Morgunblaðið - 10.12.1986, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 10.12.1986, Blaðsíða 14
14 MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 10. DESEMBER 1986 Laxdæluskýringar Békmenntir Erlendur Jónsson Hermann Pálsson: LEYNDAR- MÁL LAXDÆLU. 172 bls. Bókaútg. Menningarsjóðs. Reybjavik, 1986. Kenningar Hermanns Pálssonar eru löngu kunnar. Þær þarf hvorki að kynna né útskýra. Þær ganga þvert á móti hinni gömlu sagnfestu- kenningu sem fól í sér að íslend- ingasögurnar hefðu gengið frá kynslóð til kynslóðar í munnlegri geymd þar til þær voru loks skráð- ar — svo sem þrem öldum eftir að söguefnið varð til. Ekki er heldur hægt að segja að Hermann fylgi skóla þeim sem bókfestukenning nefnist og var tískustefna meðal lærðra fyrir miðja öldina. Kenning- ar Hermanns standa þó nær henni en hinni fyrrtöldu. MYNDAMOT HF Sá grundvöllur kenninga Her- manns, sem segja má að skírskoti til almennrar skynsemi, mætti orð- ast eithvað á þessa leið: íslenskt miðaldaþjóðfélag var smátt og ein- angrað. Því hefði verið með ólíkind- um ef hér hefðu sprottið upp algerlega sjálfstæðar bókmenntir, með þeirri reisn sem raun bar vitni, af sjálfu sér og án utan að kom- andi áhrifa. Að þessu sinni tekur Hermann Pálsson sér fyrir hendur að fara ofan í Laxdælutexta. En Laxdæla er að mörgu leyti sérstæð meðal íslendingasagna. Hún er ástarsaga. Aðalsöguhetjan er kona sem lifir til elli. Söguhetjur annarra sagna eru tíðast kappar sem falla fyrir vopnum í blóma lífsins. Afbrýði og undirmál ýmiss konar setja svip á Laxdælu. Guðrún Ósvíf- ursdóttir bruggar manni banaráð og lætur stela motrinum frá Hrefnu. Líkt aðhefst Hallgerður á Hlíðar- enda. Hitt ber á milli hversu Guðrún er vegsömuð í Laxdælu en Hall- gerði ámælt í Njálu. En hvers konar manngerð mun hafa fært í letur sögu sem Lax- dælu? Hermann Pálsson segin »Þorrinn af þeim snjöllu fræði- mönnum sem fjallað hafa um Laxdælu munu vera á einu máli um það að höfundur hennar hefur verið bóklærður maður á sinnar tíðar vísu, enda hafa þeir bent á ýmiss konar áhrif á hana frá eldri ritum.« Hér er komið langt frá þeirri gömlu alþýðutrú að höfundar sagn- anna hafi verið bændur sem sátu að skriftum milli þess sem þeir elt- ust við búfé sitt. En Hermann Pálsson gerir meira en að staðhæfa. Hann bendir á ótal rittengsl: frásagnaraðferðir, minni, og spakmæli sem Laxdæluhöfundur gat haft úr öðrum ritum, sumum íslenskum en öðrum erlendum. Og þeim, sem telja sögurnar reistar á sögulegum grunni, færir höfundur meðal annars þetta: »Þeir sem leggja megináherslu á raunsæi í fornsögum hljóta að staldra við eitt atriði í Laxdælu: um hásumar er ekkert fólk heima á bænum nema þeir Þórður og Ósvíf- ur, og má það heita næsta undarlegt þótt fært hafi verið í sel. Hitt mun sönnu nær, að höfundur vildi ekki láta fleiri persónur vera til staðar, þegar Auður sækist eftir lífi eigin- manns, sem hafði þó látið hana eina; því lét hinn fomi meistari sig ekki muna um að rýma bæinn að heimafólki.c Hér er drepið á atriði sem nútíma skáldsagnahöfundar hamra gjarnan á: Lögmál verksins skal ganga fyr- ir öðru, t.d. fyrirmyndum ef ein- hverjar eru. En hugsuðu 13. aldar höfundar svo? Eða fóru þeir eftir sams konar reglu af einhvers konar brjóstviti, hugsunarlaust? Því verður hreint ekki mótmælt að Hermann Pálsson færir sterk og sannfærandi rök fyrir máli sínu. Rittengsl þau, sem hann bendir á, eru legíó. Við verðum að trúa því að Laxdæluhöfundur hafi verið latínulærður, svo mörg orðtök og spakmæli sem hann hefur þaðan. Maður, sem er hvorki skólagenginn né sjáífmenntaður, semur ekki rit eins og Laxdælu. Það þurfti ekki að teljast einfeldni um aldamótin síðustu, þegar margir bestu rithöf- undar þjóðarinnar voru sjálflærðir bændur, að margur skyldi þá álita Hermann Pálsson að sama máli hefði gegnt um höf- unda fornsagnanna. Þó kenningar Hermanns Páls- sonar séu áleitnar og rök hans sýnist ótvíræð má svo ekki gleyma hinu að málin eru hér skoðuð frá einni hlið mest. Pyrst íslendingar skrifuðu einir sögur eins og Lax- dælu — og það á íslensku þegar aðrir skrifuðu á latinu — hvaðan höfðu þeir þá sjálfa aðalfyrirmynd- ina? Urðu þeir ekki að leggja nokkuð til frá sjálfum sér enda þótt auðvelt sé að benda á stflfyrir- myndír og flökkuminni? Málið má skoða frá mörgu sjónarhorni. En hverju svo sem menn trúa er textaskýring Hermanns Pálssonar skilmerkileg og afdráttarlaus og einnig þannig fram sett að auðvelt er að nota þetta sem handbók. Hygg ég að fróðlegt muni að lesa þessa bók Hermanns saman með Laxdælu, síðu fyrir síðu, og rýna þannig í hvert atriði fyrir sig. Og framhaldsskólanemendum, sem sett er fyrir að lesa Laxdælu, er hér lögð í hendur leiðbeining sem að gagni má koma. Frumherji í hesta- fræðum Békmenntir Sigurjón Björnsson George H.F. Schrader: Hestar og reiðmenn á íslandi. Jónas Jónasson hefur íslenskað. 2. útgáfa. Bókaútgáfan Hildur, Kópavogi, 1986. 225 bls + 39 myndasiður. Þessi efnismikla bók er ljósprent- un frumútgáfunnar, sem út kom hjá forlagi Björns Jónssonar á Ak- ureyri árið 1915. Hún var fyrsta bók sem birtist á íslensku um hesta og meðferð þeirra. Höfundur var útlendur (amerískur, að ég held), en hafði dvalist á íslandi um skeið, m.a. á Akureyri. Honum hefur ber- sýnilega blöskrað meðferð íslend- inga á hestum sínum, fákunnátta, óþrifnaður, miskunnarleysi og skeytingarleysi og talið þörf á að uppfræða þá. Og það gerði hann aldeilis svikalaust. íslenskir hesta- eigendur eru teknir tæpitungulaust til bæna, en jafnframt er bókin barmafull af fræðslu um hvaðeina sem að hestum lýtur. Hefur höfund- ur bersýnilega verið stórvel að sér og búið yfir mikilli reynslu. Ekki veit ég hvernig bókinni var tekið þegar hún kom út. Sjálfsagt hefur einhverjum sviðið gagnrýnin, en aðrir haft not af þessari einstöku fróðleiksnámu. Vel man ég eftir þessari bók, þar sem ég var strákur í sveit fyrir hálfri öld. Þar var hún oftlega gripin í hönd. Vissulega hefur margt breyst síðan Schrader skrifaði bók sína. Ekkert evðublað p « í tékkheftinu og oll helgm framundan *¦ t „Blessaöur vertu, - kveiktu á perunni. Faröu í næsta Hraöbanka og taktu reiöufé út af tékkareikningnum þínum, þú getur tekiö út allt að 10 þúsund krónum. Ekkert mál. Afgreiöslustaðir Hraöbankans eru á eftirtöldum stöðum: • Borgarspítalanum • Landsbankanum Breiðholti • Landsbankanum Akureyri • Landspítalanum • Búnaðarbankanum, aðalbanka • Búnaðarbankánum við Hlemm • Búnaðarbankanum Garðabæ • Sparisjóöi Vélstjóra Samvinnubankanum Háaleitisbraut • Útvegsbankanum Hafnarfirði • Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, Skólavörðustíg • Sparisjóði Keflavíkur • Landsbankanum, aðalbanka. NOTAÐU SKYNSEMINA - NOTAÐU HRADBANKANN! Leiðbeiningabæklingar liggja frammi hjá öllum aðildarbönkunum
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.