Þjóðólfur - 12.11.1909, Blaðsíða 1

Þjóðólfur - 12.11.1909, Blaðsíða 1
 ÞJÚÐÓLFUR. 61. árg. Reykjavík, föstudaginn 12. nóvember 1909. M 48 Fjölgun ráðherra. Eg var einn þeirra mörgu, er fagnaði því, er Hafnarstjórnarstefnan — valtýsk- an svo kaliaða — var niður kveðin og vér fengum æztu stjórnina innllandið — ráðherra búsettan hér. Það var mikill sigur, og tvlraælalaust hinn Jglæsilegasti, er unninn hefur verið í islenzkri pólitík. Og þeir menn eiga miklar þakkir skilið, er- mest unnu að því og fremstir stóðu i fylkingu i baráttunni íyrh þessum mik- ilsháttar vísi íslenzks sjslfstæðis. Það verður og ekki heldur annað sagt, en að aðstuða vor út á við hefur stórum batn- að við þessa breytingu, að vér erum nú herrar i okkar eigin húsi miklu fremur en áður, og að vér erum ekki lengur í samskonar hapti hjá dönsku stjórninni jsem fyr. Munurinn á stöðu landshöfðingj- aus áður og stöðu ráðherra nú er ;geysimikll). Landshöfðinginn átti allt að sækja undir náð manns, sem var dansk- ur dómsmálaráðherra og hafði íslands- mál á hendi sem aukagetu, sem aptaní- hnýting við dönsk mál. Það var því engin furða, þótt íslenzkum málum væri íítill sómi sýndur og hið eiginlega vald landshöfðingja sama sem ekki neitt, því að hagaði lanófhöfðihgi sér i tillögum sínum ekki, eins og hann vissi, aðdanska ráðherranum mundi geðjast, mátti hann ganga að því vísu, að tillögur hans væru Afrettúgi virtar. Þaf var einmitt freisting fy'rir landshófðingja, ef hann vildi nokkru ráða, að snúast á sveif dönsku stjórnar- jnnar og vera henni auðsveipur í öllu, gagnvart óskum landsmanna, enda þótti það brenna við, og er afsakanlegt, því að stððu landshöfðingja' var svo háttað, að örðugt var að gegna henni, svo að báðum líkaði vel — íslendingum og Dön- um. Það hefur jafnan verið erfitt að þjóna tveimur herrum í senn með fullri tryggð á báða bóga. Stöðu ráðherrans íslenzka er allt öðru- -vísi háttað. Hann ber að vísu ábyrgð gerða sinna gagnvart alþingi, sem lands- höfðinginn gerði ekki samkvæmt stöðu sinni, en ráðherrann er l(ka hins vegar nærri því einvaldur, meðan hann situr i embættinu og nýtur hylli meiri hluta .þingsins. Hann á eingöngu við konung einan, og er að litlu eða engu leyti háð- tir eptirliti eða yfirráðum dönsku ráð- herranna, þótt hann að nafninu til eigi sæti i ríkisráðinu. Vitanlega gæti það komið fyrir, að ríkisráðið hindraði fram- gang einhvers máls, er dönsku ráð- herrunum þætti varhugavert vegna sam- bands landanna, því þeir mundu telja sig hafa tétt til þess, en slíkt hefur ekki enn komið fyrir, svo að menn viti. Og það eru allar horfur á, að ríkisráðið beiti ekki því valdi. Það sést meðal annars á staðfestingu aðflutuingsbanns- laganna, er þó komu allmjög í bága við ekki að eins danska hagsmuni, heldur við hagsmuni annara rikja, er Danir verða að taka tillit til. Það verður því ekki annað sagt, en að vald íslenzka ráðherr- ans sé svo víðtækt, sem eptir ástæðum verður vænzt. En af því að svona mikil völd eru í eins manns höndum, er svo afaráríðandi, að vel sé með þau farið, og að ráðherrann sé stöðu sinni vax- inn. — En er nú unnt að ætlazt til þess af einum manni, að hann sé jafnfær í öll- um þeim greinum, sem í öðrum löndum eru falin sérstökum mönnum ? Og er ekki hætt við því, að völd í eins manns höndum geti leitt til ofmikils einræðis, ofmikillar hlutdrægni, þar sem ákafir flokkadrættir eiga sér stað og ráðherrann á völd sin undir fylgi og stuðningi á- kveðins stjórnmálaflokks ? Fyrri spurningunni má svara með jafn- ákveðnu nei, eins og hinni með jái. Reynslan virðist hafa staðfest þetta. En hver ráð eru þá til þess, að bæta úr þessum annmörkum ? Hvað á að gera til að koma i veg fyrir þau óþrot- legu illindi og ofstækisfargan, sem ís- landsráðherra virðist eiga við að búa, sé hann einn um völdin? Hinni fyrverandi stjórn hefur hugsazt það ráðið að skipta völdunum milli þriggja, hafa ráðherrana þrjá og leggja um leið niður landritaraembættið. í stjórnarskrárfrumvarpi því, er lagt var siðasta þing, er 7. gr, svo látandi: »Með lögum má ákveða, að ráðherrar skuli vera fleiri en einn. Nú er ráðherrum fjölgað og skiptir kon- ungur þá störfum með þeim. Einn þeirra kveður hann til forsætis og stýrir hann ráðherrastefnum. Starfssvið ráðherrastefnu skal nánar ákveðið í lögum. Hver ráðherra undirskrifar með kou- ungi ályktanir um þau málefni, er undir hann liggja sérstaklega, og ber ábyrgð á stjórnarathöfnunum. Sá ráðherra, sem konungur hefur til fors'ætis kvatt, ber að jafnaði málin fram fyrir konung, einnig fyrir hönd hinna ráðherranna. Þegar hann- þannig 'ber fram fyrir konung mái, sem annar ráðherra hefur nafnsett, ber hann að eins ábyrgð á þvi, að málið sé rétt fram flutt, nema hann sérstaklega taki að sér stjórnarskipulega ábyrgð á efni málsins, með því að setja einnig nafn sitt undir það. Að öðru leyti gilda um hvern einstakan rrtðherra þau fyrir- mæli, sem sett eru um ráðherra íslands í stjórnarskrá þessari«. I athugasemdum sínum við frumvarp- ið iærir stjórnin meðal annars þessar á- stæður fyrir ráðherrafjölguninni: »Jafnvel þótt eigi þyki enn næg ástæða til þess að fastbinda það í stjórnarskrá, að ráðherrarnir skuli vera fleiri en einn, þykir hins vegar nauðsynlegt að opna veg til þess að hægt sé að gera þá breyt- ingu, án þess að raska stjórnarskránni. Það hlýtur sem sé að koma betur og bet- ur í Ijós, eptir því, sem umbætur eru reyndar og framkvæmdar i þeim marg- víslegu greinum, er þess þurfa við, að það er mjög undir hælinn lagt, að einn maður geti gegnt ráðherrastörfum full- nægjandi, ekki svo mjóg vegna þess, hve störfin eru mikil, heldur vegna þess, hve þau eru margvísleg og hvert öðruóskyld. Það er enganveginn sennilegt, að sami maður geti haft jafnan kunnugleika og áhuga á öllu því, er Iýtur að fjármálum, dómsmálum, kirkjumálum, sveitamálum, kennslumálum, samgöngumálum, búnaðar- málum, visindaframförum, fiskiveiðum, verzlunarmálum, verklegum framkvæmd um o. s. frv., og auk þess snúist við gestaviðtökum og framkomu út á við fyrir landsins hönd, og er því hætt við, að eitthvað af þessu sitji á hakanum, er til lengdar lætur, ef sami maður á að hafa frumkvæði, framkvæmd og ábyrgð á óllu þessu, þótt lítið sé tiltölulega af hverju um sig i samanburði við stærri lónd. — — —«. Ástæður þessar eru í sjálfu sér gildar og góðar, enda var þetta atriði — fjölgun ráðherra — eitt þeirra, er nefndin i stjórnarskrármálinu á síðasta þingi kom fram með í þingsályktun sinni um málið í neðri deild. Nefndin vildi einmitt, að þetta atriði væri tekið til greina við væntanlega stjórnarskrárbreytingu. Síðar hefur lítið eitt verið á þetta minnzt í blóðum, t. d. í »Þjóðviljanum« og mælir hann með þessari breytingu. (Niðurl.). Brlend tíðindi. Aftaka Ferrers. Uppþot í ýmsum stórbæjum. Hér í blaðinu hefur þess áður verið getið, að víðsvegar um heim hefðu orð- ið uppþot og óspektir út af aftöku Fran- cesco Ferrer's, er sakaðar var um hlut- deild í uppreisninni í Barcelona í sumar. Nú eru komnar nánari fregnir af þessu máli. Fyrir herrétti í Barcelona 9. f. m. var / einu hljóði kveðinn upp dauða- dómur yfir honum. Æzta herráðið sam- þykkti dóminn og því næst var hann sendur spænska ráðaneytinu til athugun- ar, er eptir litla umhugsun undirskrifaði hann einróma, og þóttist enga ástæðu sjá til, að mæla með þvi, að konungur náðaði Ferrer, svo að það lítur út fyrir, að honum hafi ekki einu sinni verið sýndur dómurinn, en ráðaneytið allt tek- ið á sig ábyrgðina. Var Ferrer því næst skotinn í Barcelona að morgni 13. f. m. og varð vel við dauða sínum, en hélt því stöðugt fram, að hann væri alsaklaus af því, er hann var sakaður um. Jafnskjótt sem aftaka þessi varð heyrin kunn, urðu óspektir allraiklar meðal jafn- aðarmanna víðsvegar hér í álfu, fyrst í Parísarborg og síðar annarstaðar. I París beið einn lögregluþjónu bana í þeim ó- eirðum, og Lepine, æzti lógreglustjóri borgarinnar, slapp með naumindum úr klóm múgsins, er hann ætlaði að stilla til friðar. I frakkneska þinginu bar einn þingmaður upp fyrirspurn til stjórnarinn- ar, hvort hún ætlaði að láta mál þetta afskiptalaust, en utanríkisráðherrannsagði, að þetta kæmi stjórninni frakknesku ekkert við, og fyrirspyrjandi fékk ekkert fylgi 1 þinginu. í bæjarstjórn borgarinnar var borin fram uppástunga um, að Iáta eina götu bæjarins heita Ferrersgötu og að bærinn tæki að sér til uppeldís barna- börn hans. En þessar tillögur voru felld- ar og varð þá svo mikið uppþot og ærsl, að formenn bæjarstjórnarinnar sögðu af sér. — I Lundúnum varð afarmikill mannsafn- aður á. götunum sunnudaginn 17. f. m., og margar ræður haldnar þar undir beru lopti til að mótmæla »morði» Ferrer's. Harðorðastur var þar einn þingmaður, mr. Grayson. Eptir því, sem »Times« skýrir frá, sagði hann meðal annars: »Þótt höggvinn væri hausinn af öllum konungum i Evrópu á morgun, mundi það ekki vera helmingsvirði á við líf Ferrers. (heyrl). Játvarður konungur hef- ur verið beðinn að beita áhrifum sínum til að hindra morð Ferrer's, og hann hefði getað gert það. Hann hlýtur að hafa vitað um, hversu miklar tilraunir voru gerðar til að vernda líf mannsins, en hann skarst ekkert í þetta. Hvað sem svo gerðist næstu viku eða næsta mánuð, ætti fólkið enga sök á dauða þessa manns, en ábyrgðin hvíldi á Játvarði konungi 7. (heyr!) Játvarður Grey (utanríkisráð- herra) hefur verið ráðunautur konungsins í þessu, en Grey hefur komið fram sem bleyða og skálkur í öllu, er snertir vel- ferð þessa lands« o. s. frv. — Hvað mundi verða sagt, ef íslenzkir þingmenn töluðu svona um æztu stjórnendurlandsins? Það er málfrelsi á Englandi. — Að loknum ræðunum hélt mannfjöldinn allur af stað með rauða fána í broddi fylkingar og söng hersöng Frakka. Ætlaði múgurinn að ráðast á hús spánska sendiherrans, en ríðandi lögreglulið aptraði og sleit fánana af þeim, sem báru þá. A einn þeirra, er tveir menn báru, var letrað stórum stöf- um: »Til helvítis með morðingjann Al- fonsos (þ. e. Alfons Spánarkonung). Þann fána var lögreglan ekki lengi að krækja í, reif hann allan sundur í tætlur og braut stöngina í smámola. Á ítalíu urðu og allmiklar óspektir, en rangherrnt er það, sem staðið hefur i blöðum hér, að dómkirkjan í Písa hafi verið brennd til kaldra kola og halli turn- inn nafnkunni hafi verið i hættu. Múg- urinn gerði að eins tilraun til að kveikja í kirkjunni, og hafði eldurinn læst sig í aðalhurðina, en var slökktur, áður en verulegar skemmdir urðu af. Hins vegar komst múgurinn inn í aðra kirkju í Písa, »kirkju hins heilaga kross i Jerúsalem«, velti þar um koll ölturum, fleygði skraut- gripum kirkjunnar og búnaði á víð og dreif, og stórskemmdi málverkin, og voru eitt eða tvö allmikils virði. A Spáni urðu ekki verulegar óeirðir út af lífláti Ferrers, en það hafði samt þau áhrif, að ráðuneytið sá sér ekki fært að vera við vóldin, eptir allmikla sennu í þinginu. Forsætisráðherrann, Maura, sem talinn er mikill og rökfimur ræðugarpur, hélt tveggja klukkutíma langa ræðu, til að svara árásum Moret's foringja frjáls- lynda fiokksins, er ákærði stjórnina fyrir ýmiskonar gerræði, bæði líflát Ferrers o. fl. Og þótti Maura svara svo vel fyrir sig, að mennhugðu, að stjórninmundisitjaföst eptir sem áður, en litlu siðar varð einn ráðherrann

x

Þjóðólfur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðólfur
https://timarit.is/publication/72

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.