Morgunblaðið - 11.06.1994, Blaðsíða 5

MORGUNBLAÐIÐ
LAUGARDAGURll. JÚNÍ 1994 C 5''
egar Camus lést í bílslysi árið 1960 fannst
í bílflakinu handrit að bók sem hann var
að skrifa. Handritið sem bar titilinn Fyrsti mað-
urinn var ekki gefið út á sjöunda áratugnum
af því að útgefandi Camus var óviss um gæði
þess og vinsældir hans voru ekki eins miklar
og áður.
Nú hefur dóttir Camus skrifað upp hið ólokna
handrit og það verið gefið út með útskýringum
frá henni. Handritið var enn í vinnslu þegar
Camus dó og bendir dóttirin á að sum atriði sem
nú eru gefin út hefðu líklega aldrei verið með
í endanlegri útgáfu ef faðir hennnar hefði lifað.
Franskir gagnrýnendur eru sammála þessu og
telja að Camus hefði ekki gefið út jafn sjálfsævi-
sögulega skáldsögu og handritið er.
Sagan Fyrsti maðurinn spannar sögu Alsírs
frá því að Frakkar setjast þar að árið 1850 og
fram til sjötta áratugs tuttugustu aldar. Camus
sagði vinum sínum í hálfkæringi að þetta skáld-
verk væri hans Stríð og friður.
Söguhetja Fyrsta mannsins, Jacques Cor-
mery, er fæddur árið 1913. Hann elst upp í
fátækt hjá heyrnalausri móður
sinni í Alsír en faðir hans er
dáinn. Þessi atriði og mörg fleiri
vísa beint í líf Camus. Margar
lýsingar úr dagbókum hans eru
undirstaða atburða í skáldsög-
unni.
Heimspcki og rilstörff
Camus var mikið í íþróttum á
unglingsaldri og hlaut styrk til
náms. Þannig fékk hann tæki-
færi til að koma undir sig fótun-
um. Hann nam heimspeki í
Frakkiandi og starfaði lengst af
sem blaðamaður. Á stríðsárunum var hann í
andspyrnuhreyfingunni og stofnaði m.a. and-
spyrnublaðið Combat.
Þekktustu skáldverk Camus eru Útlending-
urinn, Plágan og Fallið en þær hafa allar verið
þýddar á íslensku. í Útlendingnum, sem var
gefin út árið 1942, fjallaði Camus um einsemd
mannsins í guðlausum heimi þar sem dauðinn
sviptir lífið öllum tilgangi. Þessi heimssýn
breyttist og í Plágunni, sem kom út árið 1947,
leitar Camus halds og trausts í samhjálp manna
og gerir þannig uppreisn gegn fáranleikanum.
Bækur Camus voru biblíur margra ungmenna
á eftirstríðárunum. Camus, ásamt mönnum eins
og Jean-Paul Sartre, var boðberi nýrra við-
horfa. Sartre, eitt af aðalskáldum tilvistarstefn-
unnar, hafði verið góður vinur Camus en hug-
myndir þeirra áttu ekki samleið og upp úr vinátt-
unni slitnaði.
Camus var þekktur um allan heim á eftirstríð-
árunum og árið 1957 hlaut hann Nóbelsverð-
launin. Skömmu fyrir dauða hans var frægð
hans þó tekin að minnka og á sjöunda áratugn-
um nutu verk hans lítilla vinsælda í Frakk-
landi. Álit manna á Camus var tvískipt. Annað
hvort var sagt að hann væri, of mikill smáborg-
ari, eða að hann væri of frjálslyndur. Það var
Sartre sem varð eftirlæti vinstrisinnaðra ung-
menna. Hann lá ekki á skoðunum sínum á öllu,
allt frá maóisma til skemmdarverka í iðnaði.
Sidferóilegt réttlæti
Camus hafnaði ofbeldi í öllum myndum. Hann
barðist gegn því að franskir samverkamenn
Þjóðveija væru teknir af lífi eftir heimsstyijöld-
ina síðari jafnvel þó að þeir
bæru ábyrgð á dauða vina hans.
Réttlæti og miskunn voru samof-
un í huga Camus. Hann trúði
ekki á auga fyrir auga og tönn
fyrir tönn.
Afstaða hans til frelsisbaráttu
Alsírbúa sýnir skoðanir hans enn
betur. Camus var á móti hryðju-
verkum bæði franska hersins og
alsírsku byltingarmannanna.
Hann sagði að allir íbúar Alsír,
bæði hvítir menn og arabar,
ættu að hafa jafnan rétt.
Franska stjórnin ætti að útrýma
nýlendustjórn sinni og betrumbæta stöðu araba.
Þessi afstaða hans naut ekki vinsælda í Frakk-
landi og vinstrisinnaðir námsmenn gerðu gys
að honum.
Nú eru aðrir tímar. Kalda stríðinu lokið og
fijálslyndi aftur í tísku í París. Camus er lofað-
ur fyrir að fordæma ofbeldisverk síns tíma þeg-
ar slíkt var ekki í tísku. Sú skoðun Camus að
hugmyndafræði sé úrelt á sér aftur hljómgrunn.
Franskir menntamenn segja að Camus hafi haft
rétt fyrir sér en Sartre rangt.
Byggt á „ Thc Sunday Times“.
Camus lauk aldrei
við handritið sem
viða er talið visa í
hans eigin ævi. Það
ffannst við dauða
hans 1960 og kom
ekki út fyrr en nú
efftir að dóttir hans
skrifaði það upp
úsamt skýringum.
Sýning á verkum
Leifs Kaldal
Opnuð hefur verið á vegum Listahátíðar sýn-
ing á verkum Leifs Kaldals (1898-1992),
eins þekktasta gullsmiðs íslendinga. Leifur átti
langa starfsævi og smíðaði silfur og gullgripi af
margvíslegustu gerðum og tileinkaði sér á marg-
an hátt nýstárlegar hugmyndir og tækni. Leifur
hóf nám hjá Baldvin Björnssyni gullsmíðameist-
ara 1915 og lauk námi 1920. Síðan var hann
um tíma við gullsmíðar í Berlín og hálft fjórða ár
í Miinchen lagði hann stund á höggmyndalist og
graflist. í grein um Leif Kaldal eftir Þór Magnús-
son, kemur fram að það nám átti eftir að nýtast
honum ekki síður en iðn-námið sjálft. Árið 1925
kom hann heim og settist að í Reykjavík.
Framan af var gullsmíði Leifs eins og annað
það, sem þá var mest smíðað, víravirki og upp-
hlutsskraut á þjóðbúninginn, millur, belti og
hnappar. Þetta voru hefðbundin störf gullsmiða
á þessum tíma. Leifur fór þó snemma nýjar leið-
ir eins og listnám hans gaf tilefni til. Það sýnir
að hugur Leifs stóð mest til að smíða eftir eigin
höfði að frá allri hans starfsævi er mikið til af
hugmyndum, frumrissi og fullgerðum smíða-
teikningum hans að skartgripum og kirkjusilfri,
skrautgripum og borðsilfri. Þess vegna fjölda-
framleiddi hann mjög takmarkað gripi þegar sú
tækni fór að ryðja sér til rúms upp úr 1930.
Hlutirnir loffaóir
Á sýningu, sem Leifur tók þátt í sumarið 1932
fengu verk hans lofsamlega dóma og segir í blaða-
grein frá þessum tíma að maður muni hlutina
lengi eftir að þeir séu skoðaðir, svo sérkennilegir
séu þeir og svo fáguð á þeim vinnan, sniðin svo
óbrotin og um margt alger nýbreytni. Allir þessir
hlutir voru fullunnir af Leifí, allt frá hönnun til
lokafrágangs.
Leifur hóf snemma að smíða kirkjugripi segir
í grein Þórs og altarissilfrið í Hafnarfjarðarkirkju
mun vera hið fyrsta, sem frá honum kom þeirrar
gerðar, frá árinu 1936. Það eru kaleikur og pat-
ína, vín-kanna og oblátuöskjur, allt með sérkenni-
legu og þá nýstárlegu lagi. Á eftir fylgdu margir
kirkjugripir, sem þóttu bæði frumlegir og glæsileg-
ir og bera vott um mikið listrænt innsæi Leifs.
LjósmiJón Kaldal/Ljósmyndasafn Reykjavíkurborgar
Leifur Kaldal, gullsmióur, sésl hér
vinna aó smiói borgarstjórakeójunn-
ar svokölluóu en þaó tók hann tvo
mónuói aó fullvinna hana. Eftir hann
liggur f jöldi verka, sem hann vann
flest eftir sinu eigin höfói.
Leifur lét heldur ekki sitt eftir liggja við smíði
verðlaunagripa og smíðaði hann meðal annars
Silfurlampann, sem var veittur leikhúsfólki um
19 ára skeið, smíðaði hann fyrst 1954 og síðan
árlega til 1973. Hann vardíka oft kallaður til
að smíða heiðursgjafir til erlendra þjóðhöfðingja.
Borgarstjórakeójan
Einn mesti gripur, sem Leifur smíðaði, er borg-
arstjórakeðjan, sem Iðnaðarmannafélagið í
Reykjavík gaf Reykjavíkurborg á 100 ára af-
mæli sínu 1967. Smíði hennar tók tvo mánuði.
Auk þessa smiðaði hann ýmis líkön úr silfri af
opinberum byggingum og var fyrsta í þeim flokki
líkan af Háskóla Islands. í kjölfarið fylgdu svo
líkön af Dómkirkjunni í Reykjavík, af Mennta-
skólanum í Reykjavík og fleirum.
Á milli stærri verkefna smíðaði Leifur alla tíð
mikið af íslensku kvensilfri, silfur- og gull-
hnappa, skeiðar, tóbaksdósir, pontur, minning-
arskildi, hringa, húna á göngustafí og ótal fleiri
fjölbreytilega hluti. Leifur Kaldal varð heiðursfé-
lagi í Félagi íslenskra gullsmiða 1974 og hlaut
ýmsar viðurkenningar á langri ævi sinni.
Sýningin er í Stöðlakoti, Bókhlöðustíg 6. Hún
hófst 3. júní sl. og stendur til 3. júlí 1994. Hún
er opin daglega frá kl. 14 til 18.
íslenskir galdramenn og
leðurskallar í Gautaborg
BOKMENNTIR
Bókastcfna
GAUTABORG 2T.-30. OKTÓBER
TÍUNDA Bókastefnan í Gautaborg verður
haldin 27.-30. október. Það er nokkru
seinna en vanalega. Dagskrár verða alls
172 sé allt talið með og 356 þátttakendur
í dagskráratriðum. I fyrra voru gestir
90.000 og er talið að 35.000 þeirra hafi
komið á dagskrárnar.
Það er Bok & Bibliotek sem stendur
að ráðstefnunni undir forystu Svíans
Bertils Falck. Einn íslendingur situr í
stjóminni, Anna Einarsdóttir deildar-
stjóri hjá Máli og menningu.
Athygli mun meðal annars vera beint
að 50 ára lýðveldisafmæli íslands. Ann-
að sem á að ræða er Evrópubandalagið,
þjóðernisstefna, vandamál innflytjenda,
óbeit á útlendingum og Sameinuðu þjóð-
irnar. Málefni kvenna eru ofarlega á
baugi.
íslensk dagskró
Það vekur forvitni að vita hvernig
dagskrá íslands er samansett á Bóka-
stefnunni, sérstaklega með tilliti til af-
mælisins. Dagskráin sýnist ekki viða-
mikil að þessu sinni og reyndar fremur
einhæf. Skáldsagnahöfundarnir Vigdís
Grímsdóttir og Einar Kárason munu
koma fram og svara spurningum um
verk sín, Vigdís um Stúlkuna í skógin-
um og Einar hittir norræna þýðendur
sína. Matthías Viðar Sæmundsson dós-
ent mun ásamt Kristni Jóhannessyni
lektor fjalla um galdra á íslandi í til-
efni bókarinnar Galdrar á íslandi. ís-
lensk galdrabók sem kom út í hitti-
fyrra. Lars Lönnroth prófessor, Heimir
Pálsson cand. mag. og
Kristinn Jóhannesson
ræða saman um íslensk-
ar fornbókmenntir og
erindi þeirra til ungs
fólks. Ætlunin er að
skoða meðal annars
ásatrú í ljósi samtímans
því að sögn skipuleggj-
enda bókastefnunnar
(samanber dagskrár-
blað) höfðar hún í vax-
andi mæli til ofstækis-
fullra æskumanna með
kynþáttafordóma, svo-
kallaðra leðurskalla.
Þetta mun þó orðum
aukið, fært í æsi- og
ímyndunarstíl.
Þorbjörn Broddason
dósent og Lars-Ake
• Engblom, fyrrverandi
forstjóri Norræna húss-
ins, ræða um tungumál
framtíðarinnar á Norð-
urlöndum, hvort svo geti farið að það
verði enska.
Stórslirni maeta
Stórstimi bókmenntanna láta eins og
áður sjá sig í Gautaborg. Gunter Grass
(hann verður líka kynntur sem myndlist-
armaður), Marilyn French, Jevgeni Jevt-
usjenko, Norman Mailer og Margaret
Atwood verða öll í sviðsljósinu. Þess er
einnig gætt að eitthvað sé um tilvonandi
stórstirni. Tveir rithöfundar sem koma
til Gautaborgar, Péter Nádas og Aziz
Nesin, eru í þeim hópi.
Ungveijanum Nádas er jafnað við
Mann, Musil og Proust eftir að síðasta
bók hans kom út. Þetta er skáldsaga
sem tók ellefu ár fyrir Nádas (f. 1942)
að setja saman. Hún gerist í Berlín á
áttunda áratugnum og á baðstað við
Eystrasalt og í Búdapest á sjötta ára-
tug. Nádas er sagður altekinn af tungu-
málinu.
Aziz Nesin er Tyrki og hefur setið í
fangelsi í sjö ár fyrir vægðarlausa ádeilu
sína í garð stjórnvalda. Hann tók upp
Anna Einarsdóttir
hanskann fyrir Salman Rushdie og það
kostaði hann dauðadóm sem tyrkneskir
og íranskir íslamstrúarmenn hafa kveðið
upp.
Michael Ondaatje á það sameiginlegt
með Nádas og Nesin að vera lítt kunnur
hér á landi. í Gautaborg mun hann
eflaust verða spurður um síðustu skáld-
sögu sína, Enska sjúklinginn sem hann
fékk Booker-verðlaunin fyrir. Ondaatje
er fæddur í Sri Lanka 1943, en telst
nú Kanadamaður.
S jö þúsund ffermetrar
Bókastefnan í Gautaborg er ekki að-
eins stefnumót rithöfunda og bók-
menntamanna heldur líka útgefenda,
bóksala og bókavarða og flestra þeirra
sem láta sig bækur varða. Stefnan er
ekki síst umfangsmikil sýning. Að sögn
Önnu Einarsdóttur hafa nú þegar verið
leigðir 7.000 fermetrar af sýningar-
svæðinu og 435 básar. Hún taldi að
þátttaka yrði óvenjulega mikil, til dæm-
is ykist hlutur stóru sænsku forlaganna.
ísland verður með sérstakan bás í sam-
vinnu við Norræna húsið í Reykjavík.
Sótt hefur verið um styrk til rekstarins
og kvaðst Anna vonast til að sem flest-
ir íslenskir útgefendur sæu sér fært að
taka þátt.
Það tengist lýðveldisafmælinu að
kynningar- og auglýsingaveggspjald
Bókastefnunnar sem fer víða skartar
mynd af málverkinu Fólk í landslagi
eftir íslenska listakonu, Louisu Matt-
híasdóttur.
Jóhann Hjálmarsson
Kynningarveggspjald Bókastefnunnar í
Gautaborg er meó mynd af málverki eftir
Louísu Matthíasdóttur.
f-