Morgunblaðið - 11.06.1994, Blaðsíða 6

'6 C LAUGARDAGUR 11. JÚNÍ 1994
MORGUNBLAÐIÐ
Jn Engilbeits
íslenskur
nndernlstl
Tvær sýningar í Reykjavík á verkum þessa
merka listamanns og báðar undir sama hatti
Í Norrnna
húsinu og
FÍM-salnum
standa yfir
sýningar á
oliuverkum,
vatnslita-
myndum,
teikningum
og graffik
Jóns.
Norræna húsið og Félag ís-
lenskra myndlistarmanna
standa sameiginlega að sýningu á
verkum Jóns Engilberts (1908-
1972) á Listahátíð í Reykjavík.
>Sýningunni er skipt í tvennt því í
Norræna húsinu eru oiíumálverk,
vatnslitamyndir, teikningar og
myndir unnar með blandaðri tækni
en í FÍM-salnum, Garðastræti 6,
verða grafíkverk Jóns til sýnis en
hann var einn af frumkvöðlum ís-
lenskrar grafíklistar. Báðar verða
sýningarnar opnar daglega frá kl.
14-19 og þeim lýkur sunnudaginn
3. júlí.
Jón Siguijónsson sem síðar kall-
aði sig Engilberts að eftimafni, frá
haustinu 1927 þegar hann lagði
af stað til Kaupmannahafnar að
heíja listnám, fæddistí Reykjavík
23. maí 1908. Áhugi hans á mynd-
list var vakinn snemma, hann þótti
skjótur til þroska og búinn góðum
hæfileikum. Hann kynntist Muggi,
Guðmundi Thorsteinssyni (1891-
1924), og var nemandi í einka-
skóla hans í Reykjavík veturinn
1921-1922. í ævisögu sinni, Húsi
málarans sem Jóhannes Helgi
skráði og gefín var út í Reykjavík
árið 1961, segist Jón ekki minnast
þess „að hafa nokkru sinni á
ævinni hlakkað eins mikið til nokk-
urs eins og tímanna hjá Muggi —
nema ef vera skyldu páskasýning-
ar Ásgríms". Jón stundaði teiknin-
ám í Kaupmannahöfn á árinu 1927
við Teknisk Selskabs Skole og í
skóla Viktors Isbrand og við kon-
unglegu Akademíuna á áranum
1928-1931 þar sem Ejnar Nielsen
og Aksel Jörgensen vora hans að-
alkennarar. A áranum 1931-1933
stundaði hann síðan nám við Lista-
háskólann í Ósló og var aðalkenn-
ari hans þar Axel Revold.
í Kaupmannahöfn í aprílmánuði
árið 1929 fór Jón að halda sýning-
ar á verkum sínum, ásamt þeim
Ásgeiri Bjamþórssyni, Gunnlaugi
Scheving og Lárasi Ingólfssyni og
fýrstu einkasýningu hélt hann í
Góðtemplarahúsinu í Reykjavík í
lok september það sama ár. í
Myndlistarsögu sinni reynir Bjöm
Th. Bjömsson að leggja mat á
þessar fyrstu sýningar Jóns og
með hliðsjón af umsögnum blaða
og nokkram þeirra mynda sem
varðveist hafa virðist sem Jón hafí
snemma markað sér „nokkur þau
einkenni sem áttu síðar meir eftir
að verða burðarásinn í öllu verki
hans“. í Morgunblaðinu 29. sept-
ember 1929 segir í umsögn að
„sérkenni mynda hans er það hve
gerðarlega hann gengur frá þeim.
Fer viðleitni hans í þá átt að skýra
og lýsa séreinkennum og heildar-
svip. En smáatriðin lætur hann
liggja á milli hluta.“ Úr þessum
orðum má lesa viðleitni Jóns til
expressjónískrar tjáningar í mynd-
list sinni, að nota sjálft myndefnið
sem grann hugiægrar tjáningar.
Jón Engilberts kvæntist árið
1932 Tove, dóttur Fredriks Fug-
manns og konu hans, Henriette
Caroline Amalie Jörgensen, og
eignuðust þau tvær dætur, Amy
og Birgittu. Eftir námsárin í Ósló
og stutta viðdvöl á íslandi settist
hann að í Kaupmannahöfn og var
lengst af búsettur þar, til ársins
1940 en þá fluttist hann ásamt
fjölskyldu sinni til íslands og tók
að byggja sér hús með stórri vinnu-
stofu á homi Flókagötu og Rauðar-
árstígs. í Kaupmannahöfn fór veg-
ur Jóns vaxandi, hann tók virkan
þátt í dönsku listalífi, var meðal
annars kjörinn félagi í sýningar-
hópnum Kammerateme og árið
1934 hélt hann þar sýningu ásamt
Siguijóni Ólafssyni, Þorvaldi
Skúlasyni og fleiri listamönnum. í
umsögn ótilgreinds dagblaðs segir:
„J. Engilberts hrífur mest þessara
málara. Það er eitthvað byltingar-
kennt og dramatískt í honum, eitt-
hvað af rauðum fánum, verkföllum
og óraunveraleika."
í desember árið 1943 hélt Jón
síðan fyrstu sýningu sína eftir
heimkomuna til íslands, í húsi sínu
á Flókagötu 17. Bragi Ásgeirsson
skrifar grein í sýningarskrá þar
sem hann lýsir, með eftirminnileg-
um hætti, þessari húsbyggingu og
einkum manninum sem átti þar
heima:
„Á stríðsáranum síðari fylgdist
ungur polli með því, er upp reis
dularfullur hamar innarlega á
Rauðarárstígnum, en sjálfur átti
hann heima fremst við sömu götu.
Á þessum áram teygðist stígur-
inn til beggja átta þannig að hús
foreldra minna var ekki lengur al-
veg fremst, þótt áður hafi það
borið oddatöluna þijú. Höfuðborg-
in var þá með mikla vaxtarverki,
en menn vora þó ekki komnir
lengra en svo að þetta taldist í
útjaðri byggðar, með þeim blessun-
arríka áningarstað þarfasta þjóns-
ins, Vatnsþróna, í næsta sjónmáli.
Svo flutti fólk í þetta gráa hörg,
ábúðarmikið og framandi, og var
ljóst að ekki var um neinar venju-
legar mannverar að ræða, heldur
fýlgdi þeim ófresk dulúð hamars-
ins. Það fréttist fljótt að um væri
að ræða Jón Engilberts listmálara
og fjölskyldu, danska konu og tvær
dætur, nýflutt til landsins frá
kóngsins Kaupmannahöfn, á flótta
undan ófriðnum í Evrópu. Væri
eins gott að halda sig í hæfilegri
fjarlægð, því maðurinn væri léttg-
eggjaður og haldinn mikil-
mennskubijálæði, málaði alsberar
konur og drykki brennivín. En
óneitanlega fannst drengnum mál-
arinn glæsilegur, einkum þegar
hann klæddist svörtu og var að
auki með blakkan hökutopp, dökkt
hár og svört gleraugu í yfirstærð
og stásslegan hatt.“
Jón Engilberts var brautryðjandi
í grafíklist hér á landi og einn
stofnenda íslenskrar grafíkur árið
1954. Hann vann fjölmargar tré-
og dúkristur á fjórða áratugnum
í anda Edvards Munch og þýskra
expressjónista. Hann segir í ævi-
sögu sinni, að á þessum áram hafi
hann trúað á „heimsbyltingu, nýja
jörð og nýtt endurreisnartímabil“
og í því samhengi telur hann graf-
íklistina henta betur en önnur list-
form til árangurs. Hún býr yfir
tjáningarformi ádeilunnar ásamt
því að vera seld á viðráðanlegu
verði. Jón varð kennari við Hand-
íða- og myndlistarskóla íslands
veturinn 1941-1942 og 1949-
1950. Hann tók virkan þátt í fé-
lagsstörfum myndlistarmanna, var
ritari FÍM 1945-1947 og íslands-
deildar Norræna listbandalagsins
1946-1947 svo nokkuð sé nefnt.
Jón stofnaði leirbrennslufyrirtæki
í Reykjavík árið 1945 og mynd-
skreytti nokkrar bækur með
áhrifaríkum hætti, þar á meðal
hátíðarútgáfu á Ijóðum Jónasar
Hallgrímssonar.
Fyrri verk Jóns, fram til ársins
1940 eða þar um bil, má flokka
undir þjóðfélagsraunsæi en eftir
það beitti hann sterku og and-
stæðuríku litrófí í anda fígúratífs
expressjónisma. Um 1965 sagði
hann að mestu skilið við hlutlægt
myndefni og tók til við abstrakt-
expressjónísk málverk, draum-
kennd verk, þar sem birtast dular-
full andlit og kynjaverar. Um al-
mennan stílsmáta í verkum Jóns
segir Bjöm Th. Bjömsson í Mynd-
Með hátíöarmerkið
írá 1944 í barminum
Rætt við Erling Blöndal Bengtsson selló-
leikara, sem kemur fram á Listahátíð
Erling Blöndal Bengtsson selló-
leikara þarf vart að kynna
\ónelskum íslendingum, en það
þarf heldur ekki að kynna ísland
fyrir Erling Blöndal. Hann er ís-
lenskur í móðurættina, getur
brugðið fyrir sig íslenskum orðum,
eins og þegar hann segir að móðir
sín hafi verið ísfirðingur og hefur
oft komið til íslands. Hann starf-
aði um árabil í Kaupmannahöfn
þar til að hann fluttist til Banda-
ríkjanna fyrir fjórum áram, þegar
honum bauðst prófessorsstaða þar
við tónlistarskóla Michiganháskóla
í Ann Arbor. „Ég átti 37 góð ár á
Konservatoríinu í Kaupmanna-
höfn, en svo gafst mér færi á að
breyta til og við gerðumst innflytj-
’endur í Bandaríkjunum. Hver hefði
trúað því?“ segir hann og brosir
til Merete konu sinnar. En fyrst
er það ísland og fyrsta heimsóknin
þangað 1946, þegar hann var fjórt-
án ára.
„Ég spilaði í fyrsta skiptið á
tónleikum hjá Tónlistarfélaginu í
maí 1946 og var á íslandi allt sum-
arið það ár. Móðurbróðir minn var
Hjörtur Nielsen veitingastjóri á
Hótel Borg og við bjuggum á hótel-
inu í boði hans. Þar upplifði ég 17.
júní í fyrsta skiptið og það var
afar hátíðlegt þarna á tveggja ára
afmæli lýðveldisins. Við voram líka
eins og í stúkusætum á Hótel Borg
og sáum vel yfir Austurvöll. Ég
man eftir lúðrasveitinni, forsetan-
um og fjallkonunni. Það er ekki
síst þess vegna sem mér finnst
sérlega gaman að koma til íslands
■núna á fimmtíu ára afmælinu og
við Merete verðum fram yfir há-
tíðahöldin. Fimmtíu ár ... ég skil
reyndar ekki hvað hefur orðið um
öll þessi ár, en það er víst önnur
saga.
Mamma var ísfirðingur. Afi hét
Sophus Nielsen og kom ungur frá
Danmörku. Amma var Blöndal,
systir Gunnlaugs Blöndals listmál-
ara. Fjölskyldan flutti svo til
Reykjavíkur og mamma aldist upp
í Gamla húsinu, sem svo var kallað
og stóð við Hótel Borg, en sem er
nú uppi í Árbæ. Þegar við komum
til íslands 1946 hafði mamma ekki
verið á íslandi síðan 1930. Mamma
var píanóleikari og þau pabbi hitt-
ust á hóteli í Svíþjóð, þar sem þau
spiluðu bæði, því hann var líka
tónlistarmaður. Á þeim árum var
ekkert almennilegt hótel sem ekki
hafði að minnsta kosti tríó, því lif-
andi tónlist þótti sjálfsögð. I Dan-
mörku tíðkaðist að dansa, en í
Svíþjóð hlustuðu gestimir bara og
það var til mikið af tónlist sem
hentaði þessum flutningi. Eftir að
ég fæddist 1932 hætti hún að
mestu að spila opinberlega. Hún
var fjarska músíkölsk, hafði með-
fædda hæfileika til að stunda tón-
list.
Ferðin 1946 er mér á margan
hátt eftirminnileg, því við ferðuð-
umst um og ég spilaði bæði á
Akureyri og á ísafirði. Ég held að
mömmu hafi þótt mikið um að
koma á heimaslóðimar, en þangað
hafði hún ekki komið síðan hún
var sextán eða sautján ára. Við
flugum þangað í flugbát og það
var ógleymanlegt þegar vélin
beygði allt í einu snarplega, fjörð-
urinn opnaðist og hún renndi sér
inn á hann til lendingar. Þó við
værum á Akureyri um sumar snjó-
aði og við urðum veðurteppt, svo
að á endanum neyddumst við til
að keyra suður með leigubíl. Sum-
arið var sannarlega viðburðaríkt."
íslenskt tónlistarlíf væri ekki
það sama ef Ragnars í Smára
hefði ekki notið við
„Og það var einnig í þessari
ferð sem ég kynntist þríeykinu,
sem stýrði Tónlistarfélaginu, þeim
Ragnari í Smára, Ólafi Þorgríms-
syni lögfræðingi og Bimi Jóns-
syni, sem var fyrsti framkvæmda-
stjóri Sinfóníuhljómsveitar íslands.
Þetta vora allt stórbrotnir menn.
Eftir fyrstu Tónlistarfélagstónleik-
ana, sem ég kom fram á, var hald-
in veisla á Hótel Borg. Þegar kom
að eftirréttinum reis Ragnar upp
og tilkynnti að þeir vildu gjaman
gefa mér tveggja ára námsdvöl í
Bandaríkjunum. Ég þarf víst varla
að taka fram að mamma og pabbi
sváfu lítið þá nótt. Þar sem ég var
aðeins fjórtán ára, dróst sem betur
fór að ég færi vestur, en þangað
fór ég í boði íslendinganna, þegar
ég var sextán ára.
Það muna víst enn margir eftir
Ragnari. Hann var lífsorkan sjálf
uppmáluð og gat varla verið kyrr
í fímm mínútur, hvað þá meirá.
Hann var alltaf að koma einhveiju
í kring, þjóta eitthvað í jeppanum,
hringja og ganga frá listsýningu
eða hafa samband við tónlistar-
menn vegna tónleikahalds. Hann
var svo hugulsamur, hugsaði ein-
faldlega fyrir öllu. Ég heimsótti
hann einhveiju sinni til að skoða
hljómplötusafnið hans, sem var
einstakt. Þá dró hann hina og þessa
plötuna út, sýndi mér og spurði
hvort ég ætti. Þegar svo var ekki;
stakk hann að mér þeim sem hon-
um fannst ég ekki mega missa af.
Næmni hans á tónlist var með ein-
dæmum. Hann var æfintýralegur
persónuleiki, sem við söknum mik-
ið. íslenskt tónlistarlíf hefði ekki
orðið það sama án hans.
Þetta sumar var mér gefið þjóð-
hátíðarmerkið frá 1944. Það á ég
enn og ætla að næla í barminn í
heimsókninni núna. í Reykjavík
spilaði ég í Gamla bíói og það geri
ég einnig núna, þó húsið hafi skipt
um nafn. Og þar spilaði mamma
líka á sínum tíma, því hún spilaði
undir hjá Bíó-Petersen á bíósýn-
ingum, eins og tíðkaðist með þöglu
myndunum."
Þú lærðir í Bandarílq'unum og
ert nú aftur kominn þangað, en
nú sem kennari. Hver er munurinn
á að kenna þar og í Kaupmanna-
höfn?
„Ég fæst við það sama og áður
og ails staðar þar sem ég hef
kennt, hef ég haft frábæra nem-
endur. Það er heldur ekki mikill
munur á nemendunum, því það er
sama hvar er. Það þarf alltaf sama
eldlega áhugann til að leggja út í
listnám. En ég er ekki frá því að
nemendumir vinni betur í Banda-
ríkjunum, kannski meðal annars
af því að skólaárið er styttra og
að námið er dýrt. En mesti munur-
inn liggur í hve allur ytri aðbúnað-
ur kennara og nemenda er góður.
Hver kennari hefur eigin kennslu-
stofu sem hanp getur búið sínum
húsgögnum að vild og sem hann
getur notað hvenær sem er alla
24 tíma sólarhrings. í þessu felst