Morgunblaðið - 27.10.1989, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 27.10.1989, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ FOSTUDAGUR 27. OKTOBER 1989 21 jrkaðsbúskap ) einangrast þessum skuldum og bankarnir hafa fengið ráðrúm til að setja til hliðar á afskriftarreikninga verulegar fjárhæðir til þess að mæta hugsan- legu tapi. Ennþá er skuldavandi einstakra ríkja mikill, en hann er nú fremur svæðisbundinn og ógnar ekki lengur fjármálakerfinu í heild, eins og hann óneitanlega gerði fyr- ir svona fimm til sex árum." Afstaðan til hagstjórnar hefur breyst Jóhannes segir að á undanförn- um árum hafi orðið miklar breyting- ar á afstöðu manna til hagstjórnar. „Það hefur aldrei komið" skýrar fram en núna hve almennt fylgi er að verða í heiminum við það að byggja hagstjórn fyrst og fremst á því að opna markaði fyrir erlendri samkeppni og draga úr hvers lags höftum á milli landa, bæði á sviði vöruviðskipta, þjónusutu og fj'ár- magnshreyfinga. Sömuleiðis að efla markaðsbúskap í innlendri hag- stjórn á kostnað ríkisafskipta, hvort sem það er í formi ríkisrekstrar eða beinna áhrifa á rekstrarskilyrði með niðurgreiðslum eða öðrum fjár- hagslegum styrktaraðgerðum. Ástæðan er auðvitað fyrst og fremst sú að þau lönd sem hafa treyst á ríkisafskipti eða jafnvel fullkominn áætlunarbúskap hafa dregist aftur úr efnahagslega og ekki náð þeim hagvexti sem orðið hefur í þeim löndum sem hafa haft frjálsari viðskipti og víðtækari markaðsbúskap." Hann segir að mörg dæmi um þetta hafi verið nefnd á fundunum. Til dæmis hafi Ný-Sjálendingar gjörbreytt um stefnu í þessum efn- um. Þeir hefðu afnumið allar höml- ur í viðskiptum við önnur lönd. Þannig hafi þeir gefið fjármagns- hreyfingar á milli landa frjálsar, Jóhannes Nordal, bankastjóri Seðlabanka íslands. sem og vexti og gengisskráningu. Þá hafi þeir styrkt ríkisfjármálin verulega meðal annars með því að hætta öllum niðurgreiðslum og styrkjum til landbúnaðar og ann- arra atvinnuvega, en þeir hafi num- ið mjög verulegum upphæðum áður. „Þessar aðgerðir voru erfiðar í fyrstu, en eru nú farnar að skila árangri í mun minni verðbólgu og meiri framleiðni í landinu. A hlið- stæðan hátt hafa lönd eins og Spánn, Portúgal og auðvitað Norð- urlöndin aukið mjög frjálsræði í viðskiptum við önnur lönd. Sé litið til þróunarlandanna hefur kannski óvíða komið skýrar fram en þar hve mikla þýðingu frjáls markaðsbú- skapur hefur fyrir hagvöxt. Sér- staklega hafa löndin í Suðaustur- Asíu verið með hagvöxt sem er langt yfir því sem gerist í öðrum þróunarlöndum, en mörg þeirra hafa tekið upp markvissan mark- aðsbúskap. Því hafa fleiri og fleiri þróunarlönd farið inn á þessa braut á undanförnum árum. Það er til dæmis athyglisvert að ný ríkisstjórn Perónistaflokksins í Argentínu virð- ist hafa valið þessa leið í hagstjórn, þó það hafi verið þeir sem á sínum tíma leiddu Argentínumenn inn á braut vaxandi ríkisafskipta- og komu á kerfi sem dró verulega úr frjálsræði í viðskiptum þeirra við önnur lönd," segir Jóhannes. Ótrúlegar breytingar í Austur-Evrópu Hann tekur einnig dæmi af Jamaica. Þar sé nýr forsætisráð- herra kominn til valda, sem hafi raunar hrökklast frá völdum fyrir um það bil áratug eftir að hafa leitt Jamaica-búa út í mikla efnahags- erfiðleika, meðal annars vegna mjög mikilla ríkisafskipta. Nú fylgi þessi maður allt annarri efnahags- stefnu og muni reyna að tengja hagkerfi sitt hagkerfum Vestur- landa, sérstaklega Bandaríkjanna, miklu nánari böndum en hann hafi gert þegar hann var við stjórnvölinn fyrir tíu árum. „Þá eru enn ónefndar þær ótrú- legu breytingar sem orðið hafa á afstöðunni gagnvart markaðsbú- skap í Austur-Evrópu. Þærþjóðir eiga fæstar aðild að Alþjóðabank- anum eða Alþjóðagjaldeyrissjóðn- um og því kom sú umræða ekki mikið inn á þann vettvang. Pólverj- ar urðu þó fyrir nokkrum árum aðilar að þessum stofnunum. Fjár- málaráðherra Pólverja var einmitt á þessum fundi til þess að koma af stað viðræðum við Alþjóðagjald- eyrissjóðinn um nýjar efnahagstil- lögur og breytingar á efnahags- starfseminni í Póllandi. Einhverja næstu daga eru að hefjast viðræður þar í landi um þátttöku þessara stofnana í mörkun nýrrar efnahags- stefnu og fjármögnun hennar." Jóhannes segir að söguleg tengsl Austur- og Vestur-Evrópu séu svo mikil, auk nálægðarinnar, að við- skipti hljóti að verða mikil og hag- kvæm fyrir báða aðila. Hins vegar standi löndin í Austur-Evrópu frammi fyrir mjög erfiðum ákvörð- unum um hvernig breyta eigi hag- kerfinu og hversu fljótt frjáls verð- myndun og samkeppni eigi að koma í stað miðstýringár og ríkisforsjár. íslendingar að dragast afturúr „Heildarmyndin sem maður fær er sú að þrátt fyrir að ennþá séu að sjálfsögðu margs konar ágrein- ingsefni um stjórn efnahagsmála og þær áherslur sem varða til dæm- is félagsleg útgjöld eða skattlagn- ingu ólíkra hópa þjóðfélagsins og margt fleira eru viss grundvallarat- riði í hagstjórn að verða svo al- mennt viðurkenhd að ótrúlegt má telja þó maður líti ekki til saman- burðar nema svo sem tíu ár aftur í tímann. Áhersla á frjáls markaðs- viðskipti á sem flestum sviðum er sjónarmið sem er að verða nánast einrátt sem markmið og það er ótrú- leg breyting á ekki lengri tíma. Það er jafnvel freistandi að orða þetta svo, að deilunum milli þeirra, sem aðhyllast markaðsbúskap, og hinna, sem trúa á ríkisforsjá og áætlunar- búskap, sé nú endanlega lokið með sigri hinna fyrrnefndu." Aðspurður hvar ísland stæði í þessu tilliti, segir Jóhannes, að við hefðum í meginatriðum verið að fikra okkur áfram á þessari braut alveg frá því frjáls viðskipti voru tekin upp af viðreisnarstjórninni árið 1960. „Á hinn bóginn, ef við lítum í kringum okkur til þeirra landa sem næst okkur standa í efnalegu tilliti, erum við óneitanlega enn nokkkuð á eftir og upp á síð- kastið að dragast aftur úr hvað þessa þróun varðar. Við erum ennþá með meiri höft í gjaldeyrismálum en tíðkast í nokkru öðru landi í Vestur-Evrópu, og hér eru meiri styrkir til landbúnaðar og ríkisaf- skipti af atvinnulífi en gengur og gerist annars staðar. Það er okkur mikil nauðsyn, ef við eigum ekki að einangrast efnahagslega, hvort sem litið er til Evrópu eða Norður- Ameríku, að vera þátttakendur í þróuninni og draga úr þeim mun sem er nú fyrir hendi í þessum efn- um. Það er sláandi munur á þeim sjónarmiðum sem maður verður var við annars staðar á Vesturlöndum og á íslandi. Hér er ennþá mikið deilt um hvort æskilegt sé að beita þeim hagstjórnartækjum sem þykja sjálfsögð erlendis. Það hefur verið mín skoðun að við getum ekki beð- ið eftir því að leysa verðbólguvand- ann fyrst áður en við tökum upp opnara hagkerfi, heldur sé opnun hagkerfisins og almennari mark- aðsbúskapur forsenda þess að við getum ráðið bót á þeim verðbólgu- vandamálum sem við höfum átt við að glíma." Jóhannes segir að afar lítil rök séu fyrir þeim sjónarmiðum, sem oft heyrast, að samanburður íslenska hagkerfisins við aðstæður erlendis eigi ekki við vegna smæðar þess og sveiflukennds efnahagslífs. Víða erlendis væru jafnmiklar sveiflur í gjaldeyris- og þjóðartekj- um. Til dæmis í Noregi eftir að ol- ían kom til þar. Frjáls viðskipti við útlönd skiptu í raun og veru lítil ríki meira máli en hin stærri vegna þess að þau væru háðari gjaldeyri- sviðskiptum og alþjóðlegri verka- skiptingu. Vaxandi samkeppni á alþjóðamarkaði Hann segir að þessi þróun í átt til virkari markaðsbúskapar og opn- ari viðskipta milli landa muni í framtíðinni valda aukinni sam- keppni. Það muni eflaust valda því að þróunarríkin sem hafi yfir miklu og ódýru vinnuafli að ráða muni snúa sér í auknum mæli að vinnu- aflsfrekum útflutningsiðnaði, en sérhæfing sem byggi á hátækni og fjármagni muni að sama skapi auk- ast í Vestur-Evrópu að líkindum. Tvö vandamál verði efst á baugi í stað ágreinings um hagstjórnarað- ferðir, annars vegar mengun og umhverfismál og hins vegar bilið milli fátækra og ríkra þjóða. At- hyglisvert væri að hagvöxtur í þeim ríkjum Asíu sem hefðu farið inn á braut iðnvæðingar og markaðs- búskapar hefði verið verulega meiri en iðnríkjanna. Þó það væri afai mikilvægt að áframhald yrði á fjár- magnsflutningum frá iðnríkjum til þróunarríkjanna sýndi þetta, að þai væri efnahagsstefna þróunarríkj- anna sjálfra, sem væri mestu ráð- andi um hvernig þeim miðaði fram. Skilyrði til hagvaxtar í þessum löndum væru mjög mikil vegna þess að þau ættu svo mörg tæki- færi til atvinnu- og tækniþróunar enn ónýtt. HJ sama rétt og karlar hafa hvað varð- ar eignarrétt á jörðum, starfsþjálf- un og lánveitingar. Þetta hefði síðan stuðlað að „kraftaverki í land- búnaðinum", því framleiðslan hefði aukist stórlega. Nú væru Zimbab- we-búar ekki lengur háðir matvæla- aðstoð erlendra ríkja, heldur flyttu þeirþau út. „Ég tel að leiðtogar þriðja heims ríkja geti lært mjög mikið á því sem gerðist í Zimbabwe. Stjórnvöld þar hafa sannað fyrir þriðja heiminum að hægt er að auka matvælafram- leiðsluna með því að fjárfesta í kon- um. Þetta er hægt með því að sjá þeim fyrir nauðsynlegum áhöldum og tækjum, fræjum, starfsþjálfun og fleiru. Ég vona að ríkisstjórnir, hjálparstofnanir og alþjóðasamtök fari að dæmi stjórnvalda í Zimbab- we og taki meira tillit til framlags kvenna til matvælaframleiðslunnar. Þótt viðhorfin hafi breyst og viljinn sé fyrir hendi hefur staðið á fram- kvæmdum," sagði sendifulltrúinn. Skuldavandinn — böl kvenna og barna „Skuldavandi þriðja heims ríkja hefur komið illa niður á konum. Fjölmiðlar hafa gefið þessu lítinn gaum, sjá þetta aðeins frá sjónar- hóli kauphallarinnar í New York. Þeir sinna ekkert þeim slæmu af- leiðingum sem skuldavandinn hefur á venjulega þorpsbúa í þriðja heim- inum. Við hjá UNIFEM höfum til að mynda fylgst með því hvaða áhrif þessi kreppa hefur á heilsu- gæsluna í þróunarlöndunum. Stjórnvöld í þessum löndum reyna að borga lánin og segjast ekki geta sent fleiri lyf til dreifingar. Malaría er mjög algeng í þróun- arlöndunum. Við barni, sem þjá<st Það tekur konur í Burkina Faso allt að sex klukkustundir á degi hverjum að bera vatn heim til sín. Þessar hjólbörur, sem taka fjórar vatnsfðtur, stytta þann tíma verulega og gera konunum kleift að afla sér menntunar og meiri tekna til að framfleyta fjölskyldum sínum. Þessi tækninýjung eykur einnig sjálfstraust þeirra þar sem því fylgir ákveðin virðing að eiga sitt eigið tæki. af þessum sjúkdómi, blasir ekkert annað en dauðinn eigi móðirin ekki peninga til að kaupa lyf. Útgjöld flestra ríkja þriðja heimsins til heil- brigðis- og menntamála hafa minnkað um helming á undanförn- um tíu árum. Afleiðingarnar eru þær að konurnar þurfa sjálfar að sjá börnum sínum fyrir lyfjum og menntun. Þannig þurfa konurnar í þessum löndum að axla meiri byrð- ar en áður og verst kemur skulda- vandinn auðvitað niður á börnun- um," sagði Asiyo. Áhugi á stoftiun styrktarfélags Sendifulltrúinn ræddi meðal ann- ars við embættismenn í utanríkis- ráðuneytinu, starfsmenn Þróunar- samvinnustofnunar íslands og þing- menn. UNIFEM byggir starfsemi sína á frjálsum framlögum ríkja og samtaka og íslensk stjórnvöld hættu að veita hjálparsjóðnum fjár- stuðning árið 1985. Það ár nam stuðningurinn 6.000 Bandaríkjadöl- um, eða um 360.000 ísl. kr.. Á árun- um 1976-85 nam hann alis 31.000 dölum, eða 1,9 milljónum ísl. kr. „Við vonum að íslendingar sjái sér fært að styðja UNIFEM, því þótt íslenska þjóðin sé fámenn gæti stuðningur hennar verið þungt á metunum. Hin Norðurlöndin hafa átt mikinn þátt í að bæta kjör kvenna í þriðja heiminum og við vonum að íslendingar leggi einnig sinn skerf af mörkum," sagði Asiyo. Sendifulltrúinn ræddi einnig við íslenskar konur og kvaðst hafa orð- ið vör við mikinn áhuga á stofnun félags hér á landi til styrktar UNIFEM. „Slík félög hafa verið stofnuð í flestum Norðurlandanna. Ég bind miklar vonir við að slíkt félag verði stofnað hér til að stuðla að öflugri starfsemi UNIFEM," sagði sendifulltrúinn. Phoebe Muga Asiyo var á þingi Kenýu 1979-88 og fulltrúi á alls- herjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1966-71. Hún var skipuð sendifull- trúi UNIFEM í fyrra. Þing lista- manna í Viðey BANDALAG íslenskra lista- manna efnir til þings fyrir listamenn í Viðeyjarstofu laugardaginn 28. október. Þingið hefur yfirskriftina: „Listamaðurinn sem læri- meistari - Listaháskóli." Þingið hefst kl. 13.30 í kjölfar aðalfundar sem verður um morguninn. Dagskrá lista- mannaþingsins er eftirfarandi: Forseti BÍL, Brynja Bene- diktsdóttir, setur þingið. Guðrún Ágústsdóttir, aðstoðarmaður menntamálaráðherra, flytur ávarp. Stutt erindi flytja: Ragnar Arnalds, Rithöfundasambandi íslands, Edda Óskarsdóttir, Sambandi íslenskra myndlistar- manna, Halldór Haraldsson, Fé- lagi íslenskra tónlistarmanna, Erlingur Gíslason, Félagi íslenskra leikara, Messíana Tomasdóttir, FÍL (leikmynda- teiknaradeild), Baldur Hrafnkell Jónsson, Félagi kvikmyndagerð- armanna, María Kristjánsdóttír, Felagi leikstjóra á íslandi, Hjálmar H. Ragnarsson, Tón- skáldafélagi íslands, Nanna Ól- afsdóttir, Félagi íslenskra list- dansara, Njörður P. Njarðvík, RSÍ, og Stefán Benediktsson, Arkitektafélagi íslands. Að erindunum loknum verða frjálsar umræður og sitja fram- sögumenn fyrir svörum. Um- ræðum stjórna Einar Kárason og Sigrún Valbergsdóttir. -i

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.