Morgunblaðið - 29.02.1980, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 29.02.1980, Blaðsíða 12
12 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 29. FEBRÚAR 1980 Hvaó tekur vió eftir lát Titos? SÍDAN Josip Broz Tito forseti veiktist hefur á ný vaknað uggur um nýja árekstra milli Austurs og Vesturs út af Júgóslavíu vegna hernaðarlegs mikilvægis landsins. Fljótlega eftir að fyrstu fréttirnar bárust um veikindi forsetans greip um sig mikið írafár í erlendum sendiráðum i landinu, sögusagnir komust á kreik um ískyggilega liðsflutninga, öryggi var hert innanlands og margir Júgóslavar hröðuðu sér i banka og nýlenduvöruverzlanir til að vera við öllu búnir. Á bak við allt þetta bjó uggur um, að dauði Titos gæti haft í för með sér keðjuverkanir sem mundu leiða til innrásar sovézks herliðs og nýrrar styrjaldar. Lítill skilningur Uggur sá, sem var látinn í ljós á Vesturlöndum, var um margt öfgakenndur að dómi ýmissa Júgóslava, sem vísuðu mörgu af því sem kom fram sem hreinum hugarburði, og þeir kvarta yfir því að lítill skilningur ríki á landi þeirra erlendis. „Það hefur aldrei verið nokkur hætta á því, að Sovétríkin skærust í leikinn hernaðarlega," sagði háttsettur júgóslavneskur embættismaður í einkaviðtali um orðróm, sem var á kreiki um sovézka innrás. „Rússar geta komið hvenær sem er, en þeir vita að það kostar stríð," sagði hann. Mikilvægi Júgóslavíu er í senn hernaðarlegt, landfræðilegt og stjórnmálalegt. Júgóslavía er eina kommúnistalandið, sem liggur milli herafla Varsjár- bandalagsins og Norður- Atlantshafsbandalagsins, og ekkert erlent herlið er í landinu. Júgóslavía er eina landið miili Varsjárbandalagsins og Adría- hafs. Ef Moskvukommúnismi verður ofan á í landinu mundi það valda gífurlegri röskun á valdajafnvæginu á Miðjarðar- hafi. Þá mundu ítalir standa and- spænis Varsjárbandalaginu meðfram allri austurströnd sinni. Einangrun Austurríkis og Grikklands, sem er í Nato, mundi aukast. Sömu sögu yrði að segja um Tyrkland og Miðaust- urlönd. Sovézkur þrýstingur Sjálfstæð stefna Titos varð til þess, að Jósef Stalín flæmdi Júgóslavíu úr sovézku valda- blokkinni 1948. Þá hófust Júgó- slavar handa um að byggja upp kommúnisma á grundvelli svo- kallaðs sjálfstjórnar fyrirkomu- lags, sem er í veigamiklum atriðum ólíkt sönnum Moskvu- kommúnisma. Júgóslavneska kerfið er frjálslyndara og hefur leitt til meiri velsældar þrátt fyrir ýmsa alvarlega efnahags- erfiðleika. Fáir sérfræðingar óttuðust sov- ézkar hernaðaraðgerðir þegar fyrstu fréttir bárust um veikindi Titos, en margir óttuðust og óttast enn, að þrýstingur muni koma frá Rússum, ef stjórn- málaástandið innanlands yrði óstöðugt. Júgóslavneskir leiðtog- ar heita því, að jafnvægi muni ríkja, en halda uppi flóknum öryggisráðstofunum gegn er- lendum og innlendum óvinum. íbúar Júgóslavíu eru 22 millj- ónir og landið skiptist í sex fylki og tvö héruð, þrjú tungumál eru töluð í landinu og tvö starfróf eru notuð, landsmenn aðhyllast þrjú aðaltrúarbrögð og ólik saga, ólikar lífsvenjur og ólík menn- ingarafleifð greinir þá í sundur. Þúsundir Júgóslava féllu í inn- byrðis væringum eftir innrás Þjóðverja í síðari heimsstyrjöld- inni og innbyrðist fjandskapur þeirra á sér djúpar sögulegar rætur. Hvort sem aftur mun skerast í odda eða ekki vann Tito að því árum saman að koma á laggirnar kerfi, sem gæti tryggt jafnvægi og áframhald þeirrar stefnu, sem hann fylgdi, eftir dauða hans. Samvirk forysta Samkvæmt hugmyndum Titos mun samvirk forysta fara með völdin að honum látnum, bæði í flokknum og ríkisstjórninni. Stjórnmálamenn eiga að skipt- Talið er, að herinn hafi falið vistir víðs vegar í fjöllunum. óvinir ríkisins Samkvæmt júgóslavnesku stjórnarskránni er ólöglegt að undirrita uppgjafarskilmála. Júgóslavneskir embættismenn halda því fram, að stjórn lands- ins starfi ekki lengur nokkur raunveruleg hætta frá Moskvu- hollum Júgóslövum, svokölluð- um „informburoistum", sem tóku afstöðu með Stalín 1948 og vildu vera áfram í svoétblokk- inni. En hópar stuðningsmanna Rússa halda áfram starfsemi sinni í Vestur-Evrópu og nefnd- ir, sem voru settar á fót eftir að Tito veiktist, hafa leitað þeirra. Þetta var liður í öryggisráðstöf- unum, sem voru gerðar svo að lítið bar á, og forseti júgóslavn- eska herráðsins, Branko Mamula aðmíráll, sagði að þær hefðu sannað, að landið gæti varið sig. Júgóslavneskir kommúnista- leiðtogar hafa greinilega meiri áhyggjur af hryðjuverkaherferð- um, sem hafa verið bendlaðar Tito á sjúkrabeöi og synír hans hjá honum. ast á um að fara með valdamestu embætti samkvæmt ákveðnu kerfi, þannig að maður frá sama landshluta sé aldrei voldugastur, og þeir eiga að gegna störfum í aðeins eitt ár í senn. Engar meiriháttar ákvarðanir verða teknar í flokknum og stjórninni nema.því aðeins að allir séu á einu máli um þær. Júgóslavneski fastaherinn er skipaður um 300.000 mönnum og flókið kerfi varahers óbreyttra borgara grundvallast að nokkru leyti á skipulagi skæruliða Titos í heimsstyrjöldinni. Forsenda varnarstefnu júgóslavneska her- aflans hefur lengi verið sú, að liðsafli Varsjárbandalagsins sæki inn í landið yfir ungversku slétturnar í norðri. Þær eru nánast óverjandi og þar eru sovézkt skriðdrekalið og herlið staðsett til frambúðar. Júgóslavneskir liðsforingjar segja að þeir muni fylkja megin- liði sínu í fjöllunum, sem liggja yfir Iandið þvert og endilangt og skilja í sundur slétturnar og héruðin meðfram ströndinni. Skæruliðar Titos, partísanarnir, börðust í þessum sðmu fjöllum fyrir 40 árum og stór hluti fjallasvæðanna er eins erfiður yfirferðar og einangraður og þá. við hreyfingu útlægra króatískra aðskilnaðarsinna, Ustasha, og útlæga serbneska þjóðernis- sinna, svokallaða Chetnika. En þótt þessir hópar séu mjög athafnasamir erlendis er ekki vitað til þess, að þeir hafi gripið til vopna innan landamæra Júgóslavíu síðan 1973, þegar 19 útsendarar Ustasha voru sendir yfir landamærin á dögum frjáls- íyndisstefnu í Króatíu. Þeir sögðu lögreglunni, að þeir hefðu búizt við víðtækum stuðningi við árásarferð þeirra, fyrstu aðgerð- ir af þessu tagi í 20 ár. En fyrir utan þá, sem voru ekki gripnir þegar í stað og skotnir, gátu þeir aðeins leitað hælis hjá ættingj- um. Allir nema einn voru að lokum drepnir eða teknir af lífi. Nýlega kvörtuðu júgóslavnesk yfirvöld yfir því, að Bretar hefðu leyft „hryðjuverkamönnum" Ustasha að funda í London til þess að „skipuleggja nýja glæpa- starfsemi" á sama tíma og brezka stjórnin sendi Tito óskir um góðan bata. „Ég held, að þeir geri sér grein fyrir að þeir ríafa meiru að tapa en þeir geta unnið, sagði vestrænn sendiherra um horfurnar á nýjum innbyrðis væringum. Júgóslavneskur blaðamaður sagði nýlega: „Sumt fólk virðist hafa verið sofandi í 40 ár. Það virðist halda að þegar Tito fer muni allt það, sem við höfum byggt upp einhvern veginn, sökkva á einni nóttu." Þórður Tómasson frá Vallnatúni: VEÐURFRÆÐI EYFELLINGS 168 bls. Bókaútg. Þjóðsaga. Rvík. 1979. Þetta eru ósvikin þjóðfræði. Þórður Tómasson safnar hér sam- an á einn stað þeim orðum og orðtökum sem höfð voru (og höfð eru) um veðrið í heimahögum hans. Veðrið var, eins og það er enn, hið daglega umræðuefni, stundum ræddu menn það í alvöru og af nauðsyn, annars til að rjúfa þögn, segja eitthvað. Svo daglegt og algengt umræðuefni krafðist tilbrigða — menn reyndu að segja sömu meininguna á mismunandi vegu til að gæða umræðuefnið ofurlítilli margbreytni — auk þess sem veðrið sjálft sá oftast um breytileik í umræðunum með því að breyta sér sjálft frá degi til dags. »Veðurfræði« Þórðar Tóm- assonar miðast fyrst og fremst við búskaparhætti og lifnaðarhætti fyrri tíðar. Og þá vissi fólk meir af veðri en nú. »Húskuldinn.« segir Þórður t.d., »átti mestan þátt í að margt gamalt fólk lagðist í kör, sem kallað var.«. A hverjum einasta degi, allan ársins hring, þurfti að vinna einhver verk sem kröfðust útivistar. í allra versta veðri var sagt: »ekki fært milli fjóss og bæjar, ekki fært á milli húsa, ekki gegnandi veður, ekki fært á húsin, ekki fært til næstu bæja. Við þær aðstæður urðu menn veðurtepptir«, segir Þórður. Eyjafjöllin eru sem kunnugt er sveit mikilla veðrabrigða. Þar getur veður verið betra og fegurra en annars staðar þegar skjóls nýtur af jöklum. En lega sveitar- innar — milli háfjalla annars vegar og úthafsins hins vegar — kallar líka á storm þegar þannig viðrar. Þórður Tómasson segir sögur af því: »Veðrið, sem ég heyrði oftast talað um á uppvaxt- arárum mínum, var pálmaveðrið 1888, sem vann það sér til mestrar Bókmenntlr ef tir ERLEND JÓNSSON Þórftur Tómasson »Veður- fræði« Þórðar ósæmdar að feykja kirkjunni af Holti út af grunni og svipta meir en átta alda kirkjustað höfuðprýði sinni.« Þjóðtrúin tengdist mjög veðri og veðurspám og fer höfundur grannt ofan í það. Mörkuðu menn veðurhorfur næstu framtíðar af ýmiss konar fyrirbærum í náttúr- unni, lifandi og dauðum, ekki aðeins í heimasveit heldur jafnvel í fjarlægum sveitum. Til dæmis hefur Þórður eftir manni »að ferðamenn í vorferðum um Hell- isheiði hefðu alltaf aðgætt vatns- borðið í Fóvelluvötnunum fyrir neðan Svínahraun. Vatnsmagnið þótti ekki að öllu fara eftir úrkomu. Mikið vatn í þeim að vori boðaði harðan vetur, en góður vetur fylgdi því að vatnið þar væri lítið.« Einn kaflann nefnir Þórður Merkidaga. Þar telur hann upp daga sem þjóðtrúin taldi að af Lönd og lýðir Kjartan Ólafsson: SOVÉTRÍKIN 280 bls. Bókaútg. Menningar- sjóðs. Rvík, 1979. Sovétríkin hafa löngum verið svo viðkvæmt tilfinningamál að hlutlausar upplýsingar um þau hafa sjaldan legið á lausu. Þessi bók inniheldur geysimikla landa- fræði, það vantar ekki. Þó er mörgum spurningum ósvarað að lestri lqknum. Bókin skiptist í þrjá hluta. í hinum fyrsta er Iandlýs- ing og saga Sovétríkjanna. Annar hlutinn heitir Sambandslýðveld- in. Hinn þriðji nefnist Þjóðlíf og menning. Fyrsti hlutinn er að ýmsu leyti aðgengilegastur. Fljótt er farið yf ir söguna en þó svo að aðalatrið- in koma fram. Rússar — sem eru auðvitað kjarni þeirra þjóða sem byggja Sovétríkin — hafa ekki alltaf átt samleið með Vestur- Evrópubúum. Nálægðin við Asíu hefur að verulegu leyti markað svipmót þjóðarinnar. Þegar óvígir herir austursins flæddu vestur til Evrópu brotnaði aldan fyrst á Rússum. Hafnleysi landsins hélt þjóðinni líka í einangrun frá heiminum. Menningarlega standa Rússar á öðrum og ólíkum grunni. Og þar var einnig byggt og búið með öðrum hætti en vestar í álfunni: bændur bjuggu í þorpum, ekki í dreifbýli eins og við þekkj- um. Lýðræði í okkar skilningi hafa Rússar aldrei kynnst, þvert á móti hafa þeir lengst af þraukað undir harðstjórn. Stjórnarhættir þeir, sem þróast hafa í landinu eftir byltingu, eru því framhald fyrri sögu. Aðdáendur stjórnarfarsins í Sovétríkjunum hafa ekki alltaf aðgreint það, sem grundvallað er á rússneskri erfðavenju, frá hinu sem upp kom eftir byltingu. Nú orðið minna Sovétríkin oftast á sig sem her- og heimsveldi. »Flotastyrkur Rússa,« segir Kjartan, »hefur vaxið mjög á öllum heimshöfum hin síðari ár. Hann óx t.d. hægt en stöðugt á Miðjarðarhafi, uns valdahlutföll breyttust þar gjörsamlega Rúss- um í vil. Á Indlandshafi hefur styrkur peirra aukist svo gífur- lega, að slíkt hefði þótt hrein fjarstæða fyrir einum áratug.« Sjálfir halda Rússar þessu lítt á loft og enginn kafli þessarar bókar fjallar sérstaklega um sovéska herinn — þótt á stöku stað sé á hann minnst. Hins vegar halda Sovétmenn mjög á loft sínum friðsamlegu vísindum. Að dæmi þeirra fer höfundur þessarar bók- ar. Til að mynda upplýsir hann að »sovéskir vísindamenn hafa — fyrstir allra — sagt fyrir hvar og Kjartan ólafsson

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.