Morgunblaðið - 01.10.1978, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 01.10.1978, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 1. OKTÓBER 1978 21 X-bær — 40 þúsund manna bæjarfélag á 21. öld Meyer, Helveg Petersen og Sorensen gefa hugmyndafluginu lausan tauminn og bregoa upp mynd af dönskum bæ, þar sem búa um 40 þúsund manns. Meö skipulagöri iðnþróun er svo komiö aö framleiðslan takmarkast viö fáeinar vörutegundir, en auk þess aö hafa atvinnu af iönaöi og þjónustu, stunda bæjarbúar vefnaö, garöyrkju og búskap, eins og tíökazt hefur þar um slóöir um langan aldur. X-búar eru sérfræöingar í fram- leiöslu á einingum til húsbygginga, og hefur bærinn oröiö nokkurs konar miöstöö slíkrar framleiöslu í landinu. Þá stendur rafeindaiönaöur og smíði á margskonar sjálfstýriútbúnaöi í vélar með miklum blóma í bænum, og þessar sérgreinar eru sameinaðar í byggingar- einingum, sem eru með innbyggðu hitunarkerfi, sem stjórnaö er með sjálf- virkum rafeindahitastillum, sem gera það að verkum aö hitunarorka gernýt[st. Þessar merkilegu byggingareiningar eru búnar til í verksmiðju, sem heitir Bygisol. Þetta er rótgróið fyrirtæki, sem á sínum tíma var stofnaö af nokkrum ungum iönaöarmönnum, og fé til að standa straum af stofnkostnaði var að mestu fengið aö láni úr opinberum stofnlána- sjóöi, sem hefur það markmið að efla atvinnulífsþróun í landinu. Bygisol er eins og flest önnur fyrirtæki þjóðareign og er skipulagt sem samvinnufyrirtæki þar sem starfsfólkið hefur helming fulltrúa í stjórninni. Ríkið er með 25% atkvæöa í stjórninni og bæjarfélagið sömuleiðis. Hjá Bygisol starfa um 300 manns. Allir eru með sama tímakaup og allir hafa sömu möguleika til að hafa áhrif á daglegan rekstur. Stjórn fyrirtækisins gætir hags- muna þess gagnvart valdastofnunum þjóðfélagsins, annast fjármál þess og tekur ákvaröanir um fjárfestingu, aðbún- að og endurbætur á vinnustaö, svo dæmi séu nefnd. Stjórnin leggur tillögur sínar fyrir starfsmenn fyrirtækisins og eru allar ákvaröanir í fyrstu umferð háöar sam- þykki meirihluta þeirra. Ef ekki næst samstaða á starfsmannafundi er ákvörðunarvaldið í höndum stjórnarinnar, en starfsmenn geta þó áfrýjað málinu til ríkisstjórnarinnar, sem þá skipar gerðar- dóm í máliö. Innan Bygisol hafa ekki komið upp vandamál, sem ekki hefur verið unnt að leysa innan fyrirtækisins. Ýmis fyrirtæki hafa staöiö í ströngu með að leysa ágreiningsmál, sem í flestum tilvikum hafa risiö út af því að stjórn fyrirtækis — þar sem fulltrúar ríkis og sveitarfélags hafa verið með helming atkvæöa — hefur krafizt þess að framleiösluháttum yröi breytt með tilíiti til hagsmuna heildarinnar, enda þótt meiri- hluti starfsmanna fyrirtækisins lýsti sig fylgjandi óbreyttu fyrirkomulagi. Bygisol átti í upphafi við ýmis vandamál að stríða, aðallega vegna þess að starfsmennirnir áttu erfitt með að venjast þeirri tilhugsun að velgengni fyrirtækisins hefði það ekki í för með sér að afrakstur þeirra sjálfra yrði meiri en lögbundnar relgur segja fyrir um varðandi tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Á hverju ári ákveður þjóðþingið hver vinnulaunin skuli vera og tekjuafgangur einstakra framleiðslufyrirtækja þetta árið kemur hvorki þeim sjálfum né starfs- mönnum þeifra til góða sérstaklega. Þaö tók upphaflega nokkurn tíma að ná samstöðu um þetta atriði, en nú orðið er það almenn skoðun að þessar nýju leikreglur þjóöfélagsins séu eölilegar og sanngjarnar. Hagnaðarsjónarmiö ekki allsraðandi Að sjálfsögðu er þess ekki að vænta aö öll fyrirtæki í landinu séu ævinlega rekin með hagnaði, enda er hagnaðarsjónar- miðið ekki það eina, sem til greina kemur. Byggðastefna og síbreytilegar aðstæður í þjóðfélaginu eru þættir, sem nauðsynlegt er aö taka tillit til, og hagsmunir þjóöarheildarinnar eöa byggðarlagsins geta gert það að verkum að hallarekstur sé réttlætanlegur um tíma. Sýni árs- uppgjör að tap hafi verið á rekstri fyrirtækis taka ríki og sveitarfélag það á sig fyrsta árið. Stjórn fyrirtækisins lætur gera úttekt á rekstrinum og á grundvelli niðurstöðunnar er gerð fjárhagsáætlun, sem hæglega getur gert ráö fyrir að næstu árin verði fyrirtækið rekið á kostnað hins opinbera sé þjóðhagsleg nauðsyn talin vera á því. Bygisol, er sem fyrr segir, eins og flest önnur fyrirtæki í eigu hins opinbera, en smáfyrirtæki þar sem fáir vinna eru oft í eigu þeirra sem reka þau. Slíkt eignarfyrir- komulag takmarkast af þeirri meginreglu aö einstaklingar séu ekki atvinnurekendur annarra einstaklinga, heldur starfi þar ekki aðrir en eigendurnir sjálfir. Algengt er að þessi litlu sjálfseignarfyrirtæki annist ýmiss konar þjónustu, og aö þar vinni fjölskylda saman. X-bær hefur mikla og góða samvinnu viö Y-bæ, sem er næsta sveitarfélag, en þar búa 60 þúsund manns. Meöal annars er þessi samvinna á sviði læknisþjónustu og fræðslu, en einnig í efnahagsmálum og atvinnumálum. Y-búar framleiöa hitunar- tæki, sem nýta sólarorku, og samvinna þessara tveggja bæjarfélaga, sem leggja stund á skylda framleiöslu hefur stuölað að verulegri þróun hitunartækni þar sem nýtt er óþrjótandi orka, eins og geislar sólar og vindar himinsins. bjóðfélagsupp- bygging og eignarréttur Eins og fyrr segir er ráðgert að þjóöfélagsuppbyggingin veröi í mun ríkari mæli en nú er í samræmi við fulltrúalýð- ræði. Starfsmenn fyrirtækja og stofnana kjósa sér sjálfir leiötoga, þar sem þeir hljóta að þekkja bezt til þarfa og manna á staðnum. Þannig verður þaö fyrirkomulag til að mynda úr sögunni að ráðherrar skipi í embætti, en ekkert mælir þó á móti því að í ábyrgðarstöður séu kosnir menn utan viðkomandi stofnunar, og æskileg og eölileg endurnýjun eigi sér stað með þeim hætti, ekki síður en að starfsmenn hennar eigi þess kost aö takast á hendur aukna ábyrgö. Þannig mun þjóöfélagið grund- vallast á litlum einingum, og fyrirtæki á borö við Bygisol verður tryggð hlutdeild í stjórn sveitarfélagsins í gegnum svonefnd staðarfélög, sem sveitarfélög skiptast í, en sveitarfélögin senda síðan fulltrúa á þjóðþing. Þannig ætlast bókarhöfundar til aö valdakerfiö veröi keöjuverkandi og byrji raunverulega í hinum minnstu einingum þjóðfélagsins, þeim, sem eru næst einstaklingum. Allar fasteignir, landeignir og fram- leiðslutæki verða í eigu tiins opinbera. Þetta þýðir þó ekki allsherjar eignauþþ- töku, heldur er ráð fyrir því gert aö hið opinbera kaupi smám saman upp eignir af einstaklingum, sem síöan hafi til umráða þaö fé sem fyrir fæst þar til þeir deyja drottni sínum. Aö þeim látnum renna deildar, fari forgörðum og afleiðingin verði stöönun og sinnuleysi um æskilegar framfarir. Slíku vísar Meyer á bug með því, að í staðinn komi önnur verðmæti, sem hljóti aö fullnægja þörfum mannsins í ríkari mæli en peningar geti nokkum tíma megnað — manngildi, auknir þroska- möguleikar, jafnræði og jafnrétti, sem stuöli aö friði og jafnvægi, bæöi innan afmarkaðra þjóðfélaga og í samskiptum þjóða í milli. Vinstri menn andmæla „Oþror fra midten" aðallega á þeirri forsendu að þessu útópíuþjóöfélagi sé ekki unnt aö koma á nema með byltingu. Það þýði ekkert að vera að þæfa fram og til baka um þjóöfélagsbreytingar áratugum og jafnvel öldum saman, slíkt leiöi aöeins til glundroöa og sóunar á verðmætum og kröftum. Meyer segir að vinstri menn bregöi þeim félögum um barnaskap og óraunhæfa bjartsýni, en þeir hafi á móti beöið um skilgreiningu á hugtakinu „stéttarbarátta." Hyer eigl qö berjast við hvern og um hváb?' Afeyrgir menn geti ekki gert ráð fyrir blóöugri byltingu og ofbeldisaðgerðum til að ná æskilegum markmiðum, sízt þeim, sem stuðla eigi að friöi og jafnvægi. Þeim sé aðeins hægt að ná með friösamlegri þróun og samkomu- lagi. Meyer segist aö gamni sínu hafa rætt hugmyndir sínar við forstjóra dansks stórfyrirtækis í iðnaði, en hann gæti heitið Jensen. Jensen féllst á hagræði þeirrar valddreifingar og atvinnulýðræðis, sem Meyer talaöi um, og taldi lítil tormerki á aö unnt væri að koma því við innan fyrirtækisins, en sagöi síðan: „Þaö er bara ekki nóg að ég sé hlynntur því og telji aö hægt sé að taka þetta hugmyndakerfi upp í mínu fyrirtæki. Líttu bara á mann eins og hann Olsen. Þú fengir hann aldrei til að fallast á þessar hugmyndir, hann er svo íhaldssamur, eins og reyndar fjölmargir aörir stjórnendur fyrirtækja, sem ég þekki. Þaö er ekki aðallega launajöfnuö- urinn, sem hann mundi hafa áhyggjur af, heldur minnkandi áhrif og völd hans sjálfs." Þetta sagði Jensen. Næst fór Meyer til Olsens, en báðir reka mennirnir framleiðslufyrirtæki á sama sviöi og þekkjast vel persónulega. Það kom í Ijós aö Olsen var í stórum dráttum á sömu Hbfundar „Opror fra midten": Villy Sorensen, K. Helveg Petersen og Niels I. Meyer. eignir þeirra, að frátöldum persónulegum munum til ríkisins, og er það í samræmi við þá stefnu að forréttindum hvers konar, til dæmis efnahagslegum forréttindum vegna arfs, skuli útrýmt. Þetta mun veröa til þess aö völd og áhrif í þjóöfélaginu vegna eigna og aðstöðumunar valda ekki togstreitu og sþennu eins og verið hefur. Jörðin og auölindir hennar verða allra eign, og svo nefnt sé dæmi, þá verða olíuauölindir í sjó sameiginlegt orkuforða- búr allra þjóða, sem Sameinuðu þjóðirnar eða hliöstæð alþjóðastofnun sér um réttláta skiptingu á. Gagnrýni frá vinstri og hægri Gagnrýni á þær hugmyndir, sem hér hefur verið leitazt við að gera grein fyrir, hefur komið jafnt frá hægri og vinstri. Niels Meyer segir aö markmiðiö sjálft X — mannúðlegt jafnvægisþjóðfélag — valdi ekki teljandi ágreiningi, enda þótt margir eigi erfitt með að gera sér í hugarlund að hægt sé að koma á algjöru jafnrétti og sú hugsun sé flestum framandi að ekki verði lengur hægt að græöa peninga. Þess sé hins vegar að gæta, að eitt meginmarkmiðið sé að draga úr gildi peninga, sem mælikvarða á lífsgæði. Hægri menn, segir Meyer, virðast einkum hafa af því áhyggjur að sá hvati, sem felst í einkaframtakinu og voninni um fjárhags- lega umbun vegna dugnaöar eöa ráö- skoðun og Jensen og taldi þetta allt saman koma mjög vel til greina frá sínu sjónarmiði, en sagði svo: „Það er bara ekki nóg að ég vilji þaö. Meyer bendir á aö margir stjórnendur fyrirtækja láti ekki stjórnast af gróðasjón- armiöum í þeim skilningi aö þeir sækist stöðugt eftir því að komast yfir meiri fjármuni, heldur sé það spennan, fjár- hættuspiliö sjálft, sem hvetji þá til dáöa. Þessi hvati hafi raunar komið miklu til leiðar í framfaraátt, og kannski verði leitt að svipta slíka menn þessari ánægju, en viö því sé lítið aö gera. Aörir hagsmunir verði þyngri á metunum. „Það getur verið að ýmsir óttist að með þessum hugmyndum sé verið að reyna að koma á sósíalísku þjóðfélagi á borð viö þau austur-evrópsku þjóðfélög, sem reynslan sýnir að eru gjörsamlega misheppnuð," segir Meyer. „í því sam- bandi er nauðsynlegt að hafa í huga að kenningar Marx, Lenins og fleiri slíkra spámanna, voru settar fram við allt aðrar aðstæður en nú ríkja, og trúarkenning af því tagi eru gjörsamléga óraunhæfar nú og í fyrirsjáanlegri framtíð, á sama hátt og kenningar Adams Smith og Johns Stuart Mills í heild sinni eiga ekki lengur viö. Ýmislegt úr öllum þessum hugmyndakerf- um á við á öllum tímum, en kerfin sem slík eru hvorki svo fullkomin að þau nægi í nútímaþjóöfélagi né heldur eiga þau viö nema að litlu leyti við gjörbreyttar aöstæöur. Við gerum ekki ráö fyrir alræði eins eöa neins. Við viljum virka stjórnun, valddreif- ingu og kerfisbundna þátttöku í ákvörðun- um á öllum sviðum þjóölífsins. Auðvitað er þetta Útópía, sem við erum að boöa, og þaö er ekki alger tilviljun aö bók okkar kom út á fimmalda afmæli Thomas More. Við teljum unnt að koma á þessari Útópíu, en aö þaö muni taka langan tíma. Auðvitað þarf ekki að láta sér detta í hug að dæmi, sem við setjum fram til skýringar í þessari bók okkar, muni rætast á nákvæmlega sama hátt og okkur virðist nú líklegast að verða muni, heldur munu á þróunarbrautinni koma í Ijós óteljandi atriði, sem við getum ekki látið okkur óra fyrir. Þegar að ákvörðunum kemur verða þær að sjálfsögöu í samræmi við skynsemisrök í hverju tilviki en ekki einhverjar kreddukenningar okkar. Önnur niöurstaða en sú að stefna beri að mannúðlegu jafnvægisþjóðfélagi er ekki gefin — við setjum aöeins fram hugmyndir um hvernig hiö eftirsóknar- verða þjóðfélag lítur út og bendum á leiðir til aö koma því á. í þessu sambandi má benda á að efnahagslegt jafnrétti eöa jöfnuður er ekki takmark í sjálfu sér, heldur leið, sem að öllum líkindum er óhjákvæmileg til aö ná takmarkinu, sem er mannúðlegt jafnvægisþjóðfélag. í slíku þjóöfélagi verður fyrst og fremst að taka tillit til þarfa einstaklingsins og búa honum umhverfi, sem hann er fær um aö lifa og hrærast í, — rólegt umhverfi þar sem hraöi, kapphlaup, harka og hávaöi ráöa ekki ríkjum. Einstaklingurinn þarf að hafa eins mikiö svigrúm og hægt er til að hafa áhrif á eigin velferð og annarra, og þetta svigrúm teljum viö aö unnt sé aö skapa honum meö því að girða fyrir stjórnleysi og sveiflukennda röskun í þjóðarbúskapn- um, eins og nú er við lýði. Maöurinn er nú ekki buröugri en svo að hann veldur ekki þessu æöisgengna lífsgæöakapphlaupi, sem er þar aö auki tilgangslaust, þar sem þaö er í beinni andstööu við lögmál náttúrunnar," segir Meyer. Öryggismál og samskipti ríkja Meyer telur hættuna á átökum milli auöugra þjóöa og snauöra meiri en hættuna á átökum milli þjóða, sem búa við slíkt hugmyndakerfi, eins og kommún- isma og lýðræöi. Hann álítur hættu stafa frá Sovétríkjunum, sem líkleg séu til að neyta færis til að freista nýrra landvinn- inga, geri lýðræðisríkin ekki ráðstafanir til að verjast. Því muni Atlantshafsbandalag- ið hafa hlutverki að gegna enn um sinn, en æskilegur möguleiki og vel hugsanlegur sé, að Evrópa verði hlutlaus með tíð og tíma. Því megi nokkurn veginn treysta að stórveldið í vestri, Bandaríkin, muni ekki líða Sovétríkjunum ásælni í Evrópu, á sama hátt og Sovétríkin mundu ekki horfa á það aðgeröalaus, aö Bandaríkin gengju á lagiö og legöu undir sig þetta landsvæöi. Meö öðrum orðum, að hið margumtalaða valdajafnvægi þurfi í framtíöinni ekki að grundvallast á her- væöingu Evrópuríkjanna, heldur geti stórveldin tvö eftir sem áður sóað fjármunum og kröftum í hernaðarbrölt, án þess þó að draga meö sér í dansinn fámennari ríki, sem hvort eð er eigi smæðar sinnar vegna ekki hagsmuna aö gæta í slíku valdatafli. Líkleg þróun veröi síðan í þá átt að hin herskáu stórveldi dragist aftur úr og einangrist, og sjái aö lokum þann kost vænstan að slíðra sverðin og snúa sér í staðinn að þarfari málum. Markmið og leiðir Hér hefur verið leitazt við að gera í stórum dráttum grein fyrir stjórnmálahug- myndum þar sem stefnt er að markmið- um, sem engan veginn geta talizt frumleg eöa óvenjuleg. Flest hugmyndakerfi gera ráð fyrir því að komið verði á þjóðfélags- legu frelsi, jafnrétti og bræöralagi, — þjóöfélagi, þar sem allir hafa nóg aö bíta og brenna, og þar sem hægt er að sjá svo velfyrir andlegum og líkamlegum þörfum, aö einstaklingurinn fái næði og tækifæri til aö láta sér líða vel og komast til nokkurs þroska. Þetta eru almenn markmið. en um leiðirnar hefur alltaf verið deilt og veröur sjálfsagt meðan maðurinn, sem í eðli sínu er leitandi. byggir þessa jörð. í „Opror fra midten" er bent á þau vandamál, sem við er að etja í heiminum og í einstökum þjóðfélögum, og síðan er bent á leiöir til að leysa þau meö tilliti til fenginnar reynslu. Hvort þessar leiðir reynast færar eða æskilegar yfirleitt á eftir aö koma í Ijós, en orð eru til alls fyrst, og óhætt er aö segja að þessi bók sé þarft framlag til umræðna um þjóðfélagið og þróun þess.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.