Morgunblaðið - 08.05.1996, Blaðsíða 26

Morgunblaðið - 08.05.1996, Blaðsíða 26
26 MIÐVIKUDAGUR 8. MAÍ1996 MORGUNBLAÐIÐ + 3R*tgtiiiÞI*Mfr STOFNAÐ 1913 UTGEFANDI FRAMKVÆMDASTJÓRI RITSTJÓRAR Árvakur hf., Reykjavík. Hallgrímur B. Geirsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. SKATTAREÐA ÞJÓNUSTUGJÖLD? UMBOÐSMAÐUR Alþingis hefur komizt að þeirri niður- stöðu að svokallað umsýslugjald, sem Fasteignamat ríkisins byrjaði að innheimta haustið 1994 af fasteignaeig- endum, sé skattur en ekki þjónustugjald og eigi sér því ótrausta lagastoð. Gjald þetta var á sínum tíma lagt á með ráðherrareglugerð og var það sagt eiga að standa undir kostnaði við eftirlit. Umboðsmaður bendir hins vegar á að ekki sé haldið sérstaklega utan um þann kostnað, sem gjald- inu sé ætlað að standa undir, og tekjum af gjaldinu sé ekki eingöngu ráðstafað til greiðslu hans. Þá sé um lögmælta skyldutryggingu húseigna að ræða og húseigendur eigi ekkert val um það hvort þeir greiði gjaldið eða ekki. Umboðsmaður segir að ekki verði betur séð en að gjaldið sé innheimt samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins, án þess að gjaldandinn fái á móti tiltekna og sérgreinda þjón- ustu, sem gjaldinu sé ætlað að standa undir kostnaði við. Samkvæmt þessu sé gjaldið skattur í skilningi stjórnarskrár- innar, en stjórnarskráin bannar að skattur sé lagður á án. samþykkis Alþingis. Þetta er alls ekki eina málið af þessu tagi. Undanfarin misseri hefur umboðsmaður gert svipaðar athugasemdir við ýmsa gjaldtöku ríkis og sveitarfélaga, til dæmis innritunar- gjöld í Háskóla íslands, gjald fyrir einangrun húsdýra í Hrísey, leyfisgjald vegna hundahalds í Reykjavík og vatns- og holræsagjöld í Hafnarfirði. Greinilegt er að pottur er víða brotinn og gjöld, sem inn- heimt eru af neytendum opinberrar þjónustu undir því yfir- skini að þau eigi að standa undir kostnaði við hana, renna í raun í ríkishítina og eru því skattar sem eru ekki sam- þykktir af Alþingi og þess vegna ólöglegir. Er ekki kominn tími til að stjórnsýsla ríkis og sveitarfé- laga leggi þessi vinnubrögð af og að heildstæð könnun verði gerð á því hvar þessi lögleysa viðgengst, þannig að síðan sé hægt að gera átak í að útrýma henni? Sumar stjórnsýslu- stofnanir, til dæmis samgönguráðuneytið, hafa sýnt það fordæmi að endurskoða öll lagaákvæði um gjaldtökuheimild- ir, sem falla undir ráðuneytið og stofnanir þess. Heildarátak af þessu tagi myndi væntanlega hafa það í för með sér að gjöld yrðu felld niður, lækkuð eða tekin til umræðu á Alþingi, þar sem þau teldust í raun skattheimta. Um leið yrði áralöngum feluleik hætt og ýmis dulin skatt- heimta kæmi fram í dagsljósið. Það er hreinlegra að kalla hlutina sínum réttu nöfnum og að stjórnmálamenn hækki skatta, telji þeir ríkið hafa þörf fyrir þessar tekjur, og verji síðan skattheimtuna fyrir umbjóðendum sínum á réttum forsendum. RÁÐSTÖFUN RÉTTINDA SAMKEPPNISRÁÐ kvað fyrir nokkru upp úrskurð, sem varðaði réttindi til efnistöku. í úrskurði samkeppnis- ráðs er þeirri skoðun lýst að stjórnvöldum beri að gæta ákveðins jafnræðis milli aðila við úthlutun á réttindum og líta sérstaklega til þess, að aðgerðir þeirra takmarki ekki samkeppni. Morgunblaðið beindi þeirri spurningu í gær til Guðmund- ar Sigurðssonar, deildarstjóra hjá Samkeppnisstofnun, hvort þessi niðurstaða þýddi, að stofnunin teldi, að stjórnvöld ættu að beita öðrum aðferðum en gert væri við úthlutun réttinda á borð við veiðiheimildir, sjónvarpsrásir eða önnur takmörkuð réttindi. Guðmundur Sigurðsson sagði að varasamt væri að draga of víðtækar ályktanir af þessu eina máli. Hins vegar mætti segja, að þessi niðurstaða gæfi vísbendingu um, hvernig Samkeppnisráð mundi úrskurða um mál af slíku tagi. Þessi ummæli deildarstjóra Samkeppnisstofnunar ættu að verða til þess, að einhverjir þeir, sem hagsmuna eiga að gæta varðandi úthlutun veiðiheimilda eða t.d. sjónvarps- rása láti á það reyna, hvert mat Samkeppnisráðs er á þeim aðferðum, sem notaðar eru til þess að úthluta ofangreindum réttindum. Það er t.d. augljóst, að útgerðarfyrirtæki, sem verður að kaupa megnið af sínum veiðiheimildum á frjálsum markaði er í mjög ójafnri samkeppnisstöðu gagnvart útgerðarfyrir- tæki, sem fengið hefur megnið af sínum veiðiheimildum fyrir ekki neitt. Um þetta eru mörg dæmi. Það væri afar gagnlegt, í ljósi þeirra umræðna, sem fram fara um þessi mál, að fram kæmi mat Samkeppnisráðs á þessari stöðu. ÞAÐ ER sláandi að heim- sækja Finnland með nokk- urra ára millibili og fylgjast með þeim breytingum, sem verða á umræðum um öryggis- og varnarmál þar í landi. Hinn hárná- kvæmi hlutleysis-línudans kalda stríðsins er úr sögunni og Finnar vilja nú taka virkan þátt í mótun öryggis- málastefnu Vestur-Evrópuríkja. Enn einkennist stefna þeirra þó af köldu raunsæi og yfirveguðu mati á aðstæð- um. Aðild Finnlands að Evrópusam- bandinu hefur haft mikil áhrif á stefnumótun stjórnvalda í varnar- og öryggismálum. Finnland á nú aðild að mótun sameiginlegrar stefnu Evr- ópusambandsríkjanna á sviði utanrík- is- og öryggismála og á þannig nána samvinnu um þau mál við ellefu aðild- arríki Atlantshafsbandalagsins. Það hefur hins vegar tekið tíma, jafnvel fyrir Finna sjálfa, að átta sig á því að ESB-aðildin hafi haft í för með sér að ekki sé lengur hægt að tala um hlutleysi eins og fyrr á árum. Viðmæl- endur Morgunblaðsins í Finnlandi höfðu á orði að sumir stjórnmálamenn töluðu ennþá um hlutleysisstefnuna eins og hún væri í fullu gildi. Anneli Taina, varnarmálaráðherra Finnlands, sem kemur úr röðum hins íhaldssama Sameiningarflokks, er hins vegar ófeimin að vitna um andlát hlutleysisstefnunnar. „Við tölum ekki lengur um hlutleysi, þótt við séum utan hernaðarbandalaga. Finnland vildi vera hlutlaust þegar Evrópa skiptist í tvær hernaðarblokkir. Við vildum halda okkur utan þessara blokka og hlutleysi var þá rökrétt stefna. En núna, þegar markalínur af þessu tagi eru ekki lengur fyrir hendi í Evrópu, erum við ekki lengur hlutlaus, heldur utan hernaðarbanda- laga." Heraflinn lagaður að því sem gerist á Vesturlöndum Taina segist þeirrar skoðunar að ESB-aðildin hafi styrkt stöðu Finn- lands í öryggismálum. Finnsk stjórn- völd líta svo á að pólitísk áhrif þess að vera hluti af Evrópusambandinu séu ákveðin öryggistrygging. Finn- land stendur ekki eitt, heldur er það hluti af samheldnu bandalagi. Hin hliðin á málinu, og sú sem ekki fer jafnhátt, er viðleitni F'nna til að laga herafla sinn og herstjórnarkerfi að því, sem gerist meðal annarra Vestur- Evrópuríkja og hjá Atlantshafsbanda- laginu. Á tímum kalda stríðsins forð- uðust Finnar að aðlaga skipulag her- afla síns með þessum hætti, til þess að forðast annars vegar ásakanir Rússa um að hægt yrði að nota her- afla Finnlands gegn Sovétríkjunum og hins vegar til þess að koma í veg fyrir að Sovétmenn gætu náð tangar- haldi á finnska hernum. Nú hafa Finnar hins vegar til dæm- is fest kaup á 60 bandarískum F-18 Hornet orrustuþotum, sem verða að notast við fjarskiptabúnað, sem ein- göngu er að finna í bandarískum gervihnöttum, eigi þær að nýtast að fullu. Þátttöku Finna í friðargæzluað- gerðum IFOR í Bosníu, þar sem finnskir hermenn eru undir stjórn NATO, ber sómuleiðis að skoða í þessu ljósi. Sem aðildarríki Norður-Atlants- hafssamvinnuráðsins (NACC) og Friðarsamstarfs (PFP) tekur Finnland einnig þátt í heræfingum með NATO- ríkjunum og skiptist á upplýsingum við þau um öryggis- og varnarmál. Markalína VES-aðildar þurrkuð út? Af sama meiði eru tillögur Finna og Svía á ríkjaráðstefnu Evrópusam- bandsins um að ESB geti tekið ákvarðanir um hern- aðaraðgerðir í þágu frið- argæzlu eða til að lægja öldurnar í óvissuástandi í evrópskum öryggismálum og að Vestur-Evrópusambandinu verði síðan falið að hrinda slíkum aðgerðum í framkvæmd. Hvorki Finnland né Svíþjóð eiga fulla aðild að Vestur-Evrópusamband: inu, enda telst það varnarbandalag. í V. grein stofnsáttmála þess segir að sé ráðizt á landsvæði eins aðildarríkis í Evrópu, beri hinum að veita því alla þá aðstoð, hernaðarlega og aðra, sem í þeirra valdi standi. Þannig leggur stofnsáttmáli VES aðildarríkjunum raunar enn ríkari skyldur á herðar en Atlantshafssáttmálinn, stofnsátt- máli NATO. Þetta hefur þó ekki skipt FINNAR te^ja sig geta varið allt landið fyrir árás óvinahers. Hér € ESB-aðildin styrkti öryggi Finnlands miklu máli til þessa, því að öll fullgild aðildarríki VES hafa um leið verið NATO-ríki. Finnar og Svíar hyggjast komast framhjá þessum vanda. „Við [Finnland og Svíþjóð] viljum líka eiga þess kost að taka þátt í slíkum friðargæzluað- gerðum. Sérhvert aðildarríki Evrópu- sambandsins á að geta ákveðið hvort það tekur þátt eða ekki," segir Anneli Taina. Með þessu væri í raun búið að eyða markalínunni á milli fullgildra aðildar- ríkja VES og ríkjanna, sem eiga áheyrnaraðild, hvað varðar frið- argæzluaðgerðir — enda flokkast þær ekki undir varnir landsvæðis aðildar- ríkjanna, heldur snúast þær um „tryggingu stöðugleika í Evrópu." Bæði ríkin geta aukinheldur vísað til langrar reynslu sinnar af friðargæzlu á vegum Sameinuðu þjóðanna, sem þau geti miðlað öðrum ESB-ríkjum af. Fái Finnar og Svíar sitt fram gerir það Finnum kleift að sýna frumkvæði að því að styrkja ESB-samstarfið í öryggis- og varnarmálum og um leið myndi það auka og styrkja samstarf fínnska heraflans við heri annarra Vestur-Evrópuríkja. „Við viljum leggja mikið af mörkum til kreppustjórnunar og friðargæzlu," segir Taina og bend- ir á að ríkisstjórnin hafi nú lagt fyrir finnska þingið tillögur um að setja á stofn sérstakar hraðsveitir, sem nota megi til friðargæzlu. „Þetta er framlag okkar til öryggismála í Evrópu. Við styðjum að sjálfsögðu það markmið ESB að styrkja samstarfið í öryggis- málum og að sambandið geti tekið fleiri sameiginlegar ákvarðanir þannig aðþað geti leikið stærra hlutverk á alþjóðavettvangi. Það er ástæða til að ræða hvort það geti styrkt ESB að taka upp atkvæðagreiðslur um utan- ríkis- og öryggismál. Það er auðvitað eitt mikilvægasta umræðuefnið á ríkjaráðstefn En af hverju ganga Finnar ekki bara í Atlants- hafsbandalagið fyrst sam- starfið við NATO-ríkin er orðið jafnnáið og raun ber vitni? Svarið er auðvitað það sama og við flestum öðrum spurning- um um það hvers vegna Finnar geri það, sem þeir gera í öryggis- og varn- armálum: Rússland. Rússar mega ekki líta á stækkun NATO sem ógnun „Sérhvert ríki á rétt á að sækjast eftir aðild að NATO og við skiljum þau ríki, sem gera það. En við leggjum áherzlu á að stækkun NATO megi ekki valda nýjum klofningi í Evrópu," segir Taina. „Það er mjög mikilvægt að fjölgun aðildarríkja eigi sér ein- göngu stað við þær kringumstæður, Finnla] ekkile hlutlí Finnland hefur sagt ski við hlutleysisstefnuna o^ stefna að standa utan he aðarbandalaga er ekk heilög kýr. Olafur Þ, Stephensen ræddi fínr öryggismál m.a. við Anneli Taina, varnarrra ráðherra Finnlands. F-18 HORNET-orrustuþota finnska fl 60 slíkar af Bandaríl að það dragi ekki nýjar markalínur í álfunni. Ég hef tekið eftir því að aðild- arríki NATO gera sér einnig grein fyrir því að það er til dæmis mikil- vægt að vita hvað Rússlandi finnist um stækkun bandalagsins. Það er mjög mikilvægt fyrir stöðugleikann í Evrópu að Rússland líti ekki á stækk- un NATO sem ógnun við sig." Sú skoðun hefur reyndar verið sett fram, að verði NATO á annað borð sta taf að ha þei bls að lar áf: sal

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.