytan er á öldutoppin- um? Þessi reynsla hefur gjör- breytt afstöðu minni til hafs- ins. Ég er hættur að sjá það frá ströndinni. Margir hafa horft á það eins og ég gerði drengur, frá stórum klettum, þar sem brimlöðrið springur I allar áttir og brotnar með svo miklum krafti að maður hefur á tilfinningunni, að aldan gæti brotið ailt sem fyrir er. En þeg ar komið er út á hafið blas- ir við manni ailt önnur rnynd. Maður sér ekki lengur þessa krepptu ölduhnefa sem koma æðandi á mann, heldur veltur hafið áfram í stórum bylgju- föllum, hvort sem er í roki eða fárviðri. Aldan veltur alltaf þannig að báturinn hefur tæki færi til að hrista hana af sér. Við fljótum ofan á í froðunni og krafturinn er ekki eins mik iH og maður hélt. Óttinn hverf- ur. Eina skiptið sem ég fann til ótta um borð í Kon Tiki var þegar við höfðum farið 8000 km leið yfir Kyrrahafið á 101 sólarhring og kóralrifin blöstu við okkur, þar sem öldurnar brotnuðu hvítfyssandi við eyj- I fquiv ovÁun* Saty arnar og rifin minntu á hvass- ar tennur eða spjótsodda. Við vorum ekki hræddir við sjó- inn, þar sem hann steypti sér eins og veggur yifir kóralrif- in, heldur óttuðumst við þann möguleika að okkur mundi skola fyrir borð. Þá mundum við farast í rifgörðunum á svip stundu. Sömu sögu er að segja úr Ra-ferðunum. Við óttuðumst ekki hafið, heldur þann mögu- leika að okkur mundi skola upp í klettabeltin á strand- lengju Afríku, þegar við sigld um suður með álfunni, áður en við lögðum út á hafið. Það var okkur mikill léttir þegar út- hafið blasti við framundan eft ír tveggja eða þriggja vikna siglingu meðfram Afriku- strönd. Þá fundum við til ðr- yggiskenndar. Að vísu áttum við mikla og erfiða raun fyr- ir höndum. En við litum á haf- ið sem vin. Landið með klett- um og skerjum var óvinurinn.*' Trú og haf eru óaðskiljanleg ir þaettir í sögu okkar. Hvað segir norski vikingurinn, Thor Heyerdahl, um trúna og örlög mannsins? ,,Ég held að þeir sem sterk- ast hafa upplifað náttúruöflin, þeir sem hafa dvalizt á heim- skautunum undir endalausum stjörnuhimni og einnig þeir sem hafa vikum saman barizt við úthöfin með óendanleik stjörnuhiminsins yfir höfði sér, komist mjög fljótt að þeirri örlagaríku niðurstöðu, að við mennirnir erum ekki skaparar himins og jarðar. Við erum hluti sköpunarverksins. Undir víðáttum stjörnuhiminsins, á hafi úti, á ísbreiðum heimskaut- anna og endalausum eyðimörk- um, finnur maður til meiri auð- mýktar en þegar gengið er eftir götum stórborganna. í borginni er allt af manna völdum sem við blasir. Við erum meistararnir. En landkönnuðurinn hefur fljótlega á tilfinningunni, að bak við þetta allt sé mikJu stserra og sterkara afl en við þekkjum. Allt þetta var til áður en menn fæddust og verð ur til löngu eftir að maðurinn er horfinn af sjónarsviðinu. Um borð í Ra vorum við átta saman frá jafnmörgum ólíkum löndum. Ég valdi félaga mina með tilliti til þess, að þeir höfðu • ólik trúarbrögð, ólikan pólitískan bakhjarl, ólíkan lit- arhátt. Þar var kaþólskur mað- ur og mótmælandi, kopti og Búddatrúarmaður, Múhameðs- trúarmaður, náttúrudýrkandi og guðleyisingi. Þegar við sát- um um borð i skipinu, sem virt ist svífa um endalausan alheim inn í niðamyrkri með glitrandi stjörnuhimininn yfir höfði og lýsandi frumgróður í sjónum, snerust umræðurnar stundum um trúarbrögð og þá kom I ijós, að fátt skildi okkur að í þeim efnum. Við fundum allir að við vorum ekki, þrátt fyrir allt, herrar sköpunarverksins. Að þessu leyti vorum við allir jafn ir. 1 raun og veru vissum við sáralítið um tilveruna og lög- mál hennar. Hugsun okkar hvarflaði að hinu sama — við getum kallað það Aliah, við get um kallað það guð, við getum kallað það náttúruöfl. En það var eitthvað sem verður ekW mælt með þeirri þekkingu, sem taekni og visindi hafa yfir að ráða. Við vorum allir í sama báti." m.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.