Morgunblaðið - 23.11.1991, Blaðsíða 7

MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 23. NÓVEMBER 1991
B 7
armálum mun hann naumast hafa
órað fyrir slíkum breytingum á jafn
skömmum tíma og raun er á. Taia
má um kúvendingu, og nefna skal
enn, að listakona, sem dvalist hefur
erlendis um árabil, en heimsótt
landið svo til árlega, hélt því fram
fyrir tveim árum, að sprenging hefði
orðið í íslenzku þjóðfélagi á örfáum
árum. Slíkar þóttu henni breyting-
arnar og því miður ekki til bóta, og
enn heldur þjóðfélagið áfram að
breytast með ógnarhraða og þeir
sem lesa blöð og fylgjast með vörp-
unum geta sjálfir metið þær. Fæstir
virðast vilja hlusta á aðvaranir en
handaflið notað til að knýja þær
fram.
Hveijum hefði dottið í hug fyrir
2-3 árum, að öndvegisritverk og
listaverkabækur yrðu seldar á út-
söluverði í bókabúðum, og að mynd-
verk ágætra listamanna færu á
þriðjungi raunverðs þeirra á hinum
svokölluðu „listaverkauppboðum”?
Allt eru þetta afleiðingar brengl-
aðs verðmætamats og siðleysis í
landsmálum er gert hefur t.d. for-
gengilega hluti allt að fimm sinnum
dýrari en erlendis, en hugvit og líf-
ræna sköpun fimm sinnum ódýrari.
Miðað við ástandið tel ég að Einar
hafi komist allvel frá sýningunni
bæði hvað sölu og aðsókn snerti.
Ástandið má segja að sé þannig, að
þeir sem hafa tilfinningu fyrir mynd-
list eiga ekki peninga, en þeir sem
eiga peninga kaupa myndverk með
sama hugarfari og hlutabréf. Þá
meta flestir fjölmiðlar slíka dirfsku
og stórframtök myndlistarmanna lít-
ils, og er Iíkt og aldnir eða fatlaðir
eigi í hlut, sem kurteislega er ýtt
til hliðar sem annars flokks borgur-
um! Viðkomandi koma nefnilega
ekki frá útlandinu og frægð þeirra
skarar ekki glysheiminn né lág-
menninguna.
Séu fjölmiðlar ekki nokkurn veg-
inn með á nótunum, ganga slíkar
framkvæmdir naumast upp, og
kostnaðurinn er ekki einungis mik-
ill, heldur reynir þetta gríðarlega á
viðkomandi listamann, svo að hann
er iðulega að lotum kominn og gal-
tómur lengi á eftir.
Með sanni má segja, að menn séu
veikir fyrir sérfræðititlum hér á út-
skerinu og leyfi handhöfum þeirra
meira en venjulegum dauðlegum
mönnum. Og þannig á ég erfitt með
að skilja, hvað réttlætir jafn órök-
studdan málflutning og fram kemur
hjá „listheimspekingnum” Gunnari
Árnasyni í sambandi við sýningu
Einars í Kviksjá hinn 17. október
sl. Ég hef lesið útdrátt úr henni og
segi óhikað, að hér sé ekki um neina
tegund rökstuddrar listrýni að ræða
heldur dulbúna árás, sem hefur svip
af innbyrgðri heift.
En hver sem ástæðan er brýtur
hann óskráðar siðareglur faglegrar
listrýni, því að til að leyfa sér slíkan
orðavaðal þarf miklu dýpri og gild-
ari rök.
Þá er gagnrýni Einars og umræða
um viðkvæmt mál nefnd „upphlaup”
og hann stimplaður „niðurrifsmað-
ur” af Halldóri Ásgeirssyni myndlist-
armanni í grein sinni: „Til varnar
myndlistinni á landinu”, sem birtist
í Mbl. hinn 9. nóvember.
Hér er vert að staldra við orð
höfundarins, sem ég hef sett milli
gæsalappa. í fyrra fallinu má það
vera ljóst, að menn mæta á vettvang
brynjaðir í bak og fyrir, ef einhveij-
ir leyfa sér að mótmæla ástandinu
í málefnum myndlistarinnar opinber-
lega. Umræða þeirra og rökræða fær
þá heitið „upphlaup”, og gripið er
til vafasamra aðferða til að gera
viðkomandi torti'yggilegan og veija
skal með hnúum og hnefum listina
í landinu fyrir slíkum uppivöðslu-
seggjum!
Og er þá yfirleitt nokkur furða
þótt fáir þori að láta skoðanir sínar
einarðlega í ljós þegar þeir eiga á
hættu slíkar meiðandi árásir?
Greinar af þessu tagi eru hættu-
legar og bendir margt til þess, að
verið sé að búa til nýja og endurskoð-
aða listasögu á íslandi, að fyrirmynd
þeirra sagnfræðinga, er hafna sögu-
legum heimildum í þeim tilgangi að
koma nýjum og frumsömdum skoð-
unum og áherslum að.
Það er ekki að ósekju að geta
þess hér, að „niðurrifsmaðurinn”
Einar Hákonarson endurnýjaði ís-
lenzka grafík er hann kom heim frá
Svíþjóð 1967, og endurreisti ásamt
fleirum félagið Islenzk grafík árið
eftir og var formaður þess næstu
árin. Var hann lengi atkvæðamikill
kennari við MHÍ og seinna skóla-
stjóri. Var hann með í sýningarnefnd
FIM, sem gerði byltingu á formi
haustsýninga FÍM um 1970.
Einar hefur alla tíð verið virkur
í félagsmálum og er metnaðargjarn
og fylginn sér.
Þótt það sé alls ekki mitt að svara
þessari ritsmíð Halldórs Ásgeirsson-
ar, get ég ekki stillt mig um vegna
fyrirspurnar hans, að leiðrétta hann
í dálitlu. Á því tæpa ári, sem Einar
var forstöðumaður Kjarvalsstaða
stóð hann m.a. fyrir sýningunni
Grafica Atlantica og setti upp stóra
og eftirminnilega sýningu á teikn-
ingum Kjai'vals, sem var algjörlega
hans verk og tilkvaddra aðstoðar-
manna...
Skrítin eru rök Halldórs og skiln-
ingur hans á hugtakinu „niðurrif ’ —
það hefur svo gerst, að önnur ádrepa
á Kjarvalsstaði og til muna harðari
en Einars hefur birst í Fjarðarpóstin-
um, Hafnarfírði, nú nýverið, í formi
viðtals við Sverri Ólafsson.
Þetta hleypti enn meira fjöri í
umræðurnar og er mér tjáð að list-
sögufræðingurinn Gunnar Kvaran
hafi vísað gagnrýni beggja þessara
manna á bug í sjónvarpinu með því
að þeir teldu sig fá of litla-athygli.
Því er til að svara, að Einari hefur
vegnað ágætlega í Svíþjóð og m.a.
sett upp fjórar eða fimm einkasýn-
ingar á tveim árum og var einnig
vel metinn kennari við listaskóla í
Gautaborg.
Framtak Sverris vegna listhátíðar
Hafnarfjarðar sl. sumar hefur vakið
óskipta athygli og það langt út fyrir
landsteinana. Hann hefur á undan-
förnum árum selt verk sín til ýmissa
safna í Svíþjóð og víðar, tekið þátt
í menningarhátíð í Mexíkó og- var
boðið þangað aftur nýlega. Eftir
ráðstefnu í Santa Fe í Nýju Mexíkó
hélt hann enn á ný til Mexíkó til að
útfæra 10 skúlptúrverk á sérstaka
sýningu þar og er ekki væntanlegur
fyrr en í lok mánaðarins eða byijun
desember.
Margur mundi meira en gjarnan
vilja vera í sporum þessara manna
um athygli, en kannski er hún ekki
marktæk fyrir það, að hún kemur
ekki frá þeim sem álíta andlag skoð-
ana sinna skoðun allra þjóðarinnar.
Anna Gunn- Eðvarð Ing- Einar Falur Guðrún Þóra Jón Stefóns-
liildur Ólafs- ólfsson Ingólfsson Gunnarsdóttir son
dóttir
Kjartan Árna- Pétur Péturs- Sigrún Klara Skafti Þ. Hall-
son son Hannesdóttir dórsson
Morgunblaðið/Einar Falur
Frá leiklestri á Heddu Gabler um síðustu helgi. Guðrún Gísladóttir las Heddu, Sigurður Skúlason
Tesmann, Elvested var lesin af Hörpu Arnardóttur, Assessor Brack af Jóhanni Sigurðarsyni, Löv-
borg af Kristjáni Franklín, Sigríður Hagalín las Júlíönu og Soffía Jakobsdóttir Bertu.
ÞAÐ ÞARF ALLTAF
AÐ HORFA UM ÖXL
Rætt við Haflióa Amgrímsson um
leiklestur hjá Leikhúsinu Frú Emilíu
LEIKLESTUR hefur verið fastur liður í starfsemi Leikhúss-
ins Frú Emilíu, allt frá stofnun þess, að undanskildum síðast-
liðnum vetri. Haustið 1988 voru lesin fjögur verk eftir
Tsjekov, Þijár systur, Mávurinn, Kirsuberjagarðurinn og
Vaiya frændi, og ári seinna voru það þijú verk eftir Gorkíj,
Sumargestir, Börn Sólarinnar og í djúpinu.
Nú er það sjálfur Henrik Ibsen sem liefur orðið fyrir val-
inu hjá Frú Emilíu og verða lesin eftir hann þrjú verk. Hið
fyrsta, Hedda Gabler, var iesið um síðustu helgi og nú um
helgina, laugardag 23. nóvember og sunnudag 24. nóvember,
verða Afturgöngurnar á dagskrá og helgina 20. nóvember
og 1. desember verður leiklestur á Brúðuheimilinu. Lesturinn
fer fram í Listasafni íslands, við Fríkirkjuveg, og hefst alltaf
klukkan 14.00.
Leikhúsið Frú Emilía hefur
farið ýmsar sérleiðir í
starfsemi sinni; sett upp
leiksýningar sem ekki
eru beint hefðbundnar í
forminu, auk þess sem það hefur
verið með danssýningu og óperu-
sýningu í verkefnavali sínu. Leik-
lestur er að vísu ekki nein nútíma
uppfinning, en það er óhætt að
segja að hann hefur orðið dálítið
útundan í starfsemi annarra leik-
húsa hér.
„Þetta er hefð sem við viljum
skapa til hliðar við annað — og
til yndisauka,” segir Hafliði Arn-
grímsson, einn af forsvarsmönn-
um Leikhússins Frú Emilíu.„Það
er alveg ljóst að það er ekki hægt
að setja þessar perlur leikbók-
menntanna viðstöðulaust upp hér,
en það þýðir ekki að við þurfum
að fara á mis við þær. Þótt þetta
séu verk sem er æUað að setja
upp, þá er mjög gott að setjast
niður og hlusta á þau sem skáld-
skap.
Það er líka mjög góð upprifjun
og mikill lærdómur fyrir okkur
sem störfum í leikhúsi, að fara í
gegnum þessi klassísku verk og
auðvitað ætti leiklestur að vera
hluti af starfsemi allra leikhúsa.
Þannig er það víðast erlendis. í
Sólarleikhúsinu í París er leiklest-
ur til dæmis fastur liður á verk-
efnavalsskrá.”
— Er þá á stefnuskrá hjá ykk-
ur að lesa eingöngu klassísk verk?
„Nei, hingað til höfum við lesið
klassísk verk, en erum með það
á stefnuskrá að lesa til skiptis ný
verk og klassísk. En það þarf allt-
af að horfa um öxl. Það er leikhús-
fólki alveg nauðsynlegt.”
— Hvers vegna varð Ibsen fyr-
ir valinu núna?
„Þegar við byijuðum að leggja
drög að leiklestri hérna um árið,
var Ibsen efstur á blaði, ásamt
Strindberg, Tsjekov og Gorkíj.
Aðrir komu einnig til greina, til
dæmis Tennessee Williams, Garc-
ia Lorca og fleiri.
Það sem er skemmtilegt við
Ibsen og Strindberg, er að í verk-
um þeirra eru mjög miklar konur.
Konur sem passa ekki inn í það
samfélag, eða þær aðstæður, sem
þær búa við og missa sumar tök-
in á eigin tilveru.”
— Nú er verkum Ibsens ekki
mikið haldið að okkur í dag.
Veistu hvers vegna það er?
„Kannski hafa menn séð yfir
sig af bæði Ibsen og Strindberg
á 6. áratugnum, en þá voru flest
verk þeirra sett upp hér. En þau
hljóta að koma aftur, því þetta
eru sígild verk. Kannski hefur
Ibsen bara gleymst í bili eða þá
að menn hafa verið að reyna að
bijóta upp natúralismann. Annars
er þetta nú ekki algilt, því Pétur
Gautur var settur upp í Þjóðleik-
húsinu á síðasta leikári og Ka-
þarsis-leikhópurinn verður með
Heddu Gabler á Litla sviði Borgar-
leikhússins núna í febrúar.”
— Hvað er það sem gerir leik-
rit Ibsens eins lifandi og raun ber
vitni?
„Ætli það séu ekki þessar stóru
persónur sem eru í verkum hans
— og góðar persónulýsingar, að
ég tali nú ekki um lýsingar hans
á sálarástandi. Eins og Tsjekov
og Gorkíj fjallar hann mikið um
manneskjuna, sem er alltaf eins
sama við hvaða aðstæður hún býr
og á hvaða tímum hún er uppi. Á
sínum tíma var Nora talin
hneyksli og Hedda Gabler var álit-
in geðbiluð, en í raun og veru eru
þetta konur sem fá ekki að njóta
sín og fengu þarmeð enga lífsfyll-
ingu. Það verður svo til þess að
þær missa tökin á lífi sínu.”
En svo við snúum okkur að
Leikhúsinu Frú Emilíu, er það
ekki fimm ára um þessar mundir?
„Jú, eða varð það nýlega. Leik-
húsið Frú Emilía var stofnað 1.
október 1986 með samlestri á
Mercedes. Við fáum nú orðið styrk
frá Leiklistarráði og hluta af hon-
um er eytt í Ieiklesturinn.”
— Hvað er fleira á döfinni hjá
ykkur?
„Hatari mannkynsins, eftir
Molliere er í undirbúningi hjá okk-
ur. Karl Guðmundsson vinnur nú
að þýðingu á verkinu, í bundnu
máli. Við erum líka með drama-
tíska óperu í undirbúningi. Það
er íslensk ópera, eftir Hjálmar
H. Ragnarsson, sem kemst von-
andi á skrið um áramótin. Síðað
erum við með útgáfustarfsemi.
Við gefum út öll leikrit sem við
lesum og setjum upp. Þau eru nú
orðin 16 talsins. Einnig gefum við
út tímarit í félagi við bókaútgáf-
una Bjart og við höfum staðið
fyrir örverkasamkeppni, sem
verður opinberuð núna í desemb-
er.”
Sem fyrr segir verða Aftur-
göngur á dagskrá í dag. Margrét
Helga Jóhannsdóttir les frú He-
lenu Alving, Ingvar Sigurðsson
Osvald Alving, séra Manders er
lesinn af Þorsteini Gunnarssyni,
Engstrand smiður af Eyvindi Er-
lendssyni og Bára Magnúsdóttir
les Reginu Engstrand.
Helgina 30. nóvember og 1.
desember verður svo Brúðuheimil-
ið lesið. Þá les Jóhann Sigurðar-
son hlutverk Helmers, Edda
Heiðrún Bachmann hlutverk
Nóru, Ingvar Sigurðsson les Dr.
Rank og Erlingur Gíslason Kng-
stad, C. Linde les Guðrún Ás-
mundsdóttir.
Leikstjóri allra verkanna er
Pétur Einarsson.
ssv