Morgunblaðið - 24.06.1995, Blaðsíða 5

Morgunblaðið - 24.06.1995, Blaðsíða 5
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 24. JÚNÍ1995 C 5 1971. 1978 hóf leikhópurinn að ferðast aftur um landið en allt var nú smærra í sniðum. Stjórnendur leikhópsins tóku líka upp á því að skipuleggja árlegt sýningartímabil í Newcastle. Litlu sviðin í byrjun áttunda áratugarins stóð hópurinn fyrir tilraunaleik- húsi þrjú leikár í röð í The Place (Staðurinn) í London. í framhaldi af því var komið á fót litlu leik- húsi í Stratford þar sem hægt var að halda áfram í líkum dúr. Leik- húsið, sem hafði aðeins sæti fyrir 140 áhorfendur og yar í óburðugu æfingahúsnæði, hlaut heitið The Other Place (Hinn staðurinn). Þetta leikhús var lagt niður 1989 og liðu tvö ár þar til nýbyggt Ot- her Place reis úr múrsteini, steinsnar frá aðalleikhúsinu í Stratford. Hið nýja leikhús er hannað fyrir tilraunasýningar og geta tæplega þrjú hundruð áhorf- endur horft þar á sýningar. í stað The Place kom The Warehouse í London. Þessi minni leikhús hleyptu nýju lífi í starf leikhópsins og veittu aukna möguleika á ann- arskonar leikstarfi en fólst í upp- setningum á Shakespeare-verkum á hinu stóra leiksviði í Stratford. Barbican og The Swan Það var svo 1982 að Ieikfélagið flutti höfuðstöðvar sínar í London í Barbican-miðstöðina, þar sem eru hvorttveggja Barbican-leik- húsið og The Pit, sem tók við af The Warehouse. Nýlega hefur fé- lagið svo fengið afnot af The Yo- ung Vic í Waterloo fyrir sunnan Thames í London. Enn eitt leikhús- ið á vegum The Royal Shakespe- are Company var svo vígt 1986 í Stratford og er þá þriðja leikhúsið sem er rekið þar á vegum leikhóps- ins. The Swan er timburbygging inni í útveggjum gamla Shakespe- are Memorial Theatre sem brann 1926. Leikrýmið er endurgert í anda leikhúsa í Englandi frá fyrri hluta sautjándu aldar, eða allt frá því Shakespeare var og hét þar til púrítanar lokuðu leikhúsunum undir stjórn Cromwells. Alls geta 430 áhorfendur fylgst með sýning- um og sitja þeir á bogadregnum áhorfendabekkjum á þremur hæð- um sem umlykja lítið leiksvið á þrjá vegu Þarna eru sett upp verk eftir samtímamenn Shakespeares og sporgöngumenn, verk sem slógu í gegn á sínum tíma en eru sjaldan sett upp nú til dags. T.d. var sett þar á svið á fyrsta leikári The Two Noble Kinsmen, sem er sennilega skrifað af Shakespeare í samvinnu við John Fletcher (sem mögulega á nokkurn þátt í Hinríki VIII). Endrum og sinnum eru líka sett upp önnur verk eftir Shake- speare auk þess sem færst hefur í vöxt að sett séu upp ný nútíma- verk á allra síðustu árum. Trevor Nunn var skipaður list- rænn stjórnandi The Royal Shake- speare Company árið 1968. Frá 1978 gegndi hann stöðunni með Terry Hands sem tók alfarið við af honum 1986. Adrian Noble, sem var að úttala sig um framtíðar- áform leikhópsins, tók svo við 1991. AllirtilStratford Starfsemi The Royal Shakespe- are Company hefur verið bresku leikhúslífi mikil lyftistöng. Margir þeirra leikara sem kunnastir eru af bresku sviði, úr sjónvarpi og kvikmyndum hafa stigið sín fyrstu spor á atvinnuleiksviði þar. Leik- starfsemi félagsins hefur haft nægilegt fjármagn og þor til að leggja lið jafnt tilraunastarfsemi sem endurvakningu gamalla verka, sem sum hafa ekki verið sett á svið öldum saman. Það eru því mikil tíðindi ef leikhúsgestir sem hafa getað treyst á að sjá verkin á sviði 5 London þegar þeim hentar verða að sæta lagi eða leggja land undir fót til Stratford til að berja verkin augum. í næstu viku verður fjallað um bæinn þann og hvernig á að bera sig eftir björginni. Listín að vera trúr í grein sinni Listin að vera trúr segir Milan Kundera að hugkvæmni, sköpunar- gáfa og ástríðufull nákvæmni séu lykilorð þýðingarvinnunnar og að heimsbókmennt- irnar eigi allt sitt undir þessari vinnu. IHÁSKÓLUM er það nánast alsiða að líta einungis á bókmenntir í þjóðlegu samhengi: þýskusérfræð- ingar einir fást við Broch, ensku- sérfræðingar einir fást við Joyce, sérfræðingar í rómönskum fræð- um fást einir við Proust. Mér hefur alltaf fundist þessi aðferð einkennast af óttalegri þröng- sýni. Hvernig geta menn áttað sig á því sem er nýstárlegt við verk Brochs eða Prousts ef þeir ganga ekki út frá vjðfangsefnum nútímaskáldsögunnar burtséð frá þjóðerni hennar? Ef háskóla- stúdent hefur áhuga á því að skrifa ritgerð um Gombrowicz krefjast kennararnir þess að hann læri pólsku. Með þessari „þjóðemishyggju" háskólanna er verið að dæma allar rannsóknir á Gombrowicz, jafnvel fjarri Pól- landi, til einhverskonar furðu- legrar alheims útnesjamennsku. Er krafan um að rannsaka verk höfundar eingöngu á frum- málinu vísindaleg nákvæmni eða smásmygli? Leyfist e.t.v. engum að ræða um verk Kirkegaards nema hann hafi lesið þau á dönsku? Samt er ekki út í hött að spyrja sem svo: er hægt að þýða bókmenntaverk algerlega? Er hægt að ná gervallri fagur- fræði tiltekins höfundar yfir á annað tungumál? Þetta er merg- urinn málsins. Stórmálsins að þýða. Því tilvera heimsbók- menntanna 'er algerlega háð til- veru þýðinga sem eru trúar frumtextanum. En nú kann einhver að hugsa sem svo: þýðing er eins og kona, annað hvort trú eða falleg. Þetta er einhver alheimskulegasta tugga sem ég veit um. Því að sé þýðing trú frumtextanum er hún falleg. Nú kunna menn að hugsa sem svo að þetta sé óhugs- andi: að ekkert orð í einu tungu- máli eigi sér algera hliðstæðu í öðru tungumáli. Já, það segir sig sjálft. Sehnsucht, orðið fræga úr þýskri ljóðlist, þýðir hvorki löngun né eftirsjá, og þýðandinn verður að upphugsa bestu að- ferðina til að ná merkingunni yfir á frönsku: með því að umorða? með því að bæta við lýsingarorði? með því að búa til nýtt orð? Trúnaður í þýðingu er síður en svo vélrænn, heldur krefst hann hugkvæmni og sköp- unargáfu. Trúnaður við þann frumtexta sem verið er að þýða er list. Styrkur skáldsagnahöf- undar felst ekki einungis í ímyndunarafli hans, heldur einn- ig í því hversu nákvæmur hann er í orðavali. Að þessu leyti ger- ir Proust ekki minni kröfur til þýðandans en Descartes. Eng- lendingar og Bandaríkjamenn þekkja hina miklu sögu Proust undir titlinum Remembrance of . Things Past. Minningar um hið liðna. Þetta er vísun í þrítugustu sonnettu Shakespeares. Jafnvel snjallasta auglýsingastofa hefði tæpast getað dottið niður á jafn snotran og innihaldslausan titil. Því titillinn hjá Proust er ná- kvæm skilgreining á tilteknum mannlegum kringumstæðum, og það er ekki hægt að setja nein önnur orð í stað orðanna „rec- herche", „temps", „perdu". [Franski titillinn er A la recherc- he du temps perdu sem bókstaf- lega mætti þýða í leit að glötuð- um tíma. Aths. þýð.] Fyrir skömmu komst ég að því að titill- inn Point de lendemain [ísl. Dag- ur ei meir. Aths. þýð.] eftir Vi- vant Denon varð á þýsku Nur eine Nacht, „Aðeins eina nótt". Hversdagsleg væmni sem varpar hárfínum blæbrigðum franska titilsins fyrir róða, en hann snýr sorglegri staðhæfingu upp í nautnalega skipun.. Skáldsaga Brochs sem ber tiltilinn Die Schuldlosen, það er að segja „Hinir saklausu" heitir Irre- sponsables, eða „Hinir ábyrgðar- lausu", á frönsku. Mögnuð þver- stæða Brochs um sekt hinna saklausu er að engu gerð. Merk- ing verksins er kæfð strax í fyrstu setningu verksins, titlin- um. Fyrir nokkru barst mér í MILAN Kundera Ljjósmyndari/Aaron Manheimer hendur bók frá árinu 1989 sem gagntók mig. Við nýja þýðingu á heildarverkum Freuds bættu menn við sérstöku bindi sem ber titilinn Að þýða Freud, (1) þar sem þýðendurnir fara ofan í sau- mana á vinnu sinni, færa rök fyrir því að þeir fóru þessa leið en ekki hina; þannig bjóða þeir okkur til dæmis upp á „Rök- studda orðabók", lista yfir sextíu lykilorð að verkum Freuds sem inniheldur: merkingarfræðilega greiningu á þýska orðinu; úttekt á fyrri þýðingum yfir á frönsku; ástæðurnar fyrir því að þeir leystu þetta á nýjan hátt. Ég hugsaði með mér: það er af ástríðufullri nákvæmni sem þessari sem á að þýða, ekki bara stórvirki vísindanna, heldur einn- ig miklar skáldsögur. Ég hef oft fundið að ótrúum þýðingum og mér hefur þá ein- att láðst að útskýra nægilega vel að sökin er ekki endilega þýðendanna. Ég var að lesa eftir- farandi: „Fyrir kemur að erlend- ir rithöfundar saka franska þýð- endur sína um að fegra stílinn - ogþar afleiðandi innihaldið - á bókum þeirra. Rithöfundar verða að gera sér grein fyrir því að slíkar fegrunaraðgerðir eru ekki endilega verk þýðendanna: stundum eru það útgáfufyrir- tækin sem skipa svo fyrir." Það er Pierre Blanchaud sem þannig skrifar í athyglisverðri grein í síðasta hefti bókmenntatímarits- ins L'Atelier du roman. Hann rekur þar ótrúlega en þó dæmigerða sögu sína varð- andi þýðingu á verkum Kleist. Útgefandinn, sem vildi fá glæsi- legan texta „vel skrifaðan", auðlæsan, krafðist breytinga sem þýðandinn hafnaði, því hann var trúr hinum sérkennilega og þurrlega stíl höfundarins. Afleið- ingin var málssókn, illdeilur, auðmýking (fyrir þýðandann að sjálfsögðu, því í sambandinu við útgefandann er hann veikari aðilinn) og að lokum ný útgáfa af Kleist' (í þýðingu annars manns) sem er lipur og læsileg, en hörmulega léleg eins og Blanchaud sýnir glögglega framá með dæmum máli sínu til stuðnings. Og hann dregur þann- ig saman núverandi kringum- stæður, ég get borið vitni um það, sem eru að verða daglegt brauð um allan heinr. „Þegar jþýðandinn] afhendir handritið fær hann að heyra að marghátt- aðar „k/aufaviíiur" í textanum útheimti rækilegan lestur yGries- ara [sem útgefandinn velur] ... Slíkir yfirlestrar eiga það eitt sameiginlegt að gera hvað sem er við þá höfunda sem um ræðir ... Ef höfundarnir skrifa langar setningar klippa menn þær í sundur, og lengja þær ef þær eru stuttar. Menn bæta oft við óþarfa tengisögnum, en strika burt endurtekningar sem hlaðnar era merkingu... Hver er ástæðan fyrir þessari ritskoðun, þessari villimannslegu endurskrift? ... Alger undirlægjuháttur gagn- vart ákveðnum grípandi stíl, stórmarkaðsstíl sem [útgefand- inn] heldur að einn og sér nægi til þess að selja bók." Þetta er gríðarlega mikilvægur texti, ákall um að halda-uppi vörnum fyrir þýðingarstarfið sem listina að vera trúr, list sem er svo mikilvæg að án hennar yrði hug- mynd Goethes um heimsbók- menntirnar, sem gerir Proust jafn aðgengilegan fyrir Frakka og íslending, að engu. (1) Traduire Freud (Að þýða Freud) eftir André Bourguignon, Pierre Cotet, Jean Laplance og Francois Robert (Presses Uni- versitaires de France). (2) L'Atelier du roman, no 4, Úgáfufyrirtækið Arléa. Friðrik ftafnsson þýddi. Milan Kundera er skáldsagnahöfundur, búsettur i París. Nýjasta skáldsaga hans, Með hægð, kom út hér á landi og I Frakklandi í janúarmánuði siðastliðnum. Grein þessi birtist i bókakálfi franska st órhlaðsi ua Le Monde 2. júni sl. og er hér birt með leyfi höfundar.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.