Morgunblaðið - 11.06.1994, Blaðsíða 8

8 C LAUGARDAGUR 11. JÚNÍ 1994
MORGUNBLAÐIÐ
lim eilífi tími
sem (enmir
út í kögnina
Atli Heimir Sveinsson, tónskáld, segir
frá tilurð hinnar viðamiklu hljómkviðu
„Tímans og vatnsins,“ sem Kammersveit
Reykjavíkur flytur í Langholtskirkju
Tíminn og vatnið fela í sér dökk-
brýnda gleði og glitrandi sorg,
dumbrauða fiska í djúpu vatni og
dimmbláa skugga á hvítum vegg,
furðuleg blóm og fjarlægar veraldir,
risbláan dag og raddlausa nótt.
Atli Heimir Sveinsson, tónskáld,
hefur samið viðamikið tónverk við
þessa þögn, sem virðist svo óhönd-
landleg - utan seilingar - og á tón-
leikum í Langholtskirkju á morgun,
sunnudaginn 12. júní, flytur Kamm-
ersveit Reykjavíkur verkið í fyrsta
sinn.
Tónleikar Kammersveitarinnar
eru hluti af 20 ára afmæli hennar
og framlag sveitarinnar til 50 ára
lýðveldisins íslands. „Þjóðhátíð er
gott tilefni til að flytja svo viðamikið
verk, ef einhvem tímann er tilefni,"
segir Rut Ingólfsdóttir, forsvarsmað-
ur Kammersveitar Reykjavíkur. „Við
höfum vitað af þessu verki mjög
lengi. Það hefur ekki fengist flutt
vegna þess hve viðamikið og erfítt í
framkvæmd það er, en það er ein-
mitt ástæðan fyrir því að það er til-
valið framlag til hátíðarinnar."
Líklega verður seint lögð of mikil
áhersla á hvers virði það er að við
séum vakandi fyrir þeirri sköpun senj
á sér stað í íslensku samfélagi - og
hve mikilvægt það er að við sem
búum hér, fáum að lesa það sem rit-
að er á okkar tíma, sjá myndlistina
sem sprettur upp úr þeim farvegi,
hlýða á tónlistina sem tjáir þær
mannlegu tilfinningar sem bærast í
bijóstum okkar í þeim ólgusjó sem
lífið er. Allar listir eru spegill þess
tíma sem við lifum - seinna meir
breytist sá spegill í mynd, sem kom-
andi kynslóðir líta allt öðrum augum
en við sjálf - það er að segja, ef við
höfum vit á að varðveita listaverk
okkar. Þannig getum við með tíð og
tíma lært að bera skynbragð á þau
og hætt að líta til útlanda eftir verð-
mætum, sem við höfum nóg af hér.
Það er óhjákvæmilegt að að velta
þessum hlutum fyrir sér, þegar litið
er á sögu þessa nýja tónverks Atla
Heimis. Það var samið á árunum
1981-83, en á þeim tíma var tón-
skáldið á launum hjá Þjóðleikhúsinu
til að skrifa balletttónlist. Atli valdi
sér Ijóð Steins Steinarrs sem efnivið
til að ganga út frá. „Mér þótti það
eitt merkasta ljóð þess tíma, sem það
var skrifað á - og reyndar eitt af
stóru verkum aldarinnar," segir Atli.
„Og þar sem Steinn hafði lýst því
yfir að hann hefði hugsað sér ljóðið
sem dans, féll það vel að mínum
hugmyndum um balletttónlist." Það
var Sveinn Einarsson sem réð Atla
’’ Heimi til verksins, en þegar kom að
því að saminn yrði ballett við verkið,
var kominn nýr Þjóðleikhússstjóri
sem ekki hafði áhuga á verkefninu.
„Það var frá upphafi ákveðið að
Paul Zukofsky stjómaði tónlistinni,
Hlíf Svavarsdóttir, semdi ballettinn
og að Siguijón Jóhannsson sæi um
leikmynd og búninga. Hlíf hafði hug
á að hrinda þessu verkefni í fram-
kvæmd þegar hún var Listdans-
stjóri, en íslenski dansflokkurinn var
þá undir stjóm Þjóðleikhússstjóra,
svo hún hafði ekki fijálsar hendur
hvað fjármagn varðar. Áður en kom
að því að Islenski dansflokkurinn
yrði sjálfstæður, hætti Hlíf til að
taka við starfí í Hollandi og um lang-
1 an tíma var framhald flokksins óljóst.
Það er því röð atvika sem hefur gert
það að verkum að Tíminn og vatnið
hefur ekki verið flutt fyrr - og svo
sem ekki við neinn að sakast. Þessir
hlutir gerast. Þetta var slys, sem við
höfum nú tækifæri til að leiðrétta,“
segir Atli. „Fyrir nokkru fór Kamm-
ersveit Reykjavíkur að sýna áhuga
á að flytja þetta verk en það hefur
tekið tíma að manna það og hrinda
flutningi í framkvæmd og þar koma
margir hlutir til sem of langt mál
yrði að tíunda.“
i Ballett segirðu. Er þessi tónlist
þá ekki háð hreyfíngu eða dansi til
að njóta sín?
„Nei, ekki fremur en önnur ballett-
tónlist. Og við erum ekki heldur að
tala bara um klassískan ballett. Þetta
eru allt danslög, einhvers konar
helgidansar." En hver dansar? „Það
-í hefur engin ákvörðun verið tekin um
það. Kannski dansar allur heimurinn.
Það eru til fleiri dansar en klassískur
ballet, rokk eða gömlu dansamir.“
Þögnin rennnur í þreföldum hring
kringum þögn sína, segir Steinn. Um
hvað er hann að yrkja?
„Þetta eru dálítið annarleg trúar-
ljóð. Hann er að segja okkur sögu.
Hann segir okkur sögu af okkur.
Ein af ljóðabókum hans heitir „Ferð
án fyrirheits," sem er bara Ódysseif-
ur. Hann var bara að fjalla um sömu
hluti og James Joyce, þótt sjálfsagt
hafi hann aldrei lesið Joyce. Gunnar
Gunnarsson skrifaði bókina „Óreynd-
ur ferðalangur,“ sem fjallar um ná-
kvæmlega sama hlut, ferð mannsins
um tímann. Þeir voru allir í þessu.
Steinn er að leita að tímanum. Þar
er hann kominn á sömu slóðir og
Proust, sem byijaði á að leita að
glötuðum tíma og endaði á verki þar
sem tíminn er endurfundinn. í „Tím-
anum og vatninu" byijar Steinn á
því að finna fortíðina og endar í
núinu.
Þótt Steinn hafi verið íslenskur
er hann eitt af stærstu skáldum
heimsins. Hans viðfangsefni og
vandamál er þau hin sömu og þeirra
höfunda sem náð hafa mestum orðs-
tír í bókmenntum Evrópu."
Nú fer Steinn vítt og breitt í Ijóði
sínu, þótt hann fjalli ekki um áþreif-
anlega hluti. Hvernig hugsar þú tón-
listina, sem þú hefur samið við ljóðið?
„Það er ekki sama hljóðfæraskip-
an í neinum þætti og það eru alltaf
milliþættir á milli kvæðanna. Sumir
þættirnir eru einhvers konar hugleið-
ingar eða dansar. Þetta eru 42 þætt-
ir, mislangir og misstórir. Ég gef
mér mikið frelsi í vali á tjáningarm-
iðlum. Það sem heillar mig við ljóð
Steins er hvað það gefur mikla mögu-
leika og mikið frelsi. Í því er fjar-
lægðin og birtan. Stundum er tónlist-
in gamansöm, stundum hátíðleg,
stundum merkingarleysa. Viss stef
koma fyrir aftur og aftur, til dæmis
ástarstef, sem sungin eru af baritón
við undirleik gítara. Það er mjúkur,
alvarlegur baritón. Það orð sem kem-
ur oftast fyrir í ljóðunum er Guð.
Þegar það kemur fyrir er það sagt
af öllum kórnum, einsöngvurunum
og hljóðfæraleikurunum - og það
er hvíslað. Síðan koma kórar af
himnum, sem maður heyrir varla.
Eiginlega þarf maður að hafa ósýni-
legan kór til að tjá það er himnamir
opnast. Inn á milli kemur skipulagt
„kaos“ þar sem öllur ægir saman og
í verkinu er söngur, hljóðfæraleikur,
kór, tal, hvísl, hróp og blístur. Sópr-
aninn fær sólarsöngvana, því Steinn
sér sólina sem grannvaxna konu á
gulum skóm. Kontratenórinn er með
aríur um þögnina, sem er þreföld,
svo eitthvað sé nefnt.“
Hvers vegna valdir þú Paul Zuk-
ofsky til að stjórna flutningnum?
„Hann hefur verið inni í þessu
verkefni frá byijun — alveg frá því
hugmyndin kviknaði. Hann er líka
alveg einstaklega flinkur stjómandi.
Það eru sextíu panns sem taka þátt
í flutningnum. í verkinu eru að með-
altali þrír tónar á sekúndu, sem þýð-
ir að í heildina eru það 180 tónar á
sekúndu. Zukofsky er svo næmur
að ef einhver syngur eða spilar vit-
lausan tón, þá heyrir hann það. Ég
mundi segja að hann hafí enn einu
sinni gert hið ómögulega. Hann er
meira en hljómsveitarstjóri í þessum
flutningi - hann er það sem kalla
mætti „editor." Hann ritstýrir verk-
inu og gefur innblástur og hugmynd-
ir. Það er samsett úr mjög ólíkum
stílum og hann er inni í þeim öllum,
hvort heldur þeir em suður-amerísk-
ir, austurlenskir, franskir, trúarlegir
eða íslenskir."
Einn harmónikkuleikarinn sem ég
talaði við, sagðist heyra mikið af ís-
lenskum einkennum í því.
„Ég hef nú aldrei verið inni á þeirri
línu að nota þjóðlög. Mér finnst við
öll geta verið góðir og gegnir íslend-
ingar, þótt við göngum ekki á kú-
skinnsskóm, en það er ekki þar með
sagt að ég losi mig við þau einkenni
sem ég hef af því að vera mótaður
hér á landi.“
Hvað hefur komið þér mest á óvart
við undirbúning flutningsins á Tím-
anum og vatninu?
„Það sem hefur verið gaman að
heyra em þær miklu framfarir sem
hafa orðið í hljóðfæraleik og söng
hér á stuttum tíma. Ég veit ekki
hvort ég hef verið 30 ámm á undan
mínum tíma, en fyrir þijátíu ámm
þótti tónlistarfólki tónlist mín und-
arleg. En þetta unga fólk í dag hef-
ur algert vald yfír henni. Það er svo
þjálfað í að takast á við verkefni af
þessu tagi. Það hefur kannski komið
mér mest á óvart. Sérstaklega vegna
þess að þegar æfíngatími hefst, þarf
að fínpússa, klippa, stytta verk og
eins og Beethoven sagði: „Það er
enginn vandi að komponera, en það
er vandi að stytta." Æfingatíminn á
Tímanum og vatninu hefur verið
mjög stuttur, en nýtt verk þarf meiri
æfingatíma en þau sem hafa verið
flutt hundrað sinnum. Nýtt verk er
opið fyrir túlkun og útkoman er mjög
mikið undir stjómandanum komin.
Mér finnst Zukofsky hafa nálgast
þetta verk eins og það sé þegar orð-
ið klassík - og það má vera að hann
nálgist klassísk verk alltaf eins og
verið sé að flytja þau í fyrsta sinn.
Hins vegar er kominn þáttur inn
í verkið, sem ég ætlaði aldrei að
hafa þar.“
Nú?
„Já, það hafa fuglar búið sér hreið-
ur í þakskeggi kirkjunnar og þeir
tísta án afláts. Við höfum velt því
fyrir okkur hvort við eigum að biðja
um að hreiðrið sé fjarlægt, en erum
eiginlega komnir á þá skoðun að
fuglamir séu kveðja frá John Cage
og Olivier Messiaen - þeir voru svo
miklir fuglamenn."
En svo við höldum okkur við verk-
ið þitt, þá em það kannski hinar
skörpu andstæður, sem koma mest
á óvart. Stundum er það svo fíngert,
svo allt í einu gróft, á köflum svo
fallegar laglínur, sem taka skyndi-
legan enda og allt fer í kaos. Stund-
um er eins og það eins og vængir
sem lofa að bera mann út í eilífðina,
en þegar maður er að hefjast upp,
eða eins og Steinn segir: „Ég fínn
mótspymu tímans falla máttvana í
gegnum mýkt vatnsins,“ þá kemur
harkalegt slagverk, sem kippir
áheyrandanum aftur inn í raunveru-
leikann. Hvers vegna svona miklar
andstæður?
„Ætli ég sé ekki svona sjálfur,"
segir Atli hugsi. „Annars er það nú
svo að núna höfum við fallegri hluti
í heiminum en nokkru sinni áður -
en líka ljótari. Fegurðin og ljótleikinn
og allt þar á milli blandast saman
hjá okkur og skiptist á hveiju augna-
bliki. Öll góð listaverk endurspegla
tíma sinn - og öll góð listaverk fara
inn á bannsvæði, fjalla um „tabú“.
Þannig hefur það alltaf verið.
En um leið koma þau með æðri
boðskap. Ég held að Steinn Steinarr
hafí ómeðvitað endurspeglað tilfinn-
ingar heillar kynslóðar. Vonandi end-
urspegla ég tilfínningar þeirrar kyn-
slóðar sem hér lifir í dag í tónlist
minni við þann mikla skáldskap.
Þessi bálkur Steins er mjög
dramatískur. Hann skiptist í þijá
hluta eins og fomgrískur harmleik-
ur. Fyrst er undirbúningur; kynning
á stefjum. Svo kemur dramatísk þró-
un og síðan lokapunktur, þar sem
tíminn er fundinn og verður eitt með
þögninni. Þar hef ég skrifað langan
lokakór - hinn eilífa söng, sem renn-
ur út í þögnina."
Súsanna Svavarsdóttir
MENNING/LISTIR
NÆSTU VIKU
Fimmtudagur 16. júní
Tónleikar Kristjáns Jóhannssonar og
Sinfóníuhljómsveitar íslands í
Laugardalshöllinni kl. 19.
Laugardagur 18. júní
Milska í Hallgrímskirkju kl. 16.
DANS
Borgarleikhúsið
íslenski dansflokkurinn lau. 11. júní
kl. 14 og 12. júní kl. 14 og 20.
LEIKLIST
Þjóðleikhúsið
Gauragangur kl. 20; lau. 11. júní,
mið., fim.
~Kæra Jelena kl. 20.30; sun. 12. júní.
Ástarbréf kl. 21; iau. 11. júní á
Vopnafirði.
Þar sem Djöflaeyjan rís í uppfærslu
Leikf. Homafj. kl. 20. sun. 12. júní.
Leikfélag Akureyrar
Barpar í Lindarbæ kl. 20.30; lau.
11. júní, sun.
Galdraloftið
Leikhópurinn Leyndir draumar
frums. leikverkið Magdalena - lítill
naflahringur, lau. 11. júní kl. 21.
Mán., mið. og lau. 18. júní kl. 16
og 21.
Upplýsingar um listviðburði sem
óskað er eftir að birtar verði í þess-
um dálki verða að hafa borist bréf-
lega fyrir kl. 16 á miðvikudögum
merktar: Morgunblaðið, menn-
ing/ listir, Kringlunni 1, 103 Rvík.
Myndsendir: 91-691181.
Tómasar R. Einarssonar
ÍSLENSKI dansflokkurinn
dansar Lýðveldisdansa í
Borgarleikhúsinu klukkan
14.00. Verk Tómasar R. Ein-
arssonar Einslags stórt hrú-
gald af grjót.i verður flutt í
Islensku óperunni í kvöld
klukkan 21.00. Sýning
Tryggva Ólafssonar opnar
í Gallerí Borg, Dieters Roths
í Nýlistasafninu og Johns
Greers í Gallerí 11. Aukasýn-
ing er á Barpari í Lindarbæ.
Helgi Þorgils Ólafsson
sýnir í Listasafni ASÍ, Sig-
urður Guðmundsson á Sólon
íslandus, Ilja Kabakov í sýn-
ingarsalnum Annarri hæð,
Rudy Antio í Gallerí Úmbru,
Kristján Guðmundsson í
Gallerí Sævars Karls, Joel
Peter Witkin á Mokka og
Stepanek og Maslin í Gallerí
Gangur.
Á Kjarvalsstöðum stendur
yfir sýningin íslensk sam-
tímalist en Listasafn Islands
speglar tímabilið frá alþing-
ishátíð til lýðvelsisstofn-
unnar. Islandsmerki og önn-
ur súlnaverk Sigurjóns Ól-
afssonar eru í safni hans og
verk Jóns Engilberts í FÍM-
salnum og í Norræna húsinu.
í sama húsi eru einnig verk
sex ungra gullsmiða. Leifur
Kaldal gullsmiður sýnir í
Stöðlakoti og loks er ný
finnsk glerlist í Ráðhúsi
Reykjavíkur. í Ásmundarsal
sýna íslenskir akrkitektar
hugleiðingar sínar um Mann-
virki-landslag-rými.
Klúbbur. Listahátíðar bíður
upp á Tríó Jam á kaffihúsinu
Sóloni íslandus frá klukkan
23.00.