Morgunblaðið - 15.04.1973, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 15.04.1973, Blaðsíða 10
10 MORGÚNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 15. ÁPRlL Í973 Dr.phil.SteingrímurJ.Þorsteinsson prófessor — Minning Fæddur 2. júlí 1911. Dáinn 6. apríl 1973. „Dauðinn er hreinn og hvítur snjór." Aldrei skín dýrð lofts og lagar I þvílíku almætti sem á björtum útmánaðadögum, þegar fannþak in fjöll rísa úr bláu hafi mót heiðum himni. Þá sýn gat oft að líta hér við flóa og firði á fyrstu dögum þessa mánaðar. Á slíkum degi barst mér fregn in um andlát kennara míns og vinar, Steingríms J. Þorsteins- sonar prófessors, og slík verður minning hans: hrein og björt og flékklaus eins og aprilmjöll i miklu sólskini. Aðeins tveimur dögum áður höfum við átt drjúglangt samtal á herbergi mínu í Árnagarði. Þrátt fyrir langvarandi og erfiða vanheilsu stóð hugur prófessors Steingríms til framtíðarverk- efna. Hann ræddi um útgáfu Studia Islandica, sem hann rit- stýrði, um væntanlegt þing há- skólakennara í norrænum bók- menntum á næsta ári og loks um áformaða ferð sína til fyrir- lestrahalds í Lundúnum nú eftir páska. Sú för verður ekki farin. Aðeins háifri stundu, eftir að hann kvaddi mig, hafði orðið það slys, er dró hann tii dauða. Ég mun ekki í þessum fáu línum dveljast við æviferil pró- fessors Steingríms, embættis- eða lærdómsframa hans, m.a. vegna þess, að fyrir skömmu hef ég rakið nokkur helztu atriði þess máls í Morgunblaðinu 2. júM 1971, er hann varð sextugur, heldur vil ég hér minnast þess, hver hann var sem kennari, mað ur og vinur. Ég kynntist prófessor Stein- grimi fyrst haustið 1950, er ég hóf nám í íslenzkum fræðum. Þá stóð hann í blóma aldurs, hafði nýlega tekið við kennara- embætti sínu, en þó kennt svo lengi, að meðferð hans á náms- efninu hafði hlotið fast snið. Kennslan mótaðist því i senn af þeim ferskleik, sem felst í leit að hinu nýja, og staðfestu og ör- yggi þess manns, er hefur efnið fullkomlega á valdi sínu. Kennsluelni hans voru bók- menntir síðari alda, og á þessu sviði var þekking hans einstök. Ég hygg, að þess muni langt að bíða, að upp komi fræðimaður með jafnvíðfeðma og gjörtæka þekkingu á öllum bókmenntum okkar frá því um 1350 til okkar daga. Prófessor Steingrímur var skemmtilegur og góður kennari. 1 kennslu sinni rataði hann hinn gullna meðalveg milli hins upp- hafna og alþýðlega. Ekkert við- fangsefni varð hversdagslegt eða lágkúrulegt ' höndum hans. Stíll hans var gjarna nokkuð hafinn, en framsetningur.a skorti þó ekki jarðnánd. Allt viðhorf hans til bókmennta mótaðist af djúpri lotningu fyrir því undri, sem hvert listaverk er. Gildasti þátt- urinn í kennslu hans var þó slunginn þeim opinskáa og nærri að segja barnslega mannleika, sem einkenndi dagfar hans og umgengni við stúdenta. Hann naut sín, og ég held hon Um hafi liðið vel á kennarastóli. Hann var málsnjall, röddin skýr og hreimmikil meK sínum sterka norðlenzka hljómi, er hann varð- veitti og virti eins og annað, sem var honum upprunalegt. Þó að framkoma hans öll væri settleg og tamin af mikilli hátt- vísi, voru kennslustundir hans ekki þvingaðar af hátiðleika. Hann hafði næmt auga fyrir hinu kátlega og kímilega og kryddaði gjarna kennsluna með þvi að draga þá þætti viðfangs- efnisins fram, en ávalit án mein- fýsi, svo að yfir kennslu hans var reisn og ekkert dregið í draf ið. Prófessor Steingrímur var strangur og kröfuharður kennari í þeim skilningi, að hann heimt- aði undanbi agðalausan heiðar- Ieika í vinnubrögðum, og þar gerði hann mestar kröfur til sjálfs sín. Nemendum hans var e.t.v. mikilvægast það fordæmi, sem hann sjálf ur var þeim. Hann var lifandi dæmi um afdráttar- lausa þjónustu við sannleikann og leitina að sannleikanum um hvert viðfangsefni, en sú er í rauninni eina siðferðilega skylda fræðimanns, og ef henni er full- nægt, er sem allar aðrar skyldur séu sjálfkrafa af hendi leystar. Rannsóknar- og kennsluaðferð ir prófessors Steingríms stóðu traustum rótum í sögulegri og samanburðarbókmenntafræði- legri hefð. Þar hafði hann innt af hendi merkar rannsóknir, og undir þeim merkjum hlutum við nemendur hans skólun. Hér verður ekki f jölyrt um rannsókn arstörf prófessors Steingríms, en hann skrifaði fjöldann 'allan af ritgerðum í blöð, bókmennta- og vísindarit, auk stærri verka. Allar rannsóknir hans einkenn ast af breiðri þekkingu, glögg- skyggni og einstæðum vöndug- leik í vinnubrögðum. Skýrleikur hugsunar og visindalegt raun- sæi gerðu honum ljost, hvað mátti staðhæfa og hvað var vafa unáirorpið. Hann féll mér vitan- lega aldrei í þá gildru að vefa langa voð af vafasömum tilgát- um, heldur var viðhorf hans reynsluvísindalegt, og þvi standa ritverk hans á öruggum grunni staðreynda. Það, sem gerði prófessor Stein- grim þó ofar öðru að frábærum kennara og fræðilegum leiðsögu manni, var mannleiki hans. Ég hef engum kynnzt, er færi jafnnærfærnum höndum um við kvæmar sálir sem prófessor Stein grímur. Áreiðanlega tók hann oft sjálfur út meiri þjáningar vegna mistaka okkar nemenda sinna en við gerðum sjálfir. Það segir mikla sögu um kennarami og manninn, að eitt sinn, er hann valdi „ljóð dagsins" fyrir blað eitt héi' í bæ, kaus hann er- indi Einars Benediktssonar, þar sem stendur ljóðlínan: „Aðgát skal höfð í nærveru sálar." Hann lifði og starfaði eftir þeirri reglu. Aldrei heyrði ég hann finna að ritsmíðum eða úr- lausnum stúdenta í heyranda hljóði, heldur kvaddi hann hvern og einn á sinn fund og leiðbeindi nemandanum í einrúmi um þá hluti, er betur máttu fara. Umhyggja prófessors Stein- gríms fyrir stúdentum tók ekki aðeins til þeirra, sem lögðu stund á íslenzk fræði eða sömdu ritgerðir undir handleiðslu hans. Mörg ár var hann prófstjóri Há- skólans, og þar naut sín mann- leiki hans, nærfærni og sálfræði legt innsæi. Hann var beinlínis um árabil sálgæzlumaður fjölda stúdenta, sem voru í andlegum kröggum við prófborðin. Prófessor Steingrímur var heill og óskiptur í starfi sínu. Hann gaf sig allan í kennslu sinni, og því rataði hann að hug og hjarta allra. Árum saman vann hann lengri vinnudag en flestir starfs- menn Háskólans. Jafnvel um næt ur sáum við stúdentar hans oft ljós skína í vinnuherbergi hans, „í turninum" eins og það kallað- ist. Þó var prófessor Steingrímur þegar á ungum aldri heilsuveill, og mörg siðari árin var hann sárþjáður maður. Ef til vill var vinnukapp hans meira en þrek hans leyfði. Svo mennskur og hjartahlýr sem prófessor Steingrimur var, lagði hann sig mjög fram um að kynnast stúdentum sínum og hafa við þá persónulegt sam- neyti. Hann sótti samkomur okk- ar og var þar einatt hrókur fagn aðar. Hann var opinskár og ein- læarur. henti hvert eaman á lofti og lagði löngum til gleðimála með kímnisögum og ljóðum og leikarahæfileikum sínum. Ég kynntist prófessor Stein- grimi allnáið bæði sem nemandi og síðar samstarfsmaður. Ein- lægari og betri mann hef ég ekki þekkt. Hann var dæmigerð- ur siðmenningar og hámenning- ar maður. Listrænn næmleiki hans tók til miklu fleiri efna en bókmennta einna. Hann var menntaður og fágaður tónlistar- unnandi og smekkvís og þekk- ingarmikill um málaralist. Öll fegurð og öll sköpun feg- urðar voru honum sífelld upp- spretta unaðar. Líf hans var vígt æsku og fegurð og skapandi list. Þó að prófessor Steingrimur væri svo mannblendinn og ljúf- ur gagnvart stúdentum sínum, var hann að mörgu leyti hlédræg ur maður. Lítilþægt framapot var hrein andstæða við eðli hans, og hann var á marga lund inn- hverfur og mjög viðkvæmur maður. 1 hörðum heimi berast fleiri sár á slíka menn en þeir flíka. Prófessor Steingrímur var geð- ríkur og þótti hans mikill. Því gátu mótgerðir orðið honum þungbærar. Hann duldi aldrei hug sinn, ef hann reiddist, og hann var fús til sátta. Einlægnin var aðalsmerki hans. Hann var hverjum manni að- gætnari og hollráðari, ef leitað var til hans í vandasömum mái- um, og á síðustu árum, eftir að hann var farinn að þreki, megn- aði hann enn að veita öðrum styrk. Það fékk ég sjálfur að reyna. Prófessor Steingrímur var gæddur ótrúlegum sálrænum næmleik. Hann sýndi öðrum nær- gætni og hverri hugarhræringu annarra manna virðingu. Slík- um mönnum er of sjaldan goldið í sömu mynt. Samslungin ást prófessors Steingríms á hinu fagra, sanna og góða var rík trúarleg kennd. Um þau efni vorum við ósam- mála, og eitt sinn fullyrti hann við mig: „Enginn verður mikið skáld, nema hann sé trúaður." Því vil ég, um leið og við hjón- in vottum frú Valgerði og dætr- uki þeirra hjóna innilegustu samúð, ljúka þessum kveðjuorð- um með ljóðlínum séra Matthías ar, eins þess skálds, er prófessor Steingrimur mat mest: Dæm svo mildan dauða, Drottinn, þínu barni, — eins og léttu laufi v lyfti blær frá hjarni, — eins og litill lækur ljúki sínu hjali, þar sem lygn í leyni liggur marinn svali. Sveinn Skorri Höskuldsson. " Orð ná skammt, þegar dauð- inn er annars vegar, og verða raunar fyrr en varir að óþarfa- mælgi. En ekki fer hjá því, að margt hvarllar í hugann við and lát próf. Steingríms J. Þorsteins- sonar. Ég kynntist honum ungur og naut siðan kennslu hans, sem hlýtur ætíð að verða mér og öðr um nemendum hans hugstæð. Kynnin við Steingrím rofnuðu ekki, þótt skólagöngu lyki, og minnisstætt er það, hve gott var að koma á heimili þeirra hjóna, Steingríms og Valgerðar, og hve samhent þau voru og einlæg í öllu viðmóti sínu. Oft verður mér hugsað til Steingríms, eins og ég man hann bezt, þegar hann lét hrífast af mannlegri tjáningu og snilli and ans. Hann átti hæfileikann til að nálgast opnum huga og í fullri einlægni allt það sem fagurt var og háleitt og kunni manna bezt að njóta í fölskvalausri gleði. Einatt fannst mér eins og þessi djúphuguli maður hefði þrátt fyrir mikinn lærdóm varðveitt næmleika barnsins og hrifningu, en þá líka jafnframt nokkuð af viðkvæmni þess og varnarleysi, ef svo bar undir. Hjá slíkum mönnum skiptast eðlilega á skin og skuggar, en þeim gefst líka margt, sem hinir fara á mis við, sem brynjaðir eru og betur bún- ir í veraldarvolkið. Það var Stein grími eiginlegt að vilja stækka allt, fegra og bæta. Hann var sannur í góðvilja jafnt sem í öll um gjörðum. Því var gott að eiga vináttu hans. Jón Samsonarson. Við landamærin er Steingrim- ur J. Þorsteinsson kvaddur af okkur öllum með hljóðlátri virð- ingu, eftirsjá og þökk. Fyrir nokkrum er það söknuður eftir vin með hlýjasta og trúasta hjarta, sem fannst, fyrir öðrum vitund um verðmætan son ís- lands genginn. Vitund þess helzt áfram, óháð dánardegi, og takmarkast ekki við samferðamannahóp hans. Auk landsáhrifa sem menhtamað ur átti Steingrímur þó oft væri dulur um geð sitt, þau tilfinn- ingaviðbrögð, sem snurtu þá, er eigi voru fyrir þeim lokaðir, og gátu geymzt þeim ævilangt, þó aðeins hefði verið um örstutt kynni að ræða. „Að vexti lágur lítt af öðrum bar hann," eins og skáld kvað, og ekki smækkar það hann, þó ég segi, að undarlegur hefði mér þótt hver menntamaður, sem bæði þættist vera og fyndl illa til þess að vera í skugga hans, undir ráðriki hans (sem var nokkurt) eða ná eigi til jafns við hann þeim styrku tökum, sem hann lengsturr hafði á náms iðkun stúdenta sinna. Steingrím- ur var mjög vel að þeim hlut- verkum og virðingum kominn, sem hann gegndi um dagana, hinn mikli e'jumaður og skýr vel. Þeirra og ritstarfa og ann- ars á framferli hans mun getið í dag af öðrum, sem um rita. Stúdentaárgangur Akureyrar 1932 bar í sér mikinn metnað, og að vísu fleiri árgangar þaðan um þetta leyti. Um miðja öld var því norðanmanna mjög far- ið að gæta i kennaraliði háskól- ans, og má Sigurður Guðmunds- son skólameistari vel una í sög unni; menntaskóii hans varð þjóðarafl. Þó orðskrúðshnykkir, sem minntu á þann kostulega meistara, væru að mínum dómi eina lýtið á stíl dr. Steingríms, fæ ég aldrei fullþakkað önnur mótunaráhrif, sem Akureyrar- skólinn hafði, og um þau er Steingrímur J. Þorsteinsson gott dæmi, auk þess að bera hinni forngrónu menningu kaupstað- ar síns vitni leynt og ljóst. Enn sé ég eftir því, að ég og tugir annarra strjálbýlissona, fæddir fyrsta aldartuginn, gátu ekki i leit sinni að stúdentsprófi notið þess skóla, eða ekki fyrr en full orðnir menn. Þegar 21. öld fer að velja sér sýnidæmi um það, til lofs eða ekki lofs, hvernig þorri 20. aldar á Islandi hafi eiginlega Verið, mun hún beina rannsókn að framvarðasveitum timans 1944— 70, einkum þeim mönnum er tóku nógu ungir við ábyrgðar- hlutverkum sínum eftir lýðveld- isupphaf, voru þvi ekki kiknaðir áður af aldamótasmædd og ný- legri heimskreppu. Þeir urðu því hvorki á undan né eftir sín- um tíma, skópu hann raunar í sina mynd meir en nokkur önn- ur íslenzk kynslóð hefur megnað með sinn samtima. Þetta má vera okkur háskólans mönnum hugstætt veturinn sem við sjá- um á bak Snorra Hallgrímssyni og Steingrimi úr eyfirzka stúd- entaárganginum frá 1932 og úr atkvæðamannahópi innan pró- fessorastéttar. Skörð fyllast auð- veldlega, sýnist mér. En sagan ritar kaflaskil. Með nokkrum sanni mætti halda því fram, að þessi kynslóð hafi átt sjálfa siff og viðfangsefni sín, en á sein- asta fjórðungi aldar munum við fá þá meðvitund æ ríkari, að það sé timinn eftir 1999, en ekki við sjálf, sem eignist og stjórni því eftir geðþótta, hvert gagn verði að iðju og kappsmálum þess aldarfjórðungsins. Eftir því sem maður umgengst fleiri kynslóðir, láta fleiri minnis hljómar í eyrum og soga tíma- skynjunina með sév inn í ókomna tímann, fyrst hann er öflugri varðveitandi aðdraganda sins en augnabliksskynjun okkar megn- ar að sjá. Þetta nefnist hljómur af sigurgöngu tímans. Eðlileg fjölþróun hlutverka og starfsaðferða mun gera síðasta aldarfjórðung tilbrigðarikari i há skóla Steingrims en var á starfs skeiði hans og líklega minna að skapi honum en mér, þvi hann óttaðist festuleysi og að Péturs Gautseðli réði of miklu í stað þess að maður og háskóli keppti eftir að „veia sjálfum sér líkur." Þvi vil ég hann þeim ljóðum ein- um kveðja, sem hafa má eftir framsæknum stúdent, ort í Reykjavik, raunar helmingi fyrr en ég skráðist í þann hóp. Tak- ast mun að staðla það sögumat á mannsaldrinum 1940—71, að stöðugleikur Islands sem ríkis, menningareindar í heimsþróun- inni og vistfræðilega lífvæns há- skólaumhverfis eigi mikið að þakka kynslóð, sem stríðsárin kvöddu fram unga og ég nafh- greindi tvo Eyfirðinga úr. Við erum ekki minna þakklátir fyr- ir kjölfestu úr þátið, þó við ját- um af örri lund með E. Ben., að „lifsins bylting alein stöðug stenzt." Hér er ekki staðurinn til að leita þvi skýrinigar, hve fast prófessor Steingrimur dróst að lífstrú Einars Benediktssonar, þess manns sem var mikil and- stæða hans í flestu. Kristni beggja var eitthvað skyld ög gerði geðinu rórra, hvað sem möti blés, „og ekki vildi ég hafa farið á mis við sjúkralegur mín- ar," sagði Steingrimur stund- um. Ást á alfegurð tónverka vár þeim sameiginleg, nátengd á- Framhald á Wn. Zt

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.