Morgunblaðið - 14.05.1972, Blaðsíða 1

Morgunblaðið - 14.05.1972, Blaðsíða 1
tfltmtttfei}* Bókin „Let History Judge" eft- ir Sovétmanninn Roy Medved- ev er fyrir nokkru komin út á Vesturlöndum og heíur vakið feifcnalega athygli. Ýmsir þekkt ustu gagnrýnendur á Bretlandi og í Bandaríkjunum, svo og sér- fræðingar um málefni Sovétrikj anna hafa fjallað um bókina og telja útkomu hennar mikinn m>erkisa>tJburð. Kdward Chrank- shaw ritar m.a. i Observer: „Otgefendur þessarar bókar segja hana merkasta fram- lag sem hefur komið frá Sovét- ríkjunum, síðan Krúsjeff hélt hina frægu ræðu sína um Stalín á 20. flokksþinginu. Ég tek und ir þessi orð. Bókin er fyrsta til- raun til raunsærrar könnunar á ferli Stalíns, ódæðisverk um hans, sigrum hans og þróun sem gerð hefur verið innan frá . . ." 1 The New York Times Book Review ritar Harrison E. Sails- bury langa grein um bðkina, for sendur hennar og þær hvat ir sem liggja til grundvallar, að Medvedev hefur að vinna hana. Grein Harrisons Sailsbury fer hér á eftir i lauslegri þýðingu og ögn stytt: „Þegar ég lagði frá mér bók Roy A. Medvedevs var mér líkt innaribrjósts og þegar ég les um flóð í Vestur-Bengal, jarð- skjálfta í Tyrklandi ellegar kól erufarsótt i Kina. Áhrif Stalíns á heim allan, einkum þó hinn *rgutilitafr$itt0 14. MAl 1972 24 SlBUR Grein Harrison Salisbury um bók Roy Medvedes um Stalinstímann Þeir hafa unnið að fjórum miklum verkum um Stalinisma og samtíma hans i Sovétríkjun- um. Ekkert þessara verka hefur verið gefið út þar i landi. Þau hafa hins vegar gengið manna á milli í samizdat útgáfum. Verk Zhores eru „The Rise and Fall of T.D. Lysenko," og „The Med- vedev Papers" og er þar gerð könnun á ritskoðunarkerfi Sov- étríkjanna og því harða eftirliti með menningarlífi sem tíðkast þar i landi. Eftir þá báða Zhor- es og Roy er bókin „A Case of Madness" og fjallaði um þau brögð sem sovézk stjórnvöld höfðu í frammi á s'.l. ári til að fá Zhores úrskurðaðan geðsjúk an, svo að unnt yrði að koma honum til vistunar á geðveikra- hæli. Fjórða verkið er svo ofan greind bók, samtímaleg könnun og yfirlit yfir allt Stalíns-tima- bilið, sú fyrsta, sem við vitum hans, svo og að enáurivekja ýms ar kúgunaraðferðir sem viðhafð ar voru á va'.datíma hans. Hvað er það svo sem Medved ev hefur skrifað? Ekki saga í hefðbunidnum skilndngi orðsin^ 1 fyrstu mun hann hafa æitlað að kalla bókina „Before the Oourt of History", en vinir hans sýndiu honu'm fram á, að slík söguleg könnun á Stalínisman- um væri aðeins upphafið. Hanm gaf þvti bókinni nafnið „Let History J-udlge" eða „Towarð the Court of History". En það sem hann kemiur fraim með felur meira í sér en ákæru. Ég ætla ekki að halda þvi fram að allt þetta efni, sé tæmandi yfirlit um StaKinstímabilið, en þar er þó gerð tiiraun til að kafa ögn und ir yfirborðið. Og Medivedev hef- ur fengið aðgang (án efá fyrir miiligöngu áhrifamikilla vina sinna) að ýnrsum óprentuð- frá reynslu sinni, það er fólk, sem er einhuga í þvi að sann- leikurinin um Sovétrikin undir StaiKnsstjórn skyldi skjalfestur og biritiur — væntanlega með það fyrir au'gium að koma í veg fyrir að slíkt endurtæki sig. Skömmu áður en Krúsjeff hélt ræðuna um Stalín, kom mið- neínd kommúnistaif'lofcksins á laggirnar sérstakri nefnd til að kanna hryðj>uiverfc eimræðisherr- ans fyrrverandi. Pormaður nefndarim.nar var A.N. Shelepin. Var hann tilnefndur aí forystu- sveitinni til að hreinsa til innan ieynilögreglunnar. Með gaum- gæfilegri skipulagningu og öt- uilili vinnu var þvá koimið í kring að hundruð þúsunda fanga í nauðiunigarvinnubúðum voru leystir úr haldi eða leyft að koma heim úr útlegð og enn fleiri voru endurreistir látnir. Ekkjur þessara manna og aðrir Látum söfiruna dæma sovézka — enda þótt þau spanni yfir mun víðara svið og það reyndar svo að áhrifanna gætir næstum því á hverja einustu mannveru — eru svo ómælanleg, svo söguleg í djöfulleik sinum, að nú þegar tveir áratugir eru liðnir frá dauða hans, erum við líkt og fornleifafræðingar á fram andi stað, að reyna að mæla hversu gífurleg itök hans og áhrif voru. Enginn hefur skrifað sögu Stalíns af þvílíkri nákvæmni og gætni og þessi nákvæmi mennta maður. Medvedev hefur unnið að verkinu árum saman. Hann hefur notið hjálpar fjölmargra sem eru samvizkusamir vísinda- menn og félagsþrosikaðir borgar ar og vilja freista þess að draga upp Stalínstímabilið og kanna þýðingu þess skeiðs. I>að gengur kraftaverki næst að hafa getað fullunnið þetta verk. Sérstaklega þegar haft er í huga, að núverandi valdhafar í Sovétríkjunum eiga í hálfgerð- um erfiðleikum gagnvart ódæð- isverkum Stalíns og jafnvægis- list þeirra er ekki sannfærandi. Enda hefur vissulega verið sýnd viðleitni i þá átt að endur- reisa hann, sem minnisverðan og stórbrotinn leiðtoga en nokkuð brokkgengan á stumdum. Roy Medvedev og tvíburabróð ir hans Zhores Medvedev eiga áreiðanlega ekki marga sína lí'ka. Þeir eru synir heimspek- ings í fræðum Marx, Alexand- ers Romanovitsj Medvedevs, en hann var líflátinn í hreinsunum árið 1938. Þeir eru vísindamenn og fræðimenn, gæddir rikri þjóð félagsvitund. Roy lagði stund á heimspeki og nam siðan uppeldis fræði og sögu. Zhores er líf- efnafræðingur og erfðafræðing- til að hafi verið gerð innan Sov- étríkjanna. Þarna er að finna óhemju mikla vitneskju er verð- ur tii skilningsauka á hálfrar aldar sögu Sovétríkjanna. Eins og nærri má geta hefur frumkvæði þeirra bræðra, svo og sú aðstoð sem þeir hafa not- ið frá ýmsum aðilum, vakið heift uga reiði hins aldna sovézka stjóxnarbákns. Báðir hafa verið reknir frá störfum sínum og minnstu munaði, að það feng- ist framgengt, að Zhores yrði settur á geðveikrahæli. Báð- ir hafa fengið itrekaðar aðvar- anir um að þeirra biðu hin verstu örlög ef þeir héldu upp- teknum hætti við iðju sína. Það má rekja til hins mikla og vold- uga stuðnings, sem þeir njóta hjá ákveðnum áhrifamömn'um meðal menntamanna, að þeir skuli ekki hafa verið settir í fangelsi. Þar á meðal eru heims- frægir eðlisfræðingar á borð við Peter Kapitsa og Andarei D Sakharov, ri'tihöifundurinn Alex- ander Solzhenitsyn og Konstan- tin Simonov. Geta má þess áð e:nn ágætastur styrktarmanna þe'rra var Alexander Tvardov- sky heitinn, fyrrv. riitstjóri Novy Mir. Ætla má og að með- al situðniragismanna þeirra sé að m'nnsta kosti einn fulitrúi stj'órnimálaráðisins. Bræðurnir eru vissulega i fylkiingarbrjóisti þeirra visinda- manna, menntamanna og frjá's- lyndra afla í Sovétrikjun- um, sem reyna að hafa hemil á foryistunni, sem viil að nokkru endurreisa Staiín, eins og áður var að vikið, eða að minnsta kositi draga úr andúð og gagn rýni þeirri, sem hófst með ræðu Krúsjeffs árið 1956. Reynt er að gera Mitið úr öhæif'Uiverikunum eða dreifa ábyrgðinni á verkura um skjölum um starfssemi flokfcsins, allt aftur til ársins 1917. Hann hefur og fengið að lesa skýrsliur yfir rannsóknir, sem flokkurinn lét gera, eftir að Krúsjeff reið á vaðið og birti al heimi frásagnir af ódæðisverk- um Staliris. Medvedev hefur dregið að sér þúsundir skjala, sem suim hafa verið birt og efni- viðs hefiur hann aflað frá hinum ö'íkleg'Usitu stöðum og heimiidir hans eru bersýniiega áreiðan- legar. Hann hefur sömuleið- is fengið aðlgang að hundr'uð- um eiðfestra yfirlýsinga fanga, svo og endurminningum ýmissa fórinarlamba Staiins, sem ann- að hvort fundust í fórum þeirra ellegar voru ritaðar niður af þeim, sem tókst að hjara af tiu, fimmtán og allt upp í 25 ára vist í þrælaivinnubúðiUim. Hann hefur fengið fjölda manna til að segja ástvinir fengu eft'rlaun eða ein- hvers konar bætur. Fæst af því, sem þessi nefnd gruflaði upp, hefur verið birt opinberlega, enda þótt vikið væri að sumu hverju á flokks- fundimum árið 1961. Gerði Shele pin það og reynidar fleiri. Med- vedev hefur aug'ljóslega fengið að lesa ýmisiegt af þessu éfni, sem þarna var safhað saman. Þetta verk Medvedevs er ekki eins æsilegt og ræða Krúsjeffs var á sínuim tlíma. En það fyliir upp i óteijandi göt og mörg þeirra stór um feril Stalíns upp úr 1930. Þetta verk er ekki eins itariegt og „The Great Terror" eftir Robert Oonquest, en i því er sannieikur sem lesandi hlýt- ur að verða von bráðar var við. Á grundvelli verks Medvedevs er nærtækit að endurmeita verði alla sögu Rússlands frá andláti Lenins ti!l fails Krúsjeffs. Þetta er ekki stórkostlegt bók menntaverk í sj&lfiu sér, enda þótt bókim sé unnin af veruleigu listfengi. Það sem athyglisverð- ast er og heillar mest, er að Med- vedev vimnur verk sitt einimdtjt aif bví, að hann er Rússi, hann er Marxisti, og hann er að færa okkur StaMn og Rússland, inn- an frá. Við höfum aldrei litið það auiguim fyrr. Við lesum um glæpi og hryðjUiverk og svo sannfærandi, en þó varfærnis- lega er frá þeim sagt að þessar frásagnir hljóta að greypast í huga okkar. Og okkur eru og fréttir í þessu og ég vænti að svo sé um flesta rússneska les endur. Við kynnumst ekki aðeins hversu takmarkalaus grknimd Stalins hefur verdð. Við kynn- umst einnig ótrúlegri geðillsku hans; bann Stalíns við bðk John Reeds „Ten Days that Shook the World" vegna þess að Reed minntist ekki á Stalín, (Menn voru l'Mláitndr eða sendir í nauð- ungarvinn'ubúðir fyrir það eitt að hafa bók Reeds undir hönd- um), handtaka og liflát manns að nafnd G.F. Fedorov, náins samstarfsmanns Lendns, að lík- indum vegna þess að hann átti flokksskírteini númer eitt, orð Stalíns sem hann lét falla tveim- ur áruim eftir daiuða Lenins: „Munið að við búum í Rússlandi, landi keisaranna. Rússneska þjóðin vild hafa yfir sér einn drottnara," sú staðreynd að eft- ir að hafa undárritað samning- inn við nasista árið 1939 var fangelsisvöraum uppalagit að kalla fanga aldrei fasdsta, alls konar þóknandr sem ekfci voru gefnar upp til skatts, frásögnin um póislkan örygigisiþjonustu- mann, sem var settur í Wefa með tryggum koimmúnis'tium og var ölium gefið að sök að hatfa stund að njósnir. Pólverjinn fékk sið- ar að fara heim í skiptum fyrir sovézkan njósnara, en dyiggu kommiúnistarnir voru sfcotnir. Medvedev fer á kostum í hinni vandvirknislegu frásögn Myndin er tekin 1935. Með Stalin á myndinni eru Andrei Zhda nov og K.E. Voroshilov.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.