Morgunblaðið - 22.08.1999, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 22.08.1999, Blaðsíða 14
14 SUNNUDAGUR 22. ÁGÚST 1999 MORGUNBLAÐIÐ þeirra var drengur sem hafði flúið. Þeir fundu hann á heimili hans og skipuðu honum að stíga út fyrir. Því næst létu þeir hann leggjast á jörðina og stungu hann með byssusting. Þannig murkuðu þeir úr honum lífið. Oft fannst mér sem ég væri dáin, fyndi hvergi til. Á öðrum stundum fannst mér sem þetta kæmi fyrir mig og þá kvaldist ég." „Lágu á jörðinni likt og í fastasvefni" Þorpsbúar sem urðu á vegi upp- reisnarmannanna urðu oft illa úti. „Við gengum oft í gegnum þorp sem voru að mestu mannlaus því flestir íbúanna höfðu flúið. . . . þar höfð- umst við við í mannlausum húsunum. Stundum bar svo við að einhverjir þorpsbúar höfðu orðið eftir . . . uppreisnarmennirnir sökuðu þá oft um að styðja ríkisstjórnina. Dag einn sáu þeir mann á hjóli. Þeir hjuggu af honum fótinn með exi. Er kona hans kom hlaupandi út úr húsinu skipuðu þeir henni að borða fótinn. Ég gat ekki horft á þetta til enda og vék mér undan," sagði Catherine, sautján ára gömul. Börnin sögðu mikla þurrka vera í suðurhluta Súdan og á göngu um skógana er vatn oft af skornum skammti eða ekki til. Einnig er þar lítið um mat og er hann fæst ekki stolinn úr þorpunum neyðast börnin oft tíl að borða lauf af trjánum sem oft á tíðum er eitrað. Mörg barnanna deyja úr hungri, þorsta eða af völdum blóðkreppusóttar áður en þau koma að búðunum í Súdan. „Eftir nokkurn tíma fengum við boð um að fara til Súdan til að hitta hóp Josephs Kony. Við gengum af stað og brátt var orðið mjög þurrt í lofti. Við fundum hvorki mat né drykk og átum því laufin af trjánum. Margir urðu veikir og dóu og alls staðar voru börn, liggjandi á jörðinni líkt og þau væru í fastasvefni. En þau voru dáin," sagði Charles, fimmtán ára. f herbúðum í Súdan „Eftir að við komum til Súdan fór- um við til Kit þar sem þeir þjálfuðu okkur. Kony sagði okkur að við myndum fara aftur til Úganda og steypa ríkisstjórninni af stóli. Okkur var kennt að ráðast á ýmis ökutæki og að fara með vopn. Kony sagði að við myndum steypa stjórninni af stóli og að fólk ætti að gleðjast og bíða eft- ir að sá dagur rynni upp. Hann varaði okkur við því að ef drengur og stúlka ættu vingott hvort við annað yrðu þau bæði drepin og að sömu örlög biðu okkar ef við reyndum að flýja. Eftir að þjálfun minni lauk var mér gefin AK47-sjálfvirkur riffill. Ég varð að bera hann á öxlunum öllum stund- um. Hann var gífurlega þungur. Á tíma var hægri handleggurinn lamað- ur undan þyngslunum og húðin á öxl- inni brann undan byrðinni. Ég var með verki fyrir brjóstinu og að auki þurfti ég að bera hluti eins og vatnsí- lát," sagði Timothy, fjórtán ára. „Kony rændi börnum í hernaðar- legum tilgangi. Börnin eru þjálfuð upp í að vera hermenn og stúlkum er rænt til að verða eiginkonur upp- reisnarmannanna. Öðrum börnum er rænt til að verða burðardýr. Þá voru það enn aðrir sem höfðu það hlutverk að berja kjark í nýliðana; - er nýlið- arnir voru látnir drepa þá. í Súdan vorum við stundum látin mynda hring utan um drengi sem við vorum látnir berja til bana. Um tíu voru látnir drepa en aðrir urðu að halda áfram að berja fórnarlambið sem þegar var látið. Nýliðarnir eru látnir gera þetta til að byggja upp hugrekki hjá þeim," sagði Samuel, þrettán ára. í Súdan ríkir töluverður matar- skortur en þeim mat sem þar býðst hefur ýmist verið stolið úr þorpum eða er sendur frá yfirvöldum í Súdan. „Það var mikill matarskortur í Súd- an og oft þurftu tíu manns að borða úr einni lítilli skál. Ég var alltaf svangur. Ég var látinn berja tvo drengi sem höfðu verið of lengi að ná í vatn. Þetta voru bara litlir strákar," sagði Philip, fjórtán ára. Stúlkur í kynlífsþraslkun „Lífið er sérstaklega erfitt fyrir stúlkur í Súdan," sagð Stephen, sautján ára. ,Auk þess að vera þjálf- aðar upp sem hermenn, látnar vinna landbúnaðarstörf og elda, eru flestar stúlkur sem náð hafa líkamlegum þroska Iátnar sínna öðrum skyldum; þær eru gefnar sem „eiginkonur" til uppreisnarmannanna. [...] Stúlkur eru gefnar yfirmönnum sem eigin- konur og neyddar til að eiga mök við þá. Þær sem neita eru barðar til hlýðni," sagði Stephen. „Ég var gefin þremur karlmönn- um. Þrír uppreisnarmenn slógust um mig og einn af þeim vildi mig feiga. Hann eignaði sér mig en ég vildi ekki vera eiginkona hans. Hann sagðist drepa mig ef ég neitaði eða reyndi að flýja. Hann var sendur til að berjast annars staðar og því var ég gefin öðr- um karlmanni. Hann var einnig send- ur í burtu og loks var ég gefin þriðja manninum. Hann var háttsettur í hernum og er hann var sendur á ann- an stað til að berjast vildi hann að ég færi með honum," sagði Theresa, átján ára. Trú og hugmyndafræði Börnin sem rætt var við höfðu litla hugmynd um það hvers vegna upp- reisnarmennirnir voru að berjast. „Þeir vilja steypa ríkisstjórninni af stóli," er útskýring sem flest þeirra gefa. Fæst þeirra vita hvað vakir fyr- ir uppreisnarmönnunum og hvers konar hugmyndafræði þeir aðhyllast. sum barnanna eru óvopnuð í átökum en það virðist engu skipta er þeim er skipað að hlaupa til móts við kúlna- hríð stjórnarhersins. „Maður verður að klappa saman lófum og syngja er haldið er í bar- daga. [...] Kony segir af ef þú klappar ekki saman lófunum muni byssukúla hæfa höndina. Ef þú syngur ekki mun hún hæfa munninn og ef þú gengur ekki ætíð beint af augum mun byssu- kúla hæfa fæturna. Okkur var skipað að leita aldrei skjóls. Ef þú gerðir það skytu óvinirnir þig. Ef þú héldir áfram baráttunni myndir þú hjjóta vernd [Heilags anda] og ekki þurfa að hörfa," sagði Thomas, fjórtán ára. Til móts við óvinina hlaupa börnin og skjóta af handahófi án þess oft að vita hvort þau haf hæft nokkurn. Þau börn sem komast af í slíkum skotbar- dögum verða vitni að því er félagar þeirra eru stráfelldir við hlið þeirra. „Við spurðum sjálf okkur hvers vegna Kony væri að láta okkur drepa bræður okkar, systur, feður og mæð- ur, brenna hús þeirra og borða mat- inn þeirra. Við spurðum hvert annað traust til annarra. Oft eru þau fjar- huga og sveiflukennd í skapi." Mörg barnanna - ekki síst stúlk- urnar sem gefnar hafa verið upp- reisnarmönnunum - hafa smitast af kynsjúkdómum í herbúðum LRA Að sögn hjálparstarfsmanna eru algeng- ustu sýkingarnar lekandi og sárasótt auk þess sem þau hafa útbrot og kvarta yfir verkjum í kviðarholi og baki. Milli 70 og 80 prósent barnanna hafa smitast af a.m.k. einum kynsjúk- dómi að því er mannréttindasamtökin Heimssýn í Gulu segja. Sumar stúlknanna eru þungaðar en hjá flestum þeirra sem ekki ganga með barn hafa tíðir einnig hætt af völdum vannæringar og álags. Á ráð- gjafaheimilunum gangast börnin ekki undir eyðnipróf þar sem þau eru ekki talin vera undir það búin sálarlega eftir reynslu þeirra hjá LRA Hins vegar voru 20-25 prósent íbúa Gulu og Kitgum sýkt af eyðni árið 1997 og því eru verulegar líkur á að einhver barnanna séu eyðnismituð, - þá ekki síst stúlkurnar. Sum barnanna gista til lengri tíma „Við spyrjum sjálf okkur hvers vegna við séum látin drepa bræður okkar og systur - en finnum engin svör" „Joseph Kony ávarpaði okkur nokkrum sinnum. Hann sagði að for- seti Úganda [Museveni] væri hliðholl- ur vestur- og suðurhluta landsins og ynni að uppbyggingu þar, en ekki í norðurhlutanum. Kony sagðist þróa norðurhlutann. [...] Hann sagði okkur að vera þolinmóð því einn daginn myndum við steypa stjórninni af stóli," sagði Thomas fjórtán ára. Kony ólst upp við kaþólska trú og heldur því fram að hann sé að fara að vilja Heilags anda með starfi sínu. Hins vegar stunda uppreisnarmenn- irnir blöndu af trúarathöfhum sem eiga rætur að rekja til kristinnar trú- ar, frumbyggjatrúar Acholi-ættbálks- ins auk þess sem þeir sækja í auknum mæli til íslam. Kony heldur því fram að Heilagur andi tali í gegnum hann og skipi hon- um fyrir hverju sinni, hvern eigi að ráðast á, hvar og svo framvegis. Við börnin segir hann m.a. að þeir sem borði muni látast ef til bardaga komi sama dag. Flest börnin lenda í því að þurfa að berjast í átökum við stjórnarherinn. Einnig lenda sum þeirra í því að þurfa að ráðast inn í eigið þorp þar sem greipar eru látnar sópa um eigur vina þeirra, ættíngja eða fjölskyldu. Börnin virðast að mörgu leyti vera valin af handahófi í bardaga, en þó eru drengir á unglingsaldri í meiri- hluta. Fyrir kemur að öll börnin þurfi að berjast og þau sem hörfa í bardaga eru ýmist lamin eða drepin. „Leitir þú skjóls mun ówinurinn hæfa þig" Börnin eru notuð sem varnarskildir fyrir uppreisnarmennina og eru látin fara í. fremstu víglínu meðan upp- reisnarmennirnir leita sér skjóls skammt frá. Stundum er börnunum bannað að leita skjóls en á öðrum tím- um er þeim refsað grimmdarlega fyr- ir að gera það ekki. Svo virðist sem fyrirmælin, sem Kony fær frá Heilög- um anda, ráði því. Börnunum er sagt að þau sem hlýði Heilögum anda muni ekki látast í átökum, en öfugt sé farið með þá sem hlýða ekki. Stundum ber svo við að hvers vegna við værum látín gera þetta, en fundum engin svör, hvorki þá né nú," sagði Stephen, sautján ára. Falla fyrir hendi þorpsbúaí leit að hjálp Ekki er vitað hversu mörg barn- anna láta lífið í haldi uppreisnar- mannanna en sumum þeirra tekst að flýja, ýmist eftír örfáar vikur í haldi eða nokkurra ára veru hjá LRA Yfir- leitt eru börnin tekin af lífi ef þau reyna að flýja og nást aftur, en verði þau viðskila við hópinn í bardaga er vægar tekið á þeim, þar sem erfitt er að sanna að um flóttatilraun hafi ver- ið að ræða. Af þessum sökum hefur það reynst farsælast fyrir börnin að flýja meðan á bardaga stendur. Þá hlaupa þau ýmist áleiðis til heimkynna sinna, í önnur þorp eða bæi eða gefa sig fram við stjórnarherinn (UPDF) eða Frels- isher alþýðunnar í Súdan (SPLA), sem yfirvöld í Úganda styðja. SPLA sendir bðrnin svo á vígstöðvar UPDF en þar er börnunum yfirleitt tekið vel og þeim ýmist komið fyrir á ráðgjafa- heimilum, þar sem þau fá áfallahjálp og sálfræððega aðstoð, eða send heim til fjölskyldna sinna að loknum yfir- heyrslum. Mörg barnanna sem flýja leita ásjár þorpsbúa sem á vegi þeirra verða. I flestum tílfellum fara íbúarn- ir með börnin til vígstöðva UPDF, en þó gerist það stundum að þeir drepa börnin þar sem fólk óttast að þau séu úr röðum uppreisnarmanna. Á brothættum grunni að byggja Er börnin koma á ráðgjafaheimilin eru þau illa til tíl reika. Þau eru tötr- um klædd, lúsug, með skotsár og bera glögg merki um barsmíðar. Að sögn Robby Muhumuza hjá mann- réttindasamtökunum Heimssýn, eru börnin „vannærð, lasin og hafa litla matarlyst er þau leita til ráðgjafa- heimilanna. Þau þjást af sektarkennd, eru þunglynd og hafa lítíð sjálfstraust. Þau eru bólgin á fótunum, húð þeirra hrjúf og þau eru gjarnan fáskiptin og hafa lítið sjálfstraust og bera lítið Reuters Hópur barnungra hermanna geng- ur um götur Goma í Lýðveldinu Kongó. í Afríku er talið að um 120.000 börn þjóni nauðug upp- reisnarmönnum í stríði sem pau ekki skilja. á ráðgjafaheimilum sem rekin eru af Heimssýn og Barnahjálp í Gulu (GUSCO). Aðstæður á heimilunum eru bágbornar - tjöld og kofar eru yf- irfullir af börnum, þar eru faglegir ráðgjafar fámennir og börnin hafa ekki nægilega mikið fyrir stafni. Árið 1997 var börnunum kennt ým- islegt nytsamlegt á einu heimilanna, eins og trésmíðar, saumur og hjóla- viðgerðir. Á flestum ráðgjafaheimil- unum eru börnin hins vegar flestum stundum aðgerðalaus, spila e.t.v. á spil eða stara út í loftið. „Notaður varningur" Börnunum er misjafnlega tekið af óbreyttum borgurum er þau koma aftur út í samfélagið vegna reynslu þeirra. Stúlkurnar eiga oft á tíðum erfiðara með að fóta sig þar sem þeim hefur verið nauðgað í herbúðunum, en kynmök fyrir giftingu eru almennt álitin spjöll. Stúlkurnar óttast skömmina, niður- læginguna sem því fylgir að hafa ver- ið „eiginkona" uppreisnarmanna og óttast að verða hafnað af fjölskyldum sínum og hugsanlegum biðlum. Þá verða stúlkurnar fyrir aðkastí frá körlum og yngri drengjum sem segja þær „notaðan varning" og þvi eklri hæfar til að ganga í hjónaband. Neikvæðar móttökur og martraðir gera börnunum oft lífið óbærilegt en það er ekki það eina. „Foreldrar margra þessara barna voru drepnir er börnin voru numin á brott af heim- ilum sínum," segir Charles Wotman hjá Heimssýn. ,Aðrir eiga enn fjöl- skyldu, en margar þeirra hafa lagt á flótta og börnin vita ekki hvar þær eru." Munaðarlaus börn bera kvíð- boga fyrir því hvernig þau eigi að sjá sér farborða og jafnvel þau sem eiga góða að óttast að uppreisnarmennirn- ir finni þá á ný og nemi þá á brott. „Ég man eftir því ef einhver reyndi að flýja [...] Þá var viðkomandi stung- inn tíl bana með byssusting og sveðju. Þetta kemur oft upp í huga minn. Hvað mig sjálfan varðar er ég ham- ingjusamur eins og er. Ég vildi helst fara heim og halda áfram eðlilegu lífi - skólagöngu - en ég á engan að. Það er enginn sem getur séð um mig. Ég bið til Guðs að hjálpa mér," sagði Teddy, þrettán ára. Bágar framtíðarhorfur Þrátt fyrir að LRA segjist berjast fyrir réttindum Acholi-fólksins í norðri og óháð því hversu mikið fylgi Kony og menn hans hafi haft í byrjun níunda áratugarins, liggur ljóst fyrir að almenningur hefur óbeit á LRA í dag. I stað þess að bæta stöðu þeirra og kjör í landinu hafa uppreisnar- mennirnir ráðist á eigið fólk og skilið eftir sár í samfélagi Acholi-fólksins sem seint fá gróið. I niðurstöðum rannsóknar Human Rights Watch kemur fram að vart gætir bjartsýni um framtíðina. Bara það að móðir sýnir uppreisnarmönn- um andstöðu getur valdið því að barn hennar eða nágranna hennar lætur lífið. Angelina Atyoum missti dóttur sína í hendur uppreisnarmannanna fyrir tveimur árum. Orð hennar og Norberts Mao endurspegla viðhorf flestra Acholimanna: „Við viljum ekki að uppreisnar- mennirnir haldi áfram ódæðisverkum sínum, myrði og nemi börn mæðra sinna á.brott og neyði þau til að drepa til að halda sér á lífi. En núna, er manns eigið barn er í hópi uppreisn- armanna óttast maður ekki einungis um öryggi sjálfs sín er þeir koma í þorpin og krefjast upplýsinga og mat- ar, heldur hugsar maður um barnið sitt og vonar að það líði ekki matar- skort. Af þessum sökum hjálpar maður stundum uppreisnarmönnunum. Ég vil að uppreisnarmennirnir bíði ósig- ur. En hvernig er hægt að berjast á móti þeim ef það veldur dauða barna þinna? Það eru börnin sem send eru í fremstu víglínu. Hvernig get ég sem foreldri verið hlynnt því?" sagði Atyo- um. ,Að sumu Ieytí skiptir það engu máli hvers vegna stríðinu Ijúki. Hvort það verði vegna þess að stjórnarher- inn hati Acholi, eða vegna þess að herinn sé spilltur og óhæfur, eða hvort fjármagni sé beint annað en til norðurhlutans. Hver svo sem ástæð- an er er það staðreynd að yfir tíu ár hafa liðið og hlutirnir hafa versnað. Börn okkar eru tekin á brott og ríkis- stjórnin gerir ekkert til að gæta ör- yggis þeirra," sagði Mao. 300.000 böm undir vopnum I ársskýrlu Amnesty Internatíonal kemur fram að átök halda enn áfram milli LRA og stjórnarhersins í norðri. Hundruð barna voru tekin til fanga á sl. ári til að þjóna uppreisnarmönnun- um og í dag er talið að um 400.000 manns séu á flótta í Gulu og Kitgum í Norður-Úganda. I apríl 1998 samþykkti Mannrétt- indanefnd Sameinuðu þjóðanna álykt- un þar sem brottnám LRA á börnum var fordæmt og aðildarríki SÞ, al- þjóðlegar stofnanir, mannréttínda- samtök og aðrir hópar hvattír til að setja þrýstíng á uppreisnarmennina til að þeir látí börnin laus úr haldi. I dag eru yfir 300.000 börn undir átján ára aldri og allt niður í sjö ára gðmul að berjast, - í flestum tilfellum nauðug, í blóðugum átökum víðsvegar um heim. Til þessa hafa 183 ríki samþykkt barnasáttmála SÞ frá árinu 1989, en í honum er m.a. kveðið á um að börn undir 18 ára aldri megi ekki gegna herskyldu. Meðal þeirra fáu ríkja sem ekki hafa samþykkt ákvæði í sáttmál- anum sem kveður á um lágmarksald- ur hermanna, eru Bandaríkin, en þau viba ekki hækka hann úr fimmtán ára aldri í átján ára. I skýrslu sem Samtök gegn notkun barna í hernaði gáfu út um ástand mála í Afríku í apríl sl., kemur fram að yfir 120.000 börn gegna herþjón- ustu í Afríku einni í dag. Flest þeirra eru notuð í átökum í Alsír, Angóla, Búrúndí, Kongó, Lýðveldinu Kongó, Líberíu, Rúanda, Sierra Leone, Súd- an og Úganda. Börnin í Úganda eru aðeins lítíð brot af öllum þeim ungu saklausu fórnarlömbum stríðsátaka sem, að því er virðist, nýtast uppreisnarmönnum nær eingöngu sem hlífðarsldldir og kynlífsþrælar. Það virðist þó næg ástæða í augum stríðsherra tíl að murka lífið úr hundruðum, jafnvel þúsundum barna, særa stolt þeirra og sjálfsmynd og skerða stöðu þeirra í samfélaginu á þess að þau fái við nokkuð ráðið. i Heimildir: Human Rights Watch, Am- nesty Internatlonal, Herald Tribune. : i :
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.