Morgunblaðið - 22.08.1976, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 22.08.1976, Blaðsíða 14
14 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 22. ÁGÚST 1976 Síðasti hluti ritdóms Medvedev: Solzhenitsyn og Krylenko Solzhenitsyn fer ekki í bók sinni mildum höndum um neinn rússnesku byltingar- flokkanna. Byltingasinnaðir vinstri-jafnaðarmenn eru ein- faldlega afgreiddir sem hryðju- verkamenn og slagorðatruðar, „sem aldrei nutu heiðvirðrar forystu". Fylgismenn minni- hlutaflokks kommúnista (menshevikar) eru kallaðir slagorðatrúðar, og þar með virðist allt sagt, sem segja þarf um þá. En hranalegustu lýs- ingarorðin velur hann meiri- hlutaflokki kommúnista (bolshevikum), sem tókst að ná og halda völdum í Rússlandi með miklu ofstæki og alls óþarfri illmennsku. Solzhen- itsyn dregur einkum fram ísviðsljósið einn forystumanna meirihlutaflokksins, N.V. Krylenko, sem var formaður æðsta dómsráðsbyltingar- manna, dómsmálaráðherra byltingarlýðveldisins og aðal- saksóknari í mörgum „sýndar"- réttarhöldum á fyrstu árum ráðstjórnar. Tvo kafla helgar Solzhenitsyn svo til ein- vörðungu þessum réttarhöldum („Bernska laganna" og „Hin fullþroskuðu lög"), og nafn Krylenko kemur vfða fyrir í öðrum köflum bókarinnar. Það má halda því fram, að á fyrstu valdaárum ráðstjórnar hafi byltingarlýðveldið þurft að berjast af öllum mætti fyrir til- veru sinni. Hafi byltingin og ráðstjórn verið tímabær og nauðsynleg, hefði verið óhjá- kvæmilegt annað en verja árangurinn fyrir mörgum og miskunnarlausum andstæðing- um og slíkt hefði reynzt úti- lokað án bardaga, byltingar- dómsráða og C.H.E.C.A. (öryggis- og leyniþjónustu). En jafnvel þótt þessir fyrirvarar séu gerðir er óhjákvæmilegt að sjá, hversu óréttlátar, tilgangs- Iausar og hrottalegar þessar hefndarráðstafanir voru, hvort heldur þær voru ákvarðanir dómsráða eða ákvarðanir teknar án þess að gera tilraun til að gefa þeim réttarfarslegt yfirbragð. Þá er einnig óhjá- kvæmilegt að veita því athygli, hversu margir heimskir, þráir og óendanlega hatursfullir menn völdust bæði í öryggis- og leynilögreglu og önnur dóms- ráð. Við þessar aðstæður varð Krylenko fljótlega aðalleikstjói og svipaði til formanns dóm- stóls Jakobína (Jean Baptiste), Coffinhal.sem í félagi með nokkrum konungssinnum sendi óbreytta borgara undir fallöx- ina (m.a. sjötugar konur og átján ára stúlkur), byltngar- sinna.sem voru óángæðir með Robespierre, svo og hinn frá- bæra efnafræðing Lavoisier. (Þegar Lavoisier bað hæversk- lega um að fá að ljúka mikil- vægum tilraunum svaraði Coffinhal: „Við höfum ekki þörf fyrir vísindamenn."). Auðvitað var Krylenko engin undantekning úr röðum meiri- hlutaflokks kommúnista. Því miður eru það ekki ein- vörðungu heiðarlegustu og hug- rökkustu mennirnir, sem gerast byltingarmenn. Félagslega spilltir menn, hæfileikasnauðir sjálfbirgingar, framagosar, fólk með hugarfar málaliða, kald- rifjaðir menn, fingralangt fólk, svo og margir, sem eru einf ald- lega heimskir, bjálfalega of- stækisfullir og triíandi til alls ills; hinar ólíkustu manngerðir af slfku tæi reyna einnig að stökkva á byltingarvagninn, einkum þegar eldmóður fer vaxandi. En þessi staðreynd gefur alls ekki tilefni til að fordæma allar byltingar og alla byltingarmenn. Taka verður tillit til eins atriðis enn. Erfiðasta raun byltingarmannanna var hvorki vistin í fangelsum og nauðungarvinnubúðum, né hugdjarfar árásir móti vél- byssuskothríð hvítliða, hvorki hungur né harðrétti, heldur valdið sem féll þeim í skaut, — og I fyrstu fóru þeir með nærri ótakmarkað vald. Það eru gömul sannindi, að valdið skemmir og spillir þeim, sem með það fara og að valdið getur gert hina ágætustu menn að mútuþægum varmennum. Ég verð því miður að játa að margir kommúnistar úr meiri- hlutaflokknum stóðust ekki þá yngri liðsforingjar þráfaldlega beittu hinn óbreytta hermann misrétti, þá gleymdi hann öllu þessu um leið og hann varð sjálfur liðsforingi og skömmu síðar höfuðsmaður. I hugskoti sínu fór hann að gera skarpan greinarmun á sjálfum sér og hermönnunum, sem lutu stjórn hans, hann varð skilningssljór á hið þungbæra hlutskipti hermannanna I vigllnunni og fjarlægðist þá meir og meir rétt eins g þeir væru annarrar teg- undar eða óllkrar ættargöfgi. Án þess að nema staðar og gefa því gaum féllu honum vel í geð öll forréttindin, sem fylgdu liðsforingjatigninni. Hann var yfirmáta kumpánlegur við menn, sem voru honum eldri, feður og afar. Hann varð mis- stöðum 1938, þegar Beria tók við af honum ..." (Yeshov var illræmdur innanríkisráðherra, yfirmaður öryggis- og leyni- þjónustu og aðalböðull í hreins- ununum 1936—8.). En úr þvl að Solzhenitsyn gat tekið slíkum sinnaskiptum á þeim tveimur árum sem hann var undirforingi, við hverju var þá að búast af Krylenko, sem skaut á enn skemmri tlma upp frá því að vera fánaberi f stöðu æðsta yfirmanns alls herafla Rússlands, verður síðan for- maður æðsta dómsráðsins, að- stoðardómsmálaráðherra og aðalsaksðknari sovétríkisins Rússlands. Þótt Krylenko væri þaulmenntaður og hefði tekið lokapróf frá tveimur háskóla- deildum fyrir byltinguna, þá svo einfalt! Ef til væri ein- hversstaðar fólk, sem væri ein- göngu vont og bruggaði öll launráð þyrfti ekki annað en að skilja það frá hinum og tortíma þvi. En mörkin milli hins vonda og hins góða liggja um hjarta sérhvers manns. Og hver getur tortímt hluta af eigin hjarta? Svo lengi sem maðurinn lifir flytjast þessi mörk til. Stundum þrengjast mörkin vegna þess að hið vonda hrósar sigri, en hina stundina rýmkast vegna þess að hið góða boðar bjartan dag. Sami maður ber breytilegan persónuleika eftir aldri og ytri kringumstæðum. Stundum hallar hann sér að djöflinum stundum að dýrlingum. En nafn mannsins breytist ekki og við tilreiknum þessu nafni HER birtist þriðji og sfðasti hluti ritdóms rússneska sagnfræðingsins Roy Medvedev um Gulag- eyjaklasa Solzhenitsyns. Fyrsti hluti ritdómsins birtist í Mbl. 24. júlf sl., annar hluti 15. ágúst sl. 1 þessum sfðasta hluta rit- dómsins kemur glöggt fram sú yfirlýsing Medvedevs að hann er sannfærður marx- isti, sem bindur vonir sfnar við framkvæmd kommún- ismans, þótt hann viðnr- kenni ótvfrætt að hina kommúnfsku byltingu hafi skort alla siðræna leiðsögn og þvf hafi farið sem fór. Túlkun hans á viðhorfum og boðskap Solzhenitsyns nær hvergi nærri þeírri breidd eða dýpt sem hugsjónir Solzhenitsyns sjálfs hafa. Til þess að skynja það verður hver og einn að lesa Gulag-eyjakíasann sjálfur — og þess gefst Is- lendingum senn kostur, þvf fslenzk þýðing á ritverkinu kemur innan skamms f bókaverzlanir. Hugmyndafræði, semþarfað þröngva upp á Kápumynd af fslenzkri útgáfu Gulag-eyjaklasans, sem kemur innan tfðar f bókaverzlanir. Siðrænn gmndvöllur mannsins er af trúarlegum toga f ólk með valdi, er harla lítils virði eldraun, sem fóist í valdinu, sem þeir fengu í hendur. Löngu áður en þeir létu lífið i of- sóknarmyllu Stalíntimans, höfðu þessir sömu menn sjálfir skipulágt og tekið þátt í ótal- mörgum og grimmilegum of- sóknum, oftast óréttlætanleg- um, ónauðsynlegum og reyndar flestar til tjóns fyrir mál- staðinn. Af þessum athuga- semdum má ekki draga þá ályktun, að allir þessir kommunistar hafi fyrir bylting- una verið rangsleitnir, grimmir menn, umhyggjulausir um þjáningar annarra; það má ekki draga þá ákyktun að þeir hafi fyrir byltinguna jafnvel ekki haft að leiðarljósi hinar jákvæðustu hvatir, háleitustu markmið og hugsjónir. Solzhenitsyn gerir sér ljósa grein fyrir þessum siðspillandi áhrifum valdsins. Af einstakri hreinskilni segir hann frá sjálf- um sér að eftir áralanga veru í hernum, þar sem hann erfiðaði og leið hungur, eftir heilt ár við stöðugar liðskipanir og æfingar f fylkingum, þar sem hinir lyndur við aðstoðarmann sinn og stundum svo smásmugulega kröfuharður við hermenn sína, að einu sinni við liðskönnun sá reyndari herforingi ástæðu til að ávíta hann. Og Solzhenitsyn gerir eftirfarandi játningu: „Það koní í ljós, að axlaskraut liðsforingjatignarinnar hafði sáldrað gullnu eitruðu dusti níður á milli rífja mér." Þá má minnast þess að við lá að Solzhenitsyn yrði sjálfur liðs- foringi I N.K.V.D. (öryggis- og leyniþjónustunni); gerð var til- raun til að fá hann til að ganga í N.K.V.D.-skóla, og hefði verið gengið harðar á eftir honum þá hefði hann jafnvel fallizt á það tílboð. Þegar Solzhenitsyn minnist þessara ára, þegar hann var liðsforingi, er hann óvæginn við sjálfan sig, t.d. er hann gerir eftirfarandi játningu: „Ég taldi sjálfan mig vera ósérhlífinn og óeigingjarn. En ég var þá þrautþjálfaður vígamaður Og hefði ég hafnað á N.K.V.D-skóIanum undir handarjaðri Yeshovs, þá hefði mér e.t.v. skotið upp á réttum bráðeitruðu og afskræmdu hin miklu völd hann, svo hann var óþekkjanlegur fyrir sama mann. Solzhenitsyn ritar: „Svo virðist, sem til sé eins konar þröskuldur í vegi stigmögnunar hins illa. Já, sérhver maður ver lffi sínu þannig að hann sveiflast, kastast milli hins góða og hins vonda, honum skrikar fótur, hann hrasar, iðrast en umlykst myrkrinu að nýju, en svo framarlega sem hann yfir- stigur ekki þau mörk, sem í þröskuldinum felast, getur hann risið upp að nýju, og við getum haldið áfram að binda vonir við hann. En þegar ódæði hans verða svo tíð eða svívirðí- leg, þegar völd hans verða svo algjör og eigingjörn að hann yfirstígur þennan þröskuld, þá hefur sá maður fyrirgert mennsku sinni og á e.t.v. ekki afturkvæmt." Á öðrum stað ritar Solzhen- itsyn: „Sá lesandi, sem heldur að þessi bók sé pólitísk afhjúp- un, ætti að skella henni aftur þegar í stað. Bara að það væri bæði kost og löst." í þessari djúpspöku athugasemd Solzhenitsyns má finna a.m.k. að nokkru leyti skýringuna á harmleiknum og hrösun margra hinna gömlu kommúnista meirihluta- flokksins (bolshevika). Löngu áður en þeir urðu sjálfir ógnar- stjórn Stalíns að bráð, höfðu þeir gegnt síður en svo lítil- vægu hlutverki sem tannhjól í harðstjórnarvélinni, sem var einnig eldri uppfinning. Hverjar eru tillögur Solzhenitsyn? Ef völd skemma og siðspilla þeim, sem með þau f ara, eins og Solzhenitsyn segir og ef stjórn- mál „eru ekki vísindalegt kerfi heldur vettvangur sífelldra til- rauna sem ekkí verður lýst með stærðfræðilegum líkönum, og auk þess auðveld bráð fyrir eig-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.