Morgunblaðið - 29.02.1980, Blaðsíða 13

Morgunblaðið - 29.02.1980, Blaðsíða 13
MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 29. FEBRÚAR 1980 13 mætti marka veðurhorfur fyrir næstu daga eða árstíð. Urðu gjarnan til vísur um spásagnar- gildi þessara daga, til dæmis þessi staka um öskudaginn: öskudaginn marka má, mundu hverju viðrar þa, fróðir vita, að hann á átján bræður líka að sjá. Bða þessi vísa um góuna: Ef hún góa öll er góð, öldin má það muna, þó mun harpa, hennar jóð, herða veðráttuna. Þórður byggir bók sína þannig upp að hann tekur fyrir hverja tegund veðurs og telur upp orð og orðasambönd sem um það voru höfð og skilgreinir hvað hvaðeina merkti — og merkir. Þessi veður- fræði er því ekki um veðrið sjálft í eiginlegum skilningi heldur orða- bók veðurmálsins. Þar sem íslenskan greinist ekki niður í mállýskur og tungutak þjóðarinn- ar er nánast hið sama hvar sem er á landinu munu flestir kannast við megnið af þessum veðurfarsorð- um, hvar sem þeir eiga heima á landinu. Lítils háttar munur er þó á veðurtali manna eftir landshlut- um. Meðal hins mikla orðafjölda sem Þórður tilgreinir hygg ég séu nokkur orð sem lítið séu notuð í öðrum landhlutum, sum jafnvel ókunn. Mér kemur i hug orðið hornriði. Um hann segir Þórður: • »Oft var hann atkvæðamikill í úrkomu undir Eyjafjöllum. Þá var austanstormur út til djúpsins á sjónum en hærri átt til landsins ... Hornriða fylgdi mismunandi mikið úrfelli, hornriðaregn, en þó var til að talað væri um hæga hornriðavætu.« Þórður Tómasson hefur unnið geysimikið og óeigingjarnt starf með söfnun gamalla muna og uppbygging byggðasafnsins í Skógum undir Eyjafjöllum. Rit- störf hans eru önnur grein á sama meiði. Þessi bók hans byggist á áratuga athugunum. Sumt, sem fest er á blað í þessari bók, kann að teljast til eins konar safngripa fyrr en varir. En þar að auki er bókin prýðilega læsileg eins og annað sem Þórður hefur látið frá sér fara. í austri hvenær nýtt eldfjall myndi gjósa.« Afkoma fólks og félagsmál heitir sérstakur kafli. Þar er meðal annars fjallað um lífskjör- in. »1 sovésku þjóðfélagi gildir þessi regla: »Frá hverjum og einum eftir getu hans — til hvers og eins eftir vinnu hans.« Þannig ræðst staða og afkoma hvers einstaklings eftir vinnu þeirri, er hann afkastar,« segir Kjartan. Ennfremur upplýsir hann að »hér gildir í flestum tilvikum 41 stund- ar vinnuvika með tveggja daga fríi.« Eigi að síður kveður hann Sovétmenn játa að lífskjör í lönd- um þeirra séu lakari en í iðnríkj- um vesturlanda, telji t.d. »að þeir búi í helsti þröngu húsnæði.« Menningarmálum eru gerð hér allýtarleg skil. Þó þjóðir séu þarna margar er opinbert tungumál eitt: rússneska. Um hana segir höfund- ur meðal annars. »Rússneska er fyrst og fremst máttug tunga. Hún er t.d. laus við greini (sem latína), þann oftast nær óþarfa dindil. í rússneskum fjölmiðlum leika því engir greinis-japlarar lausum hala líkt og blótneyti bölvandi í flagi eður á öðrum vettvangi mælts og ritaðs máls.« Þannig varpar Kjartan, á sinn hátt, ljósi yfir hinar ýmsu hliðar sovéskrar menningar. Þó hann gerist stundum orðheppinn er bók hans enginn skemmtilestur. Yfir heildina litið er hún heldur þurr. En fyrir þann, sem vill fræðast um þetta víðaáttumikla ríki, er hún auðvitað betri en ekki. Hér er t.d. birt heilmikið af hagskýrslum. Og slíkan fróðleik er auðvitað þægilegt að eiga tiltækan telji maður sig þurfa á honum að halda. aoumtHiKt r&iiiha Lauf ið á þann linda SAGNADANSAR. Vésteinn óiason bjó til prentun- ar. Bókarauki: LÖG VID ÍSLENSKA SAGNADANSA. Hreinn Steingrimsson bjó til prentunar. Rannsóknastofnun i bókmennta- fræði og Menningarsjóður 1979. Vésteinn Ólason getur þess í Inngangi sínum að Sagnadönsum að lesandi þeirra hljóti „oft að verða gripinn þeirri kennd að hann sé kominn í annan heim, óralangt frá heimi nútímans, og reyndar óralangt frá íslenskum veruleika á öllum öldum". Þessum orðum til staðfestingar nægir að nefna tvo dansa: Kvæði af Ólafi Liljurós sem „reið með björgum fram, rauður loginn brann" og Tristrams kvæði um hetjuna sem „háði bardagann við heiðinn hund". Sagnadansar eða fornkvæði munu fyrst hafa orðið til einhvern tíma á miðöldum, en urðu snemma mjög vinsælir og breiddust út um alla Evrópu. Kvæðin eru ekki skráð fyrr en miðöldum er að ljúka, einkum á 16. öld og síðar. í Sagnadönsum eru reyndar kvæði (samanber Kirkjuklerks kvæði) sem skráð eru eftir segulbands- upptökum hér á landi á sjöunda og áttunda áratug þessarar aldar. Að sögn Vésteins Ólasonar eru alls staðar viss sameiginleg grundvall- areinkenni með dönsunum. Nafn þeirra er dregið af því að þeir voru kveðnir í dansi. Vésteinn skrifar: „Megineinkenni sagnadansa hvar sem þá er að finna er að þar er sögð saga í bundnu máli, sem víðast er rímuð og oft skipt í erindi. Sagan er að jafnaði frekar stutt og er megináhersla lögð á eitt tilfinningaþrungið atvik eða aðstæður, aðdraganda þes og af- leiðingar." Sagnadansar hafa borist hingað frá útlöndum, líklega flestir munnlega, en síðan fengið sitt íslenska svipmót. Reyndar er sagt frá dansi í Sturlunga sögu eins og Vésteinn drepur á, en það var þegar Þórður Andrésson kvað við raust: „Mínar eru sorgir þungar sem blý." Dansinn á Þórður að hafa kveðið fyrir dauða sinn 1264. Talið er að rímur hafi orðið til fyrir áhrif frá sagnadönsum. Það orkar tvímælis með það í huga að rímur voru kveðnar á Islandi fyrir 1400 nema því sé um leið slegið föstu að sagnadansar hafi verið til Bðkmenntir eftir JÓHANN HJÁLMARSSON Vésteinn ólason á íslandi um 1300. Eins og Vé- steinn víkur að eru rímur lengri en sagnadansar, frásögn þeirra breiðari og skoðanir rímnaskálda látnar hiklaust uppi. Áhrif sagna- dansa á íslenskan skáldskap hljóta því að vera fremur litil og þeir standa einir sér. Það sem ekki síst greinir dansana frá öðrum íslenskum kveðskap er „frelsi þeirra undan lögmálum stuðla og höfuðstafa" eins og Vésteinn seg- ir. Ekki er það með sagt að margt standi ekki í Ijóðstaf í sagnadöns- unum, en það er fremur af tilvilj- un en um ákveðinn vilja sé að ræða. I Inngangi sínum vekur Vé- steinn Ólason máls á mörgu sem kemur í hugann við lestur sagna- dansa, en hann mun hafa í smíðum rit um íslenska sagna- dansa. Meistaraprófsritgerð hans fjallaði reyndar um dansana: íslenzkir sagnadansar — upptök og einkenni (1967) og er hún varðveitt í Háskólabókasafni. Undirstaða þeirrar prentunar sagnadansa sem hér er getið er útgáfa Jóns Helgasonar: íslenzk fornkvæði I—VII (1962-70). Þegar umræður stóðu sem hæst um formbyltingu í íslenskri ljóða- gerð var lærðum mönnum stund- um strítt með því að höfundar sagnadansa hefðu lítt hirt um hefðbundinn kveðskaparmáta. Það var að mörgu leyti góð áminning. En eins og allir vita sker form skáldskapar ekki úr um skáldskapargildi eða langlífi ljóða. Þótt hinn ímyndaði heimur sagna- dansanna hafi fjarlægst okkur, um sinn að minnsta kosti, er hægt að hafa af þeim unun. Sumir þeirra eru falleg lýrík. Bergmál frá þeim er að finna í íslenskum skáldskap fram til þessa dags og mun svo að öllum líkindum verða um aldir. Hver getur gleymt eða látið sitt litlu varða erindi eins og til dæmis þetta: Runnu upp af leiðum þeirra lundar tveir. upp af miðri kirkjunni mætast þeir. Þeim var ekki skapað nema að skilja. Skáldskapargildi viðlaganna er líka óumdeilanlegt. Að tóra ANDVARI Nýr f lokkur XXI. Timarit Bókaútgáfu Menn- ingarsjóðs og Þjóðvinafélagsins. Ritstjóri: Finnbogi Guðmunds- son. Ég verð að gera þá játningu í upphafi að ég á ekki létt með að gera mér grein fyrir hvers konar tímarit Andvari eiginlega er. í Andvara á undanförnum árum hefur að vísu birst gott efni, samanber ævisögur merkra ís- lendinga, ein slík er að þessu sinni um Pál ísólfsson skrifuð af Jóni Þórarinssyni. En meirihluti þess efnis sem' birtist í Andvara getur varla kallast eftirminnilegt og það er auðvelt að gleyma því eftir kynn- ingu. Stefna Andvara eða stefnu- leysi virðist helst beinast í þá átt að vekja enga athygli, aðeins láta sér nægja að tóra. Ég vil samt ekki gera lítið úr því efni sem birtist í Andvara að þessu sinni. Á því má ýmislegt græða. Það er til dæmis ómaksins vert að ferðast með Birni Jónssyni um Berserkjahraun, fræðast um Grikkland af Göran Schildt, rifja upp sögu Jónasar Guðlaugssonar skálds með Vilhjálmi Þ. Gíslasyni, kynna sér hvað felst í fyrirsögn- inni Hallæri og hneykslismál eftir Ruth Christine Ellison, meðtaka fróðleik um, Egils sögu hjá Her- mánni Pálssyni, taka þátt í að hylla Wagner með Árna Krist- jánssyni, glugga í bréf Stephans G. Stephanssonar til Magrtúsar Jónssonar frá Fjalli og síðast en ekki síst njóta leiðsagnar Finn- boga Guðmundssonar í grein sem hann nefnir Gamansemi Snorra Sturlusonar. Það sem ég á við er að flest það sem stendur skrifað í Andvara 1979 gæti alveg eins notið sín sem blaðaefni og þarfnast ekki þess virðulega búnings sem tímaritið er óneitanlega í. Það vantar lífsneista í Andvara, frumkvæði af hálfu tímaritsins í þá átt að láta ekki nægja að prenta það sem berst inn um dyrnar. Þetta tíma- rit gæti til dæmis gert eitthvað af því að kynna nýjan skáldskap fyrir fólki og á ég þá einkum við umsagnir eða yfirlitsgreinar um bókmenntir. Tilraunir voru gerðar til þess einu sinni og þótt þær væru bágbornar á köflum þjónuðu þær þó vissum tilgangi. En sé það ætlun tímaritsins að stuðla að því að halda áhuga fólks á fornum fræðum vakandi þarf það að gerast á markvissari hátt. Ég undanskil að þessu leyti grein Hermanns Pálssonar sem er ein- mitt þess konar endurmat sem við þurfum á að halda. Ritgerð Finn- boga Guðmundssonar er að vísu þægilegur lestur og margt vel athugað hjá hinum vandvirka fræðimanni, en kemur ekki á óvart. Stundum birtast ljóð í Andvara og veit ég ekki eftir hvaða leiðum þau berast eða hvað ræður vali þeirra. Að þessu sinni eru í Andvara fjögur kvæði eftir Rós- berg G. Snædal og eru þau hugs- anlega birt í því tilefni að höfund- urinn átti merkisafmæli fyrir skömmu. Rósberg G. Snædal yrkir Finnbogi Guðmundsson í hefðbundnum stíl samanber þetta erindi úr Eingöngu: Einn ég sveima undir haust. ollum gleymi kviða, lœt um heiminn hömlulaust huga dreyminn líða. I Grásteini yrkir Rósberg um það hvernig hið gamla víkur fyrir hinu nýja og gerir það með ádeilukenndri eftirsjá í anda heil- brigðrar íhaldssemi. raf einda íhlutir raff eínda íhlutir ¦ Hálfleiðarar: Transistorar — díóður — thyristorar — triac — diac. IC-rásir: \k ty SBBWs 7400 TTL serian — 74LSOO TTL serian — 74COO CMOS serian. —A «A> vS1 4000 CMOS serian — linear rásir — regulatorar. &khr(ZBl Viönám: Föst viönám — trimm viðnám — NTC viðnám — Ijósnæm viðnám styrkstilli — thermistorar. Þéttar: Electrolyt — ceramic — mica — tantalum — trimm. Lampar: Sjónvarps- og útvarpslampar — myndlampar. Hátalarar: Ýmsar gerðir Philips hátalara — hátalarasett — hátalaratiltar ¦ heimilistæki hf ¦ S/ETÚNI8.SÍMI 24000. tun nii .ui.írjv^ojrj ixaaauagin

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.