Morgunblaðið - 30.04.1995, Blaðsíða 6

Morgunblaðið - 30.04.1995, Blaðsíða 6
6 B SUNNUDAGUR 30. APRÍL 1995 MORGUNBLAÐIÐ HVER VAR ÞORÐUR GAMLI HALTI? Var hann lifandi persóna af holdi og blóði, eðahugsmíð höfundar? spyr Pétur Péturs- son og rifjar upp sögufrægan upplestur Halldórs Laxness í Iðnó á degi verkalýðsins fyrir 60 árum þegar skáldið hvarf frá af fundi krata á vit kommúnista og lýsir efbir- málunum sem urðu af þessum sökum. AMORGUN, hinn 1. maí, eru liðin 60 ár síðan Hall- dór Kiljan Laxness las sögu sína, „Þórður gamli halti. Saga frá 9. nóvember" á sam- komu Alþýðuflokksmanna og full- trúaráðs verkalýðsfélaganna í Reykjavík er haldin var að kvöldi 1. maí árið 1935 í Iðnó. Upplestur höfundar á sögunni og tíðindi er gerðust í sambandi við sögu þessa urðu þá þegar umræðuefni manna, fagnaðarefni sumum, fleinn í holdi annarra. Það þótti í frásögur færandi að höfundurinn ungi, ástsæll, en um- deildur, fékk ekki að ljúka lestri sínum, en var stöðvaður í miðjum klíðum af stjórnanda samkomunnar, Jóni Axel Péturssyni, framkvæmda- stjóra Alþýðusambands íslands. Þá fór nú að færast fjör í leikinn og svall mörgum móður í brjósti. Urðu eftirmál atburða minnisstæð. Flokkadrættir og stóryrði á báða bóga. Margur á í hugskoti minning- ar frá þessum dögum. Skal nú þess freistað að festa á blað og raða saman brotum. Hér gildir að ýmsu það sem Freysteinn Gunnarsson sagði í ljóði: „Ég særi mig á því, en samt er það gaman." Mér er þessi dagur að mörgu leyti minnisstæður. Ég tók þá virkan þátt í starfi ungra jafnaðarmanna, sem svo kölluðu sig. 1. maí skipaði þá veglegan sess í hugum okkar er þann flokk fylltu. Var jafnvel talinn fremri en helstu hátíðisdagar kirkju- ársins, jól og páskar, svo ekki sé talað um hvítasunnu. Við fórum al- veg á mis við heilagan anda og tung- utal, sem fylgdi þeirri hátíð. Aftur á móti streymdu orð af vörum og mælska ræðumanna átti sér lítil tak- mörk á baráttudegi verkalýðsins. Við, sem hvað áköfust vorum í trúnni á Stórasannleik sósíalisma og jafnaðarstefnu vorum komin á fætur fyrir allar aldir að morgni hátíðis- dagsins. Þustum um allar götur, fín- kembdum hafnarsvæðið, klifruðum um borð í skip og báta í Reykjavíkur- höfn og seldum merki dagsins og blað, sem kennt var við hátíðina. Mér er nær að halda að við höfum þá þegar klæðst bláum skyrtum, með rauðri stjörnu á brjóst, rauðu hálsbindi og samlitum mittisborða. Skipuðum við okkur fremst í röð kröfugöngunnar og héldum hátt á loft rauðum fánum prýddum þrem örvum, en það var baráttumerki jafn- aðarmanna gegn fasisma. VIÐ Iðnó. Áslaug Árnadóttir, Pétur Pétursson og Steinunn Árnadóttir. Þau hlýddu á hinn umdeilda upplestur Halldórs Laxness er hann las sögu sína um Þórð gamla halta 1. maí 1935. Um þessar mundir var mjög á dagskrá pólitískrar umræðu orð, sem olli miklum taugatitringi í röð- um svonefndra vinstrimanna. Það var orðið „Samfylking". Helst mátti heyra það hljóma af vörum komm- únista. Höfðu þeir mörg orð og fög- ur um nauðsyn þess að alþýða sam- einaðist í voldugri samfylkingu gegn breiðfylkingu borgaranna og nazist- um og fasistum er þá létu að sér kveða í vaxandi mæli, höfðu í hótun- um og sýndust albúnir til hverskyns hermdarverka. Fögur orð kommúnista um sam- fylkingu hljómuðu að vísu undarlega í eyrum margra jafnaðarmanna er störfuðu í verkalýðsfélögum. Þeim voru í fersku minni hrópyrði komm- únista margra um svik sósíaldemó- krata. Manuilsky og fleiri foringjar kommúnista á alþjóðavettvangi höfðu ekki vandað sósíaldemókröt- um kveðjurnar. Og innan Kommúni- staflokks íslands voru háðar snarp- ar deilur um hvort „heiðurssætið" sósíaldemókratar ættu að skipa, að vera „höfuðstoð borgarastéttarinnar innan verkalýðshreyfingarinnar" eða „þjóðfélagsins". Hvorugur kost- urinn virtist góður. Mér er í minni að við, nokkrir félagar sem gengist höfðu fyrir stofnun Sendisveinafélags Reykja- víkur og þóttumst hafa „frelsað" sendisveina úr klóm og samtökum nazistaforingja, sættum aðkasti og brigslyrðum úr hópi annars góðra félaga okkar, sem skipuðu sér í rað- ir ungra kommúnista. Stofnuðu þeir „samfylkingarlið sendisveina", héldu einnig úti málgagni og buðu okkur, svonefndum jafnaðarmönn- um_ „samfylkingu". Á æskuheimili mínu var jafnan fjörug pólitísk umræða. Eldri bræð- ur mínir tóku virkan þátt í félags- störfum verkalýðs ,og stjórnmála- flokka. Jón Axel sat í stjórn Alþýðu- sambandsins. Hann var elstur okkar alsystkina. Milli okkar voru 20 ár. Eg leit mjög upp til elsta bróður míns og dáði hann fyrir vasklega framgöngu í málum verkalýðs. Eg man t.d. „Garnaslaginn", sem svo var nefndur, deilu verkakvennafé- lagsins við Sambandsveldið, Jón Árnason forstj. SÍS og Jónas frá Hriflu. Jóhanna Egilsdóttir lýsti þætti Jóns Axels í sigri verkakvenna í harðvítugri deilu þeirra og baráttu gegn kauplækkunaráformum Sam- bandsmanna. Héðinn Valdimarsson, Olafur Friðriksson og Jón Axel réð- ust þá til inngöngu á vinnustað verkakvenna þar sem Sambandið stóð fyrir verkfailsbrotum. Jóhanna lýsti því hvernig Jóns Axel, sem var lágvaxinn maður, en knár og fylginn sér réðst gegn verkstjóranum, sem stóð fyrir verkfallsbrotum, hóf hann á loft, þótt tröllvaxinn væri og kast- aði honum á vinnuborð í salnum. Þakkaði Jóhanna þeim félögum og samstöðu verkakvenna sigur í kaup- deilunni við Sambandið. Mér er einnig í minni atvik er sýnir hug Jóns Axels á þessum SIGURBJÖRN Björnsson, verkamaður" bað Halldór upphaflega að lesa söguna Lótusblómið angar. Sigurbjörn varð seinna frægur fyrir trjárækt sína og blóm. kreppuárum og baráttu. Morgun einn, að lokinni orrustu er varð 9. nóvember 1932 er verkalýður Reykjavíkur hratt kauplækkunar- herferð bæjarstjórnar, kom Jón Axel af næturvakt hafnsögumanns. Hafnarhúsið við Tryggvagötu var þá í smíðum. Stigagangar voru lagð- ir gúmmídúk. Afskurður varð víða er dúkur var lagður á tröppur og stigapalla. Við bjuggum systkinin með móður okkar á Framnesvegi 8, rishæð. Ég vakna þá af værum svefni um klukkan 8. Jón Axel hrindir upp hurð að svefnherberg- ínu. Kastar knippi af dúkræmum á gólfið. Segir: Ég tók þetta með. Það er gott að eiga ef á þarf að^halda í baráttu við helv... lögregluna. Honum voru þá enn í fersku minni átökin miklu 9. nóvember. Alþýðuflokksmenn og kommún- istar höfðu allmikinn viðbúnað eftir 9. nóvember 1932. Ég minnist þess að hafa tekið þátt í æfíngum varn- arliðs alþýðu, sem Héðinn og Jón Axel höfðu forgöngu um. Var æft í Austurbæjarskólanum. Kommún- istar æfðu varnarlið verkalýðsins. Við Þorsteinn Gíslason málara- meistari minnumst þess stundum að hann æfði suma liðsmenn varn- arliðanna í hnefaleik, eða .boxi, eins og það hét þá. Hafði Þorsteinn á Ieigu húsnæði í nýreistu Oddfellow- húsi. Þar var Eggert Claessen for- maður Vinnuveitendasambandsins með skrifstofu sína. Þótti Claessen það furðulegt að mæta á göngum hússins ýmsum er hann þóttist þekkja úr hópi helstu áflogaseggja 9. nóvemberbardagans og spurði Þorstein um ferðir þeirra. Þorsteinn kvaðst kenna þeim hnefaleika og bauð Eggert Claessen að taka að sér að kenna vinnuveitendum einn- ig, svo jafnræði væri með sveitum andskotaflokkanna beggja. Skömmu síðar var Þorsteini sagt upp húsnæðinu. Um þessar mundir var sungið á Alþýðusambandsþíngi ljóð við lagið um Stenka Rasin, rússneskan kós- akkaforingja. Þeir tóku hressilega undir, Jón Baldvinsson og Héðinn Valdimarsson: Þarna stendur Stenka Rasin, Stenka Rasin, vinur minn. Ekkert líkur Eggert Claessen, elsku hundakroppurinn. En nú er mál að víkja að Þórði gamla halta. „Sagan af Þórði gamla halta var sögð mér úr orustunni sem lögregl- an í Reykjavík ásamt hvítliðum sem svo voru nefndir sneri á hendur erf- iðismönnum 9. nóvember 1932, þeg- ar hinir síðarnefndu voru komnir á vettvang að mótmæla því er bæjar- stjórn Reykjavíkur hafði með hand- auppréttingu samþykkt að gera þá atvinnu- og viðurværislausa um leið og vetur færi að. Á hátíðisdegi verkalýðsins rúmum tveimur árum síðar var ég til kvaddur að lesa sögu á verkamannaskemtun. Ég valdi þessa. Ekki stóðu nú samt meiri verkamenn að þeirri skemtun en svo að þegar ég var kominn út í miðja sögu kom skemtunarstjórinn Jón Pétursson uppá pallinn og skipaði að hætt skyldi lestri, botnaði síðan söguna sjálfur með nokkrum vel völdum orðum um höfundinn og tryggði sér um leið sérkennilegt sæti í íslenzkri bókmenntasögu þó í litlu væri." (H.K.L.) Auk þessarar greinargerðar má fá fyllri upplýsingar um atburðinn í íslenzkum dagblöðum frá þessum tíma. Daginn eftir upplesturinn kall- ar Alþýðublaðið Þórð gamla halta „lúalegt og í mesta máta ólistrænt níð um Alþýðuflokkinn". Kristinn Andrésson gefur í Verklýðsblaðinu sína skýringu á þessum „atburði, sem aldrei mun gleymast í íslenzkri sögu". Útgöngu upplesarans, eftir að Jón Axel Pétursson hefur stigið upp á ræðupallinn, gripið um hand-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.