Morgunblaðið - 13.07.1980, Blaðsíða 22

Morgunblaðið - 13.07.1980, Blaðsíða 22
22 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 13. JÚLÍ1980 SIGURÐUR NORDAL: Litla stúlkan í apótekinu Listakonan Engel Lund verður áttræð á morgun, 14. júlí. Af því tilefni birtir Morgunblaðið meðfylgjandi grein, sem Sigurður Nordal ritaði um hana í ársritið Unga Island, sem Helgafell gaf út. Greinin var endurprentuð í 21. hefti Félagsbréfa Almenna bóka- félagsins í mars 1961, en í des- ember 1960 gaf félagið út söng- plötu með 35 íslenskum þjóðlög- um, sungnum af Engel Lund, við undirleik dr. Ferdinands Rauters. Er platan fáanleg í endurútgáfu. Engel Lund er að heiman á afmælisdegi sínum. Þegar grein Sigurðar Nordals var endurbirt í Félagsbréfi AB, gerði höfundurinn svofellda at- hugasemd neðanmáls: „Góðfúsir lesendur eru beðnir að hafa tvennt í huga um þessa grein. Hún er skrifuð og birt haustið 1947 og er hér prentuð alveg óbreytt, svo að allar tíma- ákvarðanir eru miðaðar við það ár. Og hún var samin fyrir tímarit handa unglingum. Þegar lesendur hennar eru ávarpaðir hér, er átt við lesendur Unga íslands, en ekki Félagsbréfa. Mér datt ekki heldur í hug, þegar þetta var skrifað, að það ævintýri mundi gerast, sem nú er orðið: að allir Islendingar, sem eiga grammófón, gætu orðið þeirrar ánægju aðnjótandi, að heyra Göggu syngja heima hjá sjálfum sér." I Seint í fyrravetur kom þjóðlaga- söngkonan Engel Lund til íslands. Blöðin fluttu smágreinar um hana. Þar var sagt frá því, að hún væri dóttir danskra apótekara- hjóna, sem hefu verið í Reykjavík fyrir löngu, hefði alizt hér upp þangað til hún var ellefu ára gömul og talaði íslenzku. Nú væri hún orðin víða fræg utan lands og ætti heima í London. Á síðustu árum hafa komið hingað svo margir frægir tónlistarmenn, að fólk er hætt að þjóta upp til handa og fóta við þess konar heimsóknir. Sumir af þeim, sem mest sækja hljómleika, vilja heldur hlusta á hljóðfæraslátt en söng, og þeir eru til sem finnst kvenfólki allt annað betur gefið en að reyna of mikið á röddina. Það var engu líkara en fólk grunaði, að þessi fröken Lund ætlaði að nota sér gamlan kunn- ingsskap við Reykvíkinga til að ná sér í skildinga, af því að hún væri atvínnulaus. Þegar hún söng í fyrsta sinn suður í Trípólileikhúsi, var líka ófærð og snjókoma. Það varð að smala talsverðu af áheyrendum saman í skyndingu, með því að senda þeim aðgöngu- miða ókeypis, svo að húsið yrði ekki hálftómt. En undir eins eftir þetta fyrsta kvöld fór fólk að verða forvitnara. Það tók ekki svo mikið mark á því, þó að Engel Lund væri hælt í blöðunum. En allir, sem höfðu hlustað á hana, sögðu kunningjum sínum frá því. Þeir sögðu, að þetta væri einhvern veginn ólíkt öllu öðru, sem þeir hefðu heyrt. Þeir sögðust ætla að hlusta á hana aftur, hvað oft sem hún syngi. Og þeir komu aftur, og fleiri og fleiri bættust við. Síðasta skiptið, sem hún söng, komust miklu færri að en vildu og alltaf fór fögnuður áheyrenda vaxandi. Það var alveg hætt að kalla hana Engel Lund eða fröken Lund, allir kölluðu hana Göggu, eins og hún hafði veri kölluð, þegar hún var lítil stúlka í Reykjavík. Gagga varð vinur allra, sem hlustuðu á hana. Þeim fannst þeir þekkja hana og fór að þykja vænt um hana. Og það var auðfundið, að henni þótti líka gaman að vera hér og syngja fyrir íslendinga. I apríl fór hún aftur til Englands, því að hún var ráðin til að syngja þar nokkrum sinnum í maí. En hún kom aftur í júní, ferðaðist um Norðurland, Vesturland og austur yfir fjall og söng þar á ýmsum stöðum og tvisvar í Reykjavík. Hún var hér fram í október og þrátt fyrir allar rigningarnar á Suðurlandi undi hún sér svo vel, að hún átti bágt með að slíta sig héðan. II Það er ekki auðvelt að lýsa söng, eða tónlist yfirleitt, með eintóm- um orðum og ég hef litla þekkingu til að skrifa um þá list. En það er bót í máli, að ég hef blaðað í því, sem mér fróðari menn í mörgum löndum hafa skrifað um Göggu, svo að ég þarf ekki að treysta einungis á minn eigin smekk. Og auk þess er það fleira en söngur- inn sem hægt er að segja frá. Nú skuluð þið hugsa ykkur, ef þið hafið ekki hlustað á Göggu, að þið sitjið í einhverjum sal og bíðið eftir, að söngkonan birtist uppi á pallinum. Og þarna kemur hún. Gagga er mjög há, nokkuð þrekin og samsvarar sér vel. Hún er í svörtum kjól, eins einföldum að sniði og skrautlausum og framast getur orðið. Hún heldur á örþunn- um, bláleitum silkiklút og söngskránni, sem hún leggur á flygilinn hjá sér. Nú búizt þið við, að píanóleikar- inn, sem kemur inn með henni, slái á nóturnar og söngurinn byrji. En í stað þess fer Gagga að tala um fyrsta ljóðið, sem hún ætlar að syngja. Hún segir, hvað það heiti og frá hvaða landi það sé, rekur efni þess í fáum orðum, svo að þegar hún fer að syngja það, fylgizt þið alveg með, jafnvel skiljið vísurnar, þó að þið kunnið ekki orð í málinu. Þetta gerir hún við hvert lag. Þessir formálar, svo stuttir og einfaldir sem þeir virð- ast vera, eru oft dálítil listaverk, svo að maður finnur stundum, að fólk er að því komið að klappa, áður en söngurinn byrjar. Og með þeim brúar hún alveg þá fjarlægð, sem er venjulega milli áheyrend- anna niðri í salnum og lista- mannsins uppi á pallinum. Hún talar svo einlæglega við ykkur um það, sem hún ætlar að fara með, að þið eruð undir eins orðin henni kunnug. Og hún kann alveg undar- lega að fá fólk til að hlusta vel. Fyrir mörgum árum heyrði ég hana til dæmis syngja í stærsta hljómleikasalnum í Kaupmanna- höfn fyrir 1200 manns. Þá sagði hún meðal annars þetta, ósköp raunamædd á svipinn: „Nú ætla ég að syngja fyrir ykkur lítið danskt lag. Mér þykir svo leiðinlegt, að engum finnst það fallegt nema mér." Þegar hún var búin að syngja lagið, ætlaði klappið aldrei að hætta. Hver einasti áheyrandi vildi láta hana finna, að honum þætti lagið líka fallegt! Gagga hefur ekki mjög mikla rödd, en fullkomið vald á að beita henni, eins og við á í hvert sinn. Hún getur sungið ljóðræn sönglög svo yndislega, að ég hef ekki heyrt neina af þeim söngkonum, sem einungis hugsa um að syngja fallega, gera það betur. Röddin er svo hrein og tær, söngurinn svo eðlilegur, að það er alveg eins og lagið syngi sig sjálft. Það getur verið ógleymanlegt. En yfirleitt er það svo með þjóðlögin hennar Göggu, að manni finnst þau frem- ur syngja hana en að hún syngi þau. Og þessi lög eru stundum ekki fyrst og fremst falleg, heldur einkennileg, skrítin eða stórkost- leg, og meðferð textans er ekki minna atriði en meðferð lagsins. Ég er alveg viss um, að Gagga getur haldið áfram að ná tökum á áheyrendum sínum og hrífa þá, þó að röddin fari að bila. Hún syngur þjóðlög frá mörgum löndum og alltaf á frummálinu. Hún hefur sungið á sautján tungumálum, og öllum kemur saman um, að hún beri þau mál, sem þeir þekkja, ágætlega fram. Hvert land og hvert tungumál á sér sín kvæði og lög með ólíkum blæ, svo að þegar hún fer að syngja frönsk lög næst á eftir þýzkum, Gyðingalög á eftir sænskum, lög frá Bandaríkjunum á eftir austurrískum o.s.frv., þá skiptir hún ekki einungis um tungumál, heldur um söngblæ og söngtækni og allan svip á með- ferðinni. Hver skepna og hver manneskja syngur með sínu nefi. Maurinn á sér sína rödd, skortítan sína, fuglarnir í skóginum, ást- fangin ungstúlka, gómul tannlaus kerling, hið léttasta gaman og ægilegasta vonzka. Þegar djöfull- inn opnar dyrnar fyrir vesalings syndara og segir honum „að gera svo vel og ganga í bærinn", er svipur hennar svo hræðilegt sam- bland af grimmd og tilhlökkun, að það fer hryllingur um hverja taug. Og þegar hún syngur Borðsálmiiin eftir Jónas Hallgrímsson, verður þetta Ijóð og lag, sem hver íslend- ingur hefur kunnað frá barnæsku, hlýtt, eins og maður hafi aldrei heyrt það fyrr. Hún hikar ekki við, eins og enskur söngdómari hefur komizt að orði, „að rífa hina yndislegu rödd sína í tætlur og tötra" til þess að lýsa þeim ótömdu tilfinningum, hrifningu, hörmum og ofsagleði, sem stund- um búa í þjóðlögunum. Það hefur líka verið sagt um hana, að hún flytji þann boðskap, að allar þjóðir eigi, þrátt fyrir sérkenni hverrar um sig, innst í hug og hjarta somu sorgirnar og sömu gleðina, eilífar, eldgamlar og allt- af nýjar. Það er ekkert skrum, að Gagga sé víða fræg. Hún hefur farið bæ úr bæ um flest lönd Norðurálfunn- ar og Norður-Ameríku. AIls stað- ar hefur hún sigrað. Hún hefur komið til höfuðborga sönglistar- innar, eins og til dæmis Vínar- borgar, fyrst öllum ókunn, byrjað í minnsta sal, sem hægt var að fá, en endað á því að troðfylla stærsta salinn og heilla vandlátustu áheyrendur veraldarinnar. Söng- dómarar heimsblaðanna hafa gef- izt upp skilyrðislaust, þegar þeir hlustuðu á hana: „Þessu er ekki ti'. neins að ætla sér að lýsa, þetta verða menn að heyra." „Ég minn- ist þess ekki að hafa hlustað á neitt, sem var svona fullkomið." Og hún veit, hvað hún má bjóða sér. Þegar Adolf Hitler og nazist- ar komust til valda í Þýzkalandi, þar sem hún átti áður miklum vinsældum að fagna, var henni bannað að syngja Gyðingalög. „Þá get ég vel komizt af án þess að syngja í Stór-Þýzkalandi", sagði Gagga. Og hún hefur ekki stigið fæti sínum þangað síðan. Nú er Hitler úr sögunni, en Gagga held- ur áfram að syngja. Og nú getur hún komið aftur til Þýzkalands og sungið þar Gyðingalögin sín, þeg- ar henni þóknast. En það er eitt, sem ég hef ekki nefnt ennþá og áheyrendum henn- ar hér á landi mun hafa komið mest á óvart, þó að þeir hefðu séð eitthvað um það í blöðunum — og það er islenzkan hennar Göggu. Hún flutti formálana að lögunum hér á íslenzku, eins og hún talar ensku í Englandi, frönsku í Frakklandi o.s.frv. Og hvernig var þá þessi íslenzka? Hún var dálítið skrítin, stundum hálfgert barna- mál. En hún hljómaði svo fallega, að það var ekki nema ti' gamans, þó að einstöku rangar beygingar slæddust með. Þetta var ekki sú íslenzka sem menn geta lært af málfræðibókum og kennurum. Það var hennar eigið mál. Það var málið, sem lítil Reykjavíkurstúlka hafði lært á barnsaldri, alltaf elskað og aldrei gleymt. III Ef þið skylduð einhvern tíma koma inn í Reykjavíkur Apótek, á horninu á Austurstræti og Póst- hússtræti, skuluð þið líta á vegg- inn, þar sem er skrá yfir eigendur þessa apóteks frá upphafi. Um langan tíma voru þeir allir dansk- ir. Þeir keyptu apótekið og komu hingað, græddu talsvert fé, seldu apótekið, fóru aftur til Danmerk- ur og keyptu þar annað o.s.frv. Þeir voru gestir, og fáir muna nú eftir neinum þeirra. Einn af þessum gestum hét Michael Lund og var hér á árunum 1899 til 1911. Hann var ungur maður, þegar hann kom hingað og er enn á lífi í Danmörku. Hann þótti góður lyfsali og góður mað- ur. Þau hjónin eignuðust hér marga vini, en flestir þeirra eru nú úr sögunni og yngri kynslóðirn- ar hafa varla heyrt þau nefnd. Samt urðu merkilegar afleiðingar af dvöl þeirra í Reykjavík. Systir frú Lund, fröken Georgia Hoff- Hansen, trúlofaðist ungum ís- lenzkum stúdent, Sveini Björns- syni, og það atvikaðist svo, að hún varð fyrsta forsetafrú íslands. Og árið eftir að þau apótekarahjónin settust að í gamla timburhúsinu, sem þá var Reykjavíkur Apótek og stendur enn við Austurvöll á horni Thorvaldsensstrætis og Kirkju- strætis, fæddist þeim dóttir, sem var skírð Engel og kölluð Gagga og ég hef verið að segja ykkur frá. Þó að þau apótekarahjónin lærðu bæði talsvert í íslenzku, var þetta vitanlega danskt heimili. Þar var töluð danska, alltaf gert ráð fyrir að fara aftur til Dan- merkur og Gagga var látin ganga í Landakotsskólann, þar sem mest- allt var kennt á dönsku. Hún lærði samt íslenzku, af íslenzkum stúlk- um, sem voru í húsinu, og af krökkum á sínu reki. Þau Henrik bróðir hennar, sem var tveimur árum yngri en hún og kallaður Dengsi, töluðu alltaf íslenzku sín á milli. Litlu stúlkunni í Apótekinu þótti ákaflega gaman að vera á Islandi, en henni hefði sjálfsagt þótt gaman að lifa, hvar sem hún hefði verið. Hún var stundum á sumrin á Eyrarbakka, kom einu sinni til Þingvalla, en sá annars ekkert af landinu nema það, sem sést úr Reykjavík og er reyndar ekki svo lítið. Og hún vissi í rauninni ekki um, hvað hún var að eignast, og því síður, hvað var að eignast hana, fyrr en hún var komin burtu. Þá urðu endurminn- ingarnar frá Reykjavík henni mjög dýrmætar, bæði stórar og smáar, um Esjuna og öll fjöllin, um lambið, sem þau Dengsi höfðu fengið til að leika sér við eitt sumar, þangað til það var allt í einu orðið svo stórt, að þau réðu ekkert við það, — um íslenzka matinn, sem henni hafði þótt svo góður, að hún gat ekki gleymt því, um stúlkurnar, sem höfðu verið á heimilinu, leiksystkinin og margt fleira. Þau Dengsi héldu áfram að tala íslenzku í Danmörku, meðan

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.