Morgunblaðið - 01.08.1998, Blaðsíða 37

Morgunblaðið - 01.08.1998, Blaðsíða 37
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 1. ÁGÚST 1998 37 VERSLUN MEÐ tilkomu viðreisnar- stjórnarinnar, sera sett- ist á valdastóla árið 1959, urðu mikil um- skipti í verslunarmálum okkar Is- lendinga. Hún sat að yöldum til 1971, var undir forsæti Ólafs Thors 1959-1963, Bjarna Benediktssonar 1963-1970 og Jóhanns Hafsteins 1970-1971. Aðgerðir í efnahagsmál- um voru helsta stefnumál hinnar nýju stjórnar og var tekið að undir- búa lagasetningu um þær haustið 1959 eða fyrr. í byrjun árs 1960 boðaði Gylfi Þ. Gíslason viðskipta- ráðherra formenn Félags íslenskra stórkaupmanna, Kaupmannasam- taka íslands og Verslunarráðs á sinn fund og skýrði frá fyrirhugaðri gengisfellingu og lækkun álagning- ar í krónutölu. Einnig kom fram í máli ráðherra, að um 60% innflutn- ings yrðu gefin frjáls, 40% væri inn- flutningur frá Rússlandi, Austur- Þýskalandi og Tékkóslóvakíu og yrði hann bundinn leyfum og væri þetta gert til verndar viðskiptum við þessi lönd, sem væru mikilvæg. Frílisti og leyfi Ríkisstjórn ákvað í byrjun hvers árs að höfðu samráði við Seðla- banka heildarupphæð leyfaúthlut- unar í frjálsum gjaldeyri. Upphæð- inni var skipt milli vöruflokka og nefndist upphæð hvers vöruflokks kvóti hans. Leyfaveitingar fyrir inn- flutningi frá vörusMptalöndum voru í samræmi við viðskiptasamninga, sem voru í gildi við hvert einstakt land, en þeim fylgdu vörulistar. Vöruskiptalöndin á 7. áratugum voru Austur-Þýskaland, Brasilía, Pólland, Rúmenía, Rússland, Tékkóslóvakía og Ungverjaland. Rússland (Sovétríkin) var langmik- ilvægasta vöruskiptalandið og kom um 51% innflutnings frá þessum löndum frá því 1965. Vörutegundum á frílista fjólgaði ár frá ári á 7. áratugnum. Haustið 1965 voru gólfteppi, skyrtur og nærföt sett á frílista svo að dæmi sé nefnt. Fyrir kom þó, að vörur væru teknar af frílista og mun þetta stundum hafa verið gert með hag innlends iðnaðar fyrir augum. Einnig kom fyrir í þrengingunum 1967-1968 og um miðbik 8. áratugs- ins, að vörur væru teknar af frílista til að draga úr innflutningi og gjald- eyriseyðslu. Eftirfarandi er glefsa úr fréttatilkynningu, sem ríkis- stjórnin sendi frá sér á útmánuðum 1975: „Hefur því ríMsstjórnin í samráði við Seðlabankann ákveðið að aflétta að mestu þeim takmörkunum sem gilt hafa í gjaldeyrisviðskiptum að undanförnu. Stefnt er að því að gjaldeyrisbankarnir afgreiði á næstunni gjaldeyri til kaupa á frflistavörum með eðlilegum hætti eins og áður var. Pó munu gjaldeyr- isbankarnir enn um sinn hafa eftir- lit með gjaldeyrissölu vegna sér- stakra vörukaupa, svo sem bifreiða, vinnuvéla, húsgagna, innréttinga, kex og annarra brauðvara. Þessar vörur verða þó áfram á frílista og er þess vænst að hægt verði að selja gjaldeyri fyrir innflutningi þeirra án nokkurra verulegra tafa.". Hinn 7. maí 1975 var einnig til- kynnt að brauð, sælgæti og litasjón- vörp hafi verið tekin af frílista tíma- bundið. Þetta var harmað af inn- flytjendum og ekM síst sökum þess að viðtækjaverslanir áttu mikið magn af litasjónvörpum á hafhar- bakkanum og fengu ekki vöruna leysta út. Sjónvarpið var þá tekið að senda fréttir og innlent efni út í lit og sama máli gegndi um erlent efhi. Lyktir urðu þær, að hömlunum á innflutning litasjónvarpa var aflétt, enda er torvelt að berjast gegn tækniframförum og það þrátt fyrir að unnt hefði verið að verja gjald- eyrinum til annarra og væntanlega þarflegri hluta að mati stjórnvalda en kaupa á litasjónvörpum. Fleiri baráttumál frá 7. áratugnum Þó svo að aðgerðir Viðreisnar- stjórnarinnar hafi fært verslunar- fyrirtækjum aukið frelsi og umbæt- ur hvað varðar viðskipti á milli landa voru enn mörg mál sem þurftu lagfæringar við. Félag ís- VIÐREISNARSTJÓRNINNI hafa löngum verið eignaðar umbætur til aukins frelsis í viðsMptum og verslun en staðreyndin er sú að baráttan gegn höftum hefur staðið allt fram á þennan dag. Verslunarhöft eftir viðreisn Þó að myndun viðreisnarstjórnarinnar sé einatt talin marka upp- hafíð að afnámi viðskiptahafta í íslensku nútímasamfélagi, hefur baráttan fyrir auknu viðskiptafrelsi staðið allt fram á þenn- an dag, eins og lesa má í þessari grein sem byggir á samantekt sem Lýður Björnsson hefur unnið í tilefni af 70 ára afmæli Sam- taka verslunarinnar/Félags íslenskra stórkaupmanna. lenskra stórkaupmanna barðist á 7. áratugnum fyrir allmörgum fleiri umbótum í verslunarmálum en þeim, sem gerð hafa verið að um- ræðuefni hér að framan og má þar nefha afnám einkasölu ríMsins á tó- baki, viðtækjum og eldspýtum, af- námi giMandi verðlagsákvæða, lækkun tolla, rýmkun á heimildum til útflutnings á framleiðsluvörum þjóðarinnar og auMð frjálsræði í gjaMeyrisviðsMptum. Rétt þykir að víkja nánar að sum- um þessara atriða. Fyrstu einkasöl- um ríMsins var komið á fót í tengsl- um við Landsverslunina, sem var stofnuð 1917 og starfaði til 1925. Þetta var einkasala á tóbaM og steinolíu. Stofnað var til einkasölu á áfengi og skyldum vörum 1923 og einkasala á tóbaki var teMn upp á nýjan leik 1931. Einkasala á eld- spýtum hófst 1932. Talið er, að tekjuöflunarsjónarmið hafi ráðið mestu um stofnun þessara einka- salna og einnig um stofnun nokk- urra til viðbótar á árunum 1935- 1936, einkasölu á bifreiðum, rafvél- um, rafáhöMum, raflagningarefni, viðtækjum og kartöflum og öðrum garðávöxtum. Hagsmunir landbún- aðarins munu þó hafa ráðið allmiMu um stofnun einkasölunnar á græn- meti. Nokkrar af fyrrnefndum einka- sölum höfðu verið lagðar niður fyrir upphaf Viðreisnar, til dæmis einka- sala á bifreiðum og ýmsum raftækj- um. Einkasala viðtækja (útvarps- tækja) var lögð niður á árunum 1966-1967 og einkasala á ilm- og hárvötnum 1970. Innflutningur á símabúnaði var gefinn frjáls árið 1980. Einkasala á eldspýtum hélst talsvert lengur en einkasala á ilm- og hárvötnum, en einkasala á áfengi og tóbaki er enn við lýði. Félag íslensMa stórkaupmanna krafðist afnáms gildandi verðlagsá- kvæða. Þetta mun jafngilda Möfu um, að allar vörur yrðu settar á frílista og að úthlutun gjaMeyris- kvóta til einstaMa vörutegunda yrði afnumin. Krafan mun einnig lúta að tollum, ekki síst á vefnaðarvöru, en tollar á slíkri vöru þóttu þá háir. Tollar voru að vísu lækkaðir mjög miMð á viðreisnartímabilinu, en ekM þótti stórkaupmönnum þar nóg að gert. Innborganir á greiðsluheimfldir voru eitt af baráttumálum félagsins. í ársbyrjun 1959 var hér um að ræða 25% innborgun af andvirði er- lendra lána samkvæmt víxlum og binditíminn þrír mánuðir. Félag ís- lensMa stórkaupmanna Mafðist þess þá, að binditíminn yrði afnum- inn eða upphæðin endurgreidd að þremur mánuðum liðnum eða hún yrði yfirfærð til erlendra víxileig- enda. Samkomulag náðist um 10% innborgun á greiðsluheimildir 1963, þessu var síðan breytt í gjaMeyris- vandkvæðunum um miðbil 8. ára- tugarins, en þá var kveðið á um 25% innborgun við gjaldeyrisafgreiðslu og skyldi féð verða bundið í 90 daga. Milliríkjasamningar Ljóst er að milliríkjasamningar hafa haft miMl áhrif á verslunar- frelsi á íslandi jafnt hvað varðar innflutning sem útflutning. Frí- verslunarsamband Evrópu (EFTA, European Free Trade Association), EEC (European Economic Comm- unity) og GATT (samkomulag um tolla og viðsMpti, General Agreem- ent on Tariffs and Trade) eru allt samningar sem f slendingar hafa átt aðild að. Samningar þessir hafa auðveMað og ýtt undir viðsMpti á milli landa og þó syo að hart hafi verið deilt um aðild íslands að þess- um samningum á sínum tíma dylst engum í dag að þeir hafa sMlað þjóðinni umtalsverðum ávinningi. Með inngöngu íslands í EFTA árið 1970 lækkuðu verndartollar af iðn- aðarvörum um 30% og síðan 10% árlega frá árinu 1974. Viðræður við Efnahagsbandalag- ið um viðsMptasamning fylgdu í kjölfarið. Samningar tókust 1972 og með þeim árangri, að samið var um lækkun tolla á íslenskum sjávaraf- urðum í aðiMarríkjum þess, tollar á sumar þessara vörutegunda skyMu raunar falla niður. Samkomulag um tolla og við- sMpti, GATT, var gert árið 1947, og var markmið þess að setja almenn- ar reglur í miUiríkjaviðskiptum og mismunun í viðsMptum. ísland gerðist aðili að GATT árið 1967. GATT samningurinn hefur jafnan verið lagður til grundvallar þegar settar eru reglur um frjáls vöru- sMpti á milli landa og hefur áhrifa hans gætt talsvert hér á landi á undanförnum árum, meðal annars hvað varðar innflutning á landbún- aðarvörum. Ferðamannagjaldeyririnn GjaMeyrisskorts gætti í ríkum mæíi á 6. áratugum og reyndu stjórnvöld því að takmarka gjald- eyrisnotkun sem best þau gátu. Þetta bitnaði bæði á ferðamönnum og innflytjendum. Árið 1983 markar tímamót í sögu ferðamannagjaldeyrisins, en þá felldi Albert Guðmundsson fjár- málaráðherra álagið á hann niður. Rök ráðherra voru þau, að Aiþjóða- gjaMeyrissjóðurinn hefði ítrekað gert athugasemd við álagið og talið það brjóta gegn lagaákvæðum um ferðafrelsi og stuðla að svartamark- aðsbraski með gjaldeyri. Árið 1983 afnam Matthías Mathiesen einkaleyfi Landsbanka og Útvegsbanka á verslun með er- lendan gjaldeyri, en þetta hafði ver- ið eitt af þeim málum, sem þing Fé- lags íslensMa stórkaupmanna hafði gert Möfu um 1966. Bjórinn leyfður Öll sala og dreifing á áfengum drykkjum var bönnuð með lögum frá og með 1. janúar 1915, en það var afnumið 1922 og 1935. Ein teg- und áfengra drykkja var þó undan- sMlin, bjórinn, og hafa sumir fyrir satt, að hann hafi hreinlega gleymst 1935. Innflutningur bjórs og brugg- un hans og sala hér var síðan óheimil um áratugi, leyfilegt var að vísu að selja hernum bjór um all- langt árabil. Skarð myndaðist í múrinn 1965, en þá var áhófnum skipa og flugvéla heimilað að taka með sér tilteMð magn af þessari vöru inn í landið og hófst þá nokkur svartamarkaðsversMn með hana. Við þetta sat fram í ársbyrjun 1980, en þá tók Davíð Scheving Thor- steinsson iðnrekandi hálfan kassa af áfengum bjór í fríhöfninni á Kefla- víkurflugvelli. Davíð var óbreyttur ferðamaður, enda gerði tollurinn ölið upptækt. Davíð mótmælti og bar fyrir sig jafnræðisreglu stjórn- arsMár. í kjölfarið var reglugerð- inni breytt á þá leið að öllum ferða- mönnum var heimilt að taka með sér tilteMð magn af bjór inn í land- ið. Baráttan fyrir afnámi bannsins hélt á hinn bóginn áfram og með þeim árangri, að Alþingi samþykkti 10. maí 1988, að bruggun og sala áfengs öls á íslandi skyldi heimil frá og með 1. mars 1989. Verðlagshöft og vörukaupalán Verðlagshöft voru afnumin 1982 og þremur árum síðar voru vextir gefnir frjálsir, en í kjölfar þess jókst þjónusta banka og fjármála- fyrirtækja verulega. Á 9. áratugn- um tók tollurinn upp flýtimeðferð ef tollskýrslur voru rétt fylltar út og hafði þetta mun hraðari tollmeðferð í för með sér. Ný og miMð breytt tollsMá tók gildi um áramótin 1987- 1988, tollar voru lækkaðir og gjöld samræmd þannig að sömu vöru- flokkar báru sambærileg gjöld. Inn- flytjendum var síðan heimilað á ár- inu 1989 að nýta sér erlend vöru- kaupalán og fylgdi auMð frjálsræði í gjaldeyrisviðsMptum í kjölfarið. Frjálsræði í viðsMptum með sjáv- arafurðir hefur einnig auMst á síð- ustu áratugum og það bæði innan- lands og við erlenda aðila. Fyrstu fiskmarkaðir, Faxamarkaður og Fiskmarkaður Hafnarfjarðar, tóku til starfa 1987, útflutningur á frosn- um fiskafurðum til Bandaríkjanna var gefinn frjáls 1989, og útflutning- ur á saltfisM 1993. Verðlagseftiriit tíðkaðist hér á landi á tímabilinu frá Viðreisn, eink- um á fyrri hluta þess. Það breytti raunar mjög um form og viðfangs- efni 1993 þegar Samkeppnisstofnun leysti Verðlagsráð af hólmi. Við- fangsefni er einkum að tryggja virka samkeppni og koma í veg fyrir ólögmæta viðsMptahætti, en Verð- lagsráð hafði fjallað um verðmynd- unina. Lokaorð íslendingar voru seinir til að slaka á verslunarhöftum. Jóhannes Nordal, fyrrverandi Seðlabanka- stjóri, víkur að orsökum þessa í er- indi, sem hann flutti á söguþingi 31. maí 1997. Þar telur hann höftin hafa verið neyðarúrræði, sem landsmenn hafi gripið til þegar þeir treystu sér ekM til að ráða fram úr vandanum með hefðbundnum aðgerðum í pen- inga- og gengismálum. „Það má jafnvel taka svo steritt til orða, að menn hafi með þessu flúið undan vandanum, sem slíkar aðgerðir hefðu lagt þeim á herðar, enda er athyglisvert, að engar tillögur eru lagðar fram um aðrar aðgerðir tU þess að halda jafnvægi í utanríMs- viðsMptum, áður en gripið er til svo viðtæMa innflutningshafta," segir Jóhannes og mun einkum höfða til viðbragða við heimsMeppunni, en viðbrögð við áföllum síðar urðu svipuð. Efhahagsráðstafanirnar 1960 voru stórt sMef í átt til auMns frels- ins í viðskiptum á íslandi, en nægði þó ekM til að tryggja hér jafnmiMð frelsi á þessu sviði og ríMi í ýmsum nágrannalandanna. Mjög hefur dregið úr verslunar- höftum frá upphafi Viðreisnar, mis- hratt að vísu og væntanlega aldrei hraðar en svo, að hershöfðingjar í heimsstyrjöldinni síðari hefðu frem- ur líM þessu við sMpulegt undan- hald en flótta.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.