Alþýðublaðið - 24.12.1931, Blaðsíða 1

Alþýðublaðið - 24.12.1931, Blaðsíða 1
Alpyðubl 1931. Aðfangadag jóla. 305 töioblað Gerir jafnaðarstefnan mennina betri ? Eftir Ófa/ Friðriksson. Ég átti einu sinni mjög langt tal um jafnaðarstefnuna við mann, sem að lokum sagði: „Það getur verið, að jafnaðar- stefnan komist á, og að þá munii allir ,eins og þú segir, hafa nóg- an og góðan mat, allir geta klæðst góðum og smekklegumi fötum' og allir búið í hoilum. björtum og sikemtilegum íbúðuim. En mér er spurn: Verða menn- irnir þrátt fyrir þetta nokkuð betri en áður? Ég er ekki að tala um> þá menn, sem jafnaðarstefnuríkið .tekur við úr núverandi pjóðfé- lagi, pví svo kröfuharður er ég ekki ,að ég ætlist til neins um pá. En verður sú kynslóð, sem vex upp eftir að samkepnii ein- staklinganna um auðinn er hætt, nokkuð betri en sú, sem við nú sjáum daglega í kringum okkur?" Ég ætla nú í grein pessari að svara spurningu mannsins, aðal- lega með rökum náttúrufræðinn- ar. Er hér um mál að ræða, sera mjög gaman er að athuga, en rétt er að taka fram, að pessi spurning er tæplega pess eðlis, að hægt sé að heimta sérstak- lega svar jafnaðarmanna við henni. Því jafnaðarstefnan er fjármála- og framleiðslu-stefna, sem miðar að pví að veita öllumj. sem vilja vinna, nóg af peim gæðum, sem fyrir fé má fá, (og þar á meðal meiri mentun, aukna þekkingu) og parf ekki frxknv að rökstyðja, að framkvæmd jafn- aðarstefnunnar hlýtur að auka líf- ið og gleðina í landinu. Sú var tíðin, að pað pótti ó- svinna, að segja að maðurinn væri eitt af spendýrunumi, og mennirnir væru fyrir tilverknað próunar, sem á engan hátt væri óeðlileg eða yfirnáttúrleg, komn- ír af öpum eða dýrum, sem hefðu verið mjög svipuð peim. En peir tímar eru löngu horfnir, að borið sé á móti pessu, pví þó maðurinn gangi að eins á tveim limum og rófuliðir hans séu svo fáir ög litlir, að rófan nái ekki út úr skinninu, pá er öll likamsbygging mannsins, beinin, vöðvarnir, íaugakerfið, æðakerfið, skinnið o. s. frv. svo lik spendýrunum, pegar hvorttveggja er granskoð- að, að um ætternið er ekki að villast. Oft heyrist sagt, að munurinn á'mönnum og skepnum sé sá, að mennirnir hugsi og álykti, og breyti síðan eftir pví, en dýriin láti stjórnast af blindum eðlis- hvötum. En hvorttveggja petta er rangt. ' ! Þeir, sem pekkja eitthvað til dýranna, vita, að (oft) bæði hugsa og álykta pau, og peir, sem Iagt; hafa stund á að athuga fram- ferði mannanina, hafa séð, að eðlishvatÍTnar ráða oft miklu um framkomu peirra. En pað er rétt að athuga ofur- lítið hvað átt er við með orðinu eðlishvöt. Eðlishvötin er sumpart med- fœdd pekking, sem fengin er fyrir reynslu kynslóða eftir kynslóðir. sem á undan eru gertgnar, og sumpart hvöt eða næstum ó-: stjórnleg löngun til pess að haga sér á ákveðinn hátt í samræmi við pað, sem dýrkeypt reynsla árpúsundanna hefir sýnt ættinni að sé tryggast. Hjarð-hvötin er rík hjá mörgum tegundum, af pví reynslan hefir sýnt, að tryggast sé að balda hópinn. Hjá sumum dýrum er pessi hvöt svo rík, að pau halda! flokk allan hring sólargangsins; önnur halda ekki höp nema á nóttunni eða pegar pau verða hrædd. Þegar hreindýrahópur er dreifð- ur á beit og skotið er á dýr, sem fjarst er veiðimanninum, pá hleypur dýrið samt inn að mið- biki hópsins, eins og öll hin, semi verða hrædd, pó dýrið með pví móti nálgist veiðimanninn og hættuna, af pví reynslan hefir kent óteljandi ættliðum pessara dýra, að pegar hættu beri að höndumv sé petta öruggast. Og dýrið gerir petta eins pó hættan komi úr öfugri átt, af pví eðlis^ hvötin má sín meira en skyn- semin, pegar dýrið verður hrætt (og er við petta átt pegar talað er um að eðlishvötin sé blind). Það eru víst fæsitir, sem rekið hafa stóra fjárhópa, sem gert hafa sér ljóst, að pað, hve au2veit er að halda fénu saman4 byggist á meðfæddri hvöt fjárins til pess að halda hópinn, pegar (hæfileg) stygð er komin að pví. Margir hafa við borið heimsku sauðkindarinnar og fært sem sönnun, hvernig fé flæðir 'stund- um og ferst af pví. En orsökin til pessa mun oftast vera eðlisi- hvöt fjárins að halda hópinn, eftir að hræðsla er komin að því. Eðl- ishvötin verður pví ríkari en skynsemin, og er hér annað dæmi upp á, að eðlishvöt pessi er blitid, par semi hún verður til pess að drepa féð. Það er rétt að minnast1 á að forystimmðimir eru undan- itekningar, par sem skynsemin (oft í sambandi við dugnað) má sín meira en eðlishvötin um að haldia hópinn. Sumt virðist benda á, að pað sé pó adallega vöntun á þessari hvöt til pesis að halda hópinn, sem ráði, en ekki meiri skynsemi. — Bóndi einn, sem í mörg ár lét alt af lifa undan forystukind- um, sagði mér, að að lokum hefði farið svo, að hér um bil ómögu- legt hefði verið að reka féð. Það hefði alt af tvístrast, par ti,l liamn fækkaði aftur forystufénu. Þó eðlishvötin sé sterk, sýnir það sig pó, ad komi reynslan í bág við hana á uppvaxtctfár- unum, pá má neynslan sín meira en hún. En petta er raunveru- lega pað, að skynsiemi einstak- lingsins sigrar ættarhvötina. Það kemur kyrkingur í pá eðlishvöt, sem reynslan kemur í bág við, svo hún gerir ekki vart við sig nema undir alveg sérstökum krinigumstæðum, og stundum virðist hún gersamlega hverfa. Það er víst varla hægt að hugsa sér friðsamari skepmJtr en jórtr- andi beljur, sem liggja úti á túni. En sé slíkum friðsömum naut- pening, sem áreiðanlega í mörg hundruð ættliði hefir verið jafn friðsamur, slept á grasvíðlendi Suður-Ameríku, par sem aldrei sést maður, pá verða kálfarnir fullkomiin villinaut, sem geta jafn- vel verið stórhættuleg mönnum, Á nautabúumum miklu á hinum víðlendu griassléttum Ameriku er pví peningnum smalað við og við, til þess að kálfarnir venjist við að s]á menn, og verði ekiki að fullkomnum viillinautuim. Og héðan af íslandi er kurm- ugt, hvernig bolakálfar, sem eru hafðir til fjalila á sumriin, þar sem aldrei sést maður, verða mannýgir. Almenningur segir, að þeir verði það af því að heyra (öskrið í /sijálfum sér bergmála úr fjöllunum. En hið sanna er, að eðlishvotin (sem blundar í hverj- um nautgrip), sem segir að mað- urinn sé háskaskepna, hefir fengið að þróast, í stað þess að kyrkj-. ast hjá þeim kálfum, siem eru í bygð, þar sem reynslan sýnir þeim daglega hið gagnstæða. Þeg- ar svo bolinn ofan úr heiðinni sér mann að haustinu, þá fylgir hann þessari eðlishvöt siwni, að vera hræddur við hann, og annari eðlishvöt villiinautsins, sem er að bíða ekki skaðaskepnunnar, held- ur ráðast á hana. Reynslan með tamda strúta í Suður-Afríku hefir verið sú, að ef ungarnir eru ekki hafðir þar, sem þeir sjá menn daglega, með- an þeir eru að stálpast, verða þeir viltir, því eðlishvötin segir þeim að hræðast mannrnn. Þegar norðurfarar hafa komið í» fyrstu til óbygðra landa, þá hafa tóurnar, sama tegundin og er hér á Islandi, verið svo gæf- ar, að þær hafa svo að segja| rifið út úr höndunum á þeim það, sem þær náðu til, þegar norðurfararnir voru að flá eða fara innan í dýr, sem þeir höfðu drepið. Það er enginn vafi á því, að þegar forfeður okkar komu til Islands, hafa tóurnar líka verið svona spakar hér. En nú hafai í meira en tíu aldir alt af veriðj drepnar þær tóur, sem minst voru varar um sig, en hinar bafa aukið kyn sitt, sem sterkarii höfðu eðhV hvötina að varast mennina sero háskagripi, enda er meiri hlutinn af íslenzkum tóum nú orðinn af- skaplega var um sig En séu yrð- lingarnir teknir nógu ungir og hafðir innan um fólk á uppvaxtar- mánuðunium, verða þeir spakir sem hundar, aí því að vegnai reynslunnar kemur kyrkingur í þessa hræðsluhvöt. Hvöt þessi líður þó venjulega ekki álveg undir lok hjá tóunni, og fái hún fult frjálsræði og fari að faraj einförum, vaknar hvötin smáttog smátt á ný, og loks er tóanorðin svo hrædd við menn, að hún kemur ekki aftur. Nákvæmlega þetta sama má sjá á tömduml hröfnUm. Kunnugt er líka, að ketlingar, sem gæfasti köttur hefir gotiið úti í urð eða hrauni verða alt af hálf-viltir, ef þeir nást ekkj fyr en þeir eru farnir að stálpast. Þegar nú er athugað háttalag marmanna, kemur í ljós, eins og fyr var drepið á, að einnig þeir láta eins og dýrin stiórnastaf eðl- ishvötum. Þó menn haldi, að pað sé skynsemin sem ráði, og merm reyni að færa skyhsamleg rök: fyrir gerðum sínum eða fyrir- ætlunum, eru það þó oft ein- göngu eðlishvatirnar sem ráða. Þrásinnis hefi ég séð menn, siem ekkert vissu um jafnaðarstefniuna, taka ákveðna afstöðu með henni eða móti, eftir því, hvort þeir höfðu frekar samúð með verka- lýðnum eða atviinnurekendum, og

x

Alþýðublaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Alþýðublaðið
https://timarit.is/publication/2

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.