Morgunblaðið - 23.11.1991, Blaðsíða 6

6 B
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 23. NÓVEMBER 1991
SJÓNMENNTAVETTVANGUR
Umræöa - deilur - rökfræöi
eftir Braga
Asgeirsson
Mikið hefur geng-ið á undan-
farið vegna ummæla Einars Há-
konarsonar i spjalli við frétta-
mann Tímans varðandi rekstur
Kjarvalsstaða, sem hann svo
seinna áréttaði og formaði betur
í grein í Mbl. 1. nóvember.
Einar er einn af þeim lista-
mönnum sem er sýnt um að vekja
upp umræður á opinberum vett-
vangi, því segir hann skoðanir
sínar hiklaust og hefur lag á að
setja þær fram á réttum tíma.
Einnig hafa umsvif hans á ís-
lenzkum myndlistarvettvangi
verið í þá veru, að hann hefur
iðulega verið í sviðsljósinu, og
um slíka leika stríðir vindar eins-
og öllum mun kunnugt. Þá hefur
hann ekki verið leiðitamur í póli-
tík, sem nú mætti frekar mega
telja hugdirfsku og framsýni en
galla, en þeim er seint fyrirgefið
af öflum sem telja sig handhafa
stórasannleiks í list og mennt.
Umræður á opinberum
vettvangi um sjón-
menntir eru ekki beysn-
ar hér á landi, og það
verður að stórum hluta
að skrifast á reikning listamannanna
sjálfra, sem eru þó allra manna
umræðuglaðastir undir rós. Það telst
og mikill miskilningur, að við sem
stundum almenna rýni á sýningavið-
burði á höfuðborgarsvæðinu séum
skyldugir til að sjá einnig alfarið um
þá hlið mála, og vísa skal til hefðar
á þessum vettvangi á Norðurlöndum,
og í raun hvarvetna. Þá skal enn
vísað til þess og minna á, að greinar
í tímarit og dagblöð eru tvennt ólíkt
og ber alls ekki að leggja að jöfnu.
Ennfremur standa sýningar hér
skemur en erlendis, og gefur hinn
knappi tími okkur minna svigrúm
en starfsbræðrum ytra, auk þess
sem opinber listkynning hefur
lengstum verið hlutdræg úr hófí
fram og sundurlaus. Menn beri ein-
ungis saman skrif okkar um hinar
stærri og viðameiri sýningar, er
standa í rúman tíma, og almennar
sýningar.
Það er mjög þakkarvert þegar
vaktar eru upp umræður, og skal
tækifærið gripið og bent á að hisp-
urslaus umræða, sem er einsdæmi
hérlendis og veldur miklu fjaðra-
foki, er reglulegur viðburður á opin-
berum vettvangi erlendis, jafnt í
dagblöðum sem Ijósvakamiðlum.
Meira að segja mun harðari og per-
sónulegri ádeila, en kom fram hjá
Einari Hákonarsyni, og umræður um
einstök mál standajafnvel mánuðum
og árum saman, og á stundum hefur
ráðherra orðið að skerast í leikinn
og stöðva þær með einhliða ákvörð-
unum, en til þessa hef ég nú vísað
áður.
Dijúg ástæða er til þess að menn
líti í eigin barm og spytji af hveiju
þessi óskaplega hræðsla við að tjá
sig einarðlega á opinberum vett-
vangi stafar, og hví það sé bókstaf-
lega þjóðarmeinsemd hvemig farið
er í kringum mikilvæg mál, og menn
veigri sér við að ráðast að kjama
þeirra strax í upphafi. Mætti með
sanni ætla að það sé einmitt hlut-
verk listamanna að gefa hér for-
dæmið og þeir em einmitt þekktir
fyrir það úti í hinum stóra heimi.
eilur þær sem nú eiga sér stað
að koma fram og var einungis
tímaspursmál hvenær þær blossuðu
upp. Og eins og menn vita hefur
reglulega verið deilt á ýmsa þætti í
starfsemi hússins, en slíkt er óhjá-
kvæmilegt, því ekki var gerður skjal-
festur starfsrammi strax í upphafi.
Auk þess mun mikið skorta á að
myndlistarmenn hafi samið nægi-
lega skilmerkilega um réttindi sín,
áður en framkvæmdir hófust.
Sem formaður sýningamefndar
FÍM horfði ég nefnilega álengdar á
það, hvemig menn tvístigu um allar
ákvarðanir, er húsið var komið upp
árið 1972. Ljóst var að myndlistar-
menn álitu sig eiga mun meiri rétt-
indi til hluta hússins en borgaryfir-
völd viidu viðurkenna. Árangurinn
af þessu fyrirhyggjuleysi var sá, að
þeir hrökkluðust í burt við litinn
orðstír og í stað þess að húsnæðis-
mál þeirra væru endanlega leyst, þá
er flest í lausu lofti ennþá, tuttugu
ámm seinna.
Þetta em aðalástæðumar fyrir
svo til öllum deilum í kringum Kjar-
valsstaði og við þetta má bæta, að
myndlistarmenn eiga einnig dijúga
sök á hönnunargöllum hússins með
því að samþykkja teikningar húsa-
meistarans, Hannesar Davíðssonar,
á sínum tíma, enda átti hálft húsið
að koma í stað Listamannaskálans
við Kirkjustræti, a.m.k. Vestursalur,
og í upphafi nefndist byggingin líka
Myndlistarhúsið við Miklatún.
Þessar staðreyndir virðast hæg-
lega gleymast, er upp koma deilur
um húsið og starfsemina innan þess,
og þær vilja því verða nokkuð óljós-
ar og loftkenndar fyrir hinn almenna
lesanda, sem ekki þekkir bakgrunn-
inn. Það er þannig af eldri toga, að
listamenn séu óánægðir með starf-
semi hússins og hef ég t.d. verið
ómyrkur í máli í pistlum mínum 'og
styðst þá við reynslu mína af svipuð-
um stöðum erlendis, sem ég hef
heimsótt í hundruðatali.
Það er svo ekkert nýtt og er í
senn heilbrigt, eðlilegt og æskilegt,
að deilt sé um starfsemi opinberra
sýningarsala og safna, og um leið
er æskilegt að forðast stóru orðin
og undirróðurinn.
Svo vikið sé að núverandi deilum,
þá hefur mörgum verið það ljóst,
að það hefur stundum verið hálf-
daufleg aðkoma á staðinn í tíð skip-
aðs listráðunauts/ og forstöðu-
manns. Hann hefur þannig tvöföld
völd á við nokkur annan, sem verið
hefur í forsvari staðarins frá upp-
hafi og er með öllu laus við þær
hvimleiðu innbyrðis þrætur, er fyrr-
um vildu spretta upp reglulega.
Eins og allir mega sjá, þá eiga
þessar deilur sér lengri aðdraganda
og eiga sér fleiri hiiðar en varða
Kjarvalsstaði eina, sem eru m.a.
háskalega mikil völd listsögufræð-
inga almennt, sem hafa stóraukist
hin síðari ár.
Ætla mætti að listsögufræðingur
eigi einmitt að miðla þekkingu sinni
á því afmarkaða sviði, sem hann
hefur rannsakað, og vera tengiliður
listamannsins og fólksins, en síður
drottna sem alvís og gefa út dagskip-
anir um stöðu mála.
Það er mikil ábyrgð í höndum
forstöðumannsins, sem er ennfremur
yfir Ásmundarsafni og ráðgjafi um
hin fjölþættustu mál um fram-
kvæmdir í myndlist. Hann er þannig
á skömmum tíma orðinn opinber
starfsmaður borgarinnar með marg-
föld völd og ábyrgð á við fyrirrenn-
ara sína. Mætti því ætla, að hann
fari varlega í sakirnar og fikri sig
áfrám til réttlátra úrlausna, þar til
hann hefur öðlast meiri reynslu, en
hér er hann að byggja upp á nær
engu, því að fordæmið er naumast
til.
Hvaða ákvarðanir sem hann nú
tekur, má hann eðlilega búast við
gagnrýni og vafalítið hefur hann
gert eins og honum finnst réttlátast
og valið innlenda og erlenda lista-
menn til sýninga í húsnæðinu eins
og honum stendur hjarta næst. Hann
er heldur ekki einn um það að sanka
að sér hópi listamanna, því að þeir
leita margir til valdsins, er þeir vilja
markaðssetja list sína og hliðstæður
eru margar á Norðurlöndum. Sumir
listráðunautar hafa gengið of langt
og að lokum flúið til listamiðstöðvar-
innar í Svíavirki og undir pilsfald
svipaðra viðhorfa, sem norrænir
sjóðir eru látnir fjármagna og skilið
eftir sýningarhallir og listhús í mikl-
um skuldum, og eindæma dræma
aðsókn almennings.
Þetta hefur einmitt gerst á tíma-
bili stóraukinnar aðsóknar fólks á
sýningar og menningarviðburði á
meginlandinu og víða um heim.
Þrátt fyrir að myndlistarmennirn-
ir séu farnir úr húsinu, ber mönnum
siðferðileg skylda tiLað halda uppi
fijórri og fjölbreyttri myndlist-
arstarfsemi, eins og Einar segir, og
meinar þá vafalítið að t.d. vestri
salurinn sé virkjaður í anda Lista-
mannaskálans gamla um reglulega
og kröftuga almenna sýningarstarf-
semi. Það hefur nú einnig verið gert,
þótt sýningum hafi fækkað nokkuð
vegna boðssýninga, sem standa oft-
ar en ekki í óeðlilega langan tíma
og við litla aðsókn. Ekki þýðir nokk-
urn skapaðan hlut að vísa til mikill-
ar aðsóknar á sýningu Yoko Ono,
því að meirihluti fólks kom fyrir
forvitni til að líta á verk eiginkonu
goðsins Johns Lennons, enda minnk-
aði aðsóknin til muna er á leið og
forvitni fólks var svalað. Ekki telst
daman mikill né frumlegur bógur í
listinni og ekki vil ég trúa, að menn
t.d. leiti næst til Joan Collins og
athugi hvort hún fikti við pensla!
Vissa mín er sú, og því hef ég
lengi haldið fram, að það sé tiltölu-
lega auðvelt að fá hingað ágætar
sýningar frægra listamanna og þá
einkum hvað varðar teikningar,
vatnslitamyndir og grafík og að ein
viðamikil sýning er gefi nokkra hug-
mynd um viðkomandi listamann hafi
mun meiri þýðingu en margar litlar
og ófullkomnar. Og þá er það mikil-
vægara, að um sé að ræða rismikla
list, sem aukið geti skilning og
áhuga almennings, en að höfundur-
inn sé sögufræg persóna eða hafi
verið gift(ur) poppgoði!
Það er og mikið rétt, að æskilegra
sé að ýta fremur duglega undir
einkaframtak varðandi sýningar, en
að miðstýra skoðunum listráðunauta
hveiju sinni, vegna þess að til þess
var a.m.k. vestri álman reist, og hér
er um opinbera stofnun að ræða en
ekki einkalisthús. Einnig má taka
fram, að þegar listamönnum er boð-
ið að sýna á slíkum stöðum erlendis,
þá er yfir höfuð oftast um að ræða
mjög þekkta bóga í listinni og lögð
áhersla á að kynna þá betur og
gaumgæfilegar en áður hefur verið
gert, eða lítt þekkta hlið á þeim.
Einnig ágæta listamenn, sem hafa
verið afræktir ýmissa hluta vegna.
Hins vegar er það mjög algengt, að
menn geti sótt um styrki til að halda
hinar stærri sýningar, en slíku er
ekki til að dreifa hér, og því kom
hin fyrrum lága leiga á móts við þá
vöntun og var rétt og eðlilegt mat
á aðstæðum. Erlendis má það heita
óþekkt, að menn leggi það á lista-
menn, að halda jafn stórar sýningar
algjörlega á eigin kostnað og er hér
um séríslenzkt fyrirbæri að ræða.
Var því algjör óþarfi að fara í sam-
keppni við almenn listhús um leigu-
gjöld og það ber óneitanlega keim
af því, að hinn almenni sýnandi sé
í og með að borga tapið af fram-
kvæmdum kringum boðssýningar.
Þá má í framhjáhlaupi og að gefnu
tilefni vísa til þess, að engum ytra
kæmi tii hugar að veita fólki titilinn
borgarlistamaður, sem er ómældur
sómi, nema að baki liggi mikið og
gott starf um árabil innan marka
viðkomandi borgar. Hafa skal rétt
nöfn á hlutunum og ýta ennfremur
undir réttan skilning á hugtökum.
Ekki þarf mjög skarpskyggnan
mann til að sjá, að núlistasöfn Evr-
ópu eru mjög farin að líkjast hvert
öðru og hefur það sætt óvæginni
gagnrýni á opinberum vettvangi og
koma einnig stórhuga myndlistar-
menn hér við sögu. Eiga safnstjórar
og listsögufræðingar hér meginsök-
ina og lítið skil ég ástæðuna fyrir
því, að menn fýsi svo mjög svo að
gera Kjarvalsstaði að útibúi slíkrar
þróunar. Ekki ber það vott um ris-
mikla og sjálfstæða hugsun og ekki
skil ég hvers vegna við skyldum al-
farið eiga að líta á heiminn í gegnum
sjóngler erlendra fræðinga og mark-
aðshyggjuafla.
Það er hárrétt, að hugmyndaauðgi
og framsækni sækja menn ekki al-
farið í skóla, en hins vegar ýmsa
titla, og vilji menn draga dám af
auðugustu þjóðum heims, þá mætti
minna á, að í þeim löndum eru þess-
ir tveir eiginleikar í mun meiri met-
um en nokkrir fræðititlar og doktors-
gráður. Ekki geri ég lítið úr fræðititl-
unum, en vísa einungis til þess, að
þeir einir skapa ekki hugmyndir.
Sú þjóð sem ætlar að byggja fram-
tíð sína alfarið á sérfræðingum og
það að stórum hluta nýútskrifuðum
og reynslulausum en hafna um leið
reynslu kynslóðanna, hugviti og líf-
rænni sköpun, er illa á vegi stödd,
ef ekki dauðadæmd. Menn líti ein-
ungis í kringum sig og gluggi svo í
söguna...
ökfræði sú, sem hefur verið í
gangi vegna ummæla Einars
Hákonarsonar, er forkastanleg og
undanskil ég einungis málefnalegar
greinar Huldu Valtýsdóttur og Ei-
ríks Þorlákssonar, en vel að merkja
hafði Einar jafnan fyrirvara á mál-
flutningi sínum hvað Menningarmál-
anefndina varðar. Það mun hafa
verið margt sem kom Einari úr jafn-
vægi í sambandi við sýningu sína,
en hann hefur verið búsettur í Sví-
þjóð í tvö ár, þar sem ólík vinnu-
brögð tíðkast og listsögufræðingum
um margt markaður annar bás.
Þrátt fyrir að hann virðist hafa
fylgst vel með íslenzkum menning-
'y:
Bókmenntagagnrýni Morgunblaósins:
MARGIR NÝIR GAGNRÝNENDUR
MAitGIR bókmenntagagnrýnendur bætast við hóp þeirra gagnrýn-
enda Morgunblaðsins sem fyrir eru. Þeir sem einkum munu skrifa
um skáldverk eru Einar Falur Ingólfsson, Guðrún Þóra Gunnai sdótt-
ir, Jón Stefánsson og Skafti Þ. Halidórsson, en Kjartan Árnason hóf
störf í fyrra. Nýir gagnrýnendur barna- og unglingabóka eru Anna
Gunnhildur Ólafsdóttir og Sigrún Klara Hannesdóttir. Eðvarð Ing-
ólfsson mun einnig skrifa um barna- og unglingabækur eins og sl. ár.
Einar Falur Ingólfsson ljós-
myndari og blaðamaður er
fæddur í Keflavík 1966. Hann
hefur BA-próf í almennri bók-
menntafræði frá Háskóla íslands.
Guðrún Þóra Gunnarsdóttir
blaðamaður er fædd á Brekku í
Svarfaðardal 1965. Hún hefur
BA-próf í íslenskum bókmenntum
frá Háskóla íslands og stundaði
viðbótamám í hagnýtri fjölmiðlun
í sama skóla. Guðrún Þóra er ann-
ar leiklistargagnrýnenda Morgun-
blaðsins.
Jón Stefánsson skáld er fæddur
1963 í Reykjavík. Hann hefur lagt
stund á bókmenntir við Háskóla
Islands.
Skafti Þ. Halldórsson kennari
fæddist í Reykjavík 1951. Hann
er með BA-próf í almennri bók-
menntasögu og íslensku frá Há-
skóla íslands.
Kjartan Ámason rithöfundur og
útgefandi er fæddur 1959 í
Hafnarfirði. Hann nam málvísindi
og norskar bókmenntir við Ósló-
arháskóla og íslensku og íslenskar
bókmenntir við Háskóla íslands.
Anna Gunnhildur Ólafsdóttir
blaðamaður fæddist í Reykjavík
1966. Hún hefur BA-próf í íslensku
frá Háskóla íslands og nam þar
einnig uppeldis- og kennslufræði.
Sigrún Klara Hannesdóttir dós-
ent er fædd á Seyðisfirði 1943.
Hún hefur BA-próf í ensku, ís-
lensku og bókasafnsfræði frá Há-
skóla íslands og MS-próf í bóka-
safnsfræðum frá Wayne State há-
skóla í Detroit í Bandaríkjunum.
Sigrún Klara lauk doktorsprófi í
bókasafns- og upplýsingafræðum
frá Chicagoháskóla.
Eðvarð Ingólfsson rithöfundur
fæddist í Reykjavík 1960. Hann
stundar guðfræðinám við Háskóla
íslands.
Eins og áður skrifa ýmsir höf-
undar auk fastra bókmenntagagn-
rýnenda um bækur í Morgunblað-
ið. Meðal þeirra sem nú koma til
liðs við blaðið er Pétur Pétursson
dósent. Pétur er fæddur á Akur-
eyri 1950. Hann er doktor í guð-
fræði og félagsfræði frá Háskólan-
um í Lundi í Svíþjóð.