Norðanfari


Norðanfari - 28.02.1874, Blaðsíða 1

Norðanfari - 28.02.1874, Blaðsíða 1
Stunhtr kaupendtim kostiiad- ailaust; verá drg. 30 arlcir l i'</, 48 sk., entstök nr, 8 sk. "ö/iilaiui 1, hvert. MfflfiAMARI. Auglýsingar eru teknar i blaá id Jyrir 4 sk. hver linit. Yid- aukablöd eru prentud á kastn ad hltttadeigenda. 18. ÁR. AKUREYRI 28. FEBRÚAR 1874. M 9.~ÍO. LITID EiTT UM STJÓRNARSKIPUNAR- MÁLIÐ. (Ni&urlag). þannig er þa& ætlun vor, aí) cigt sje gjör- aridi a& ganga í nokkurt annað samband viö Danmörku til langframa, en höfoingja samband- ib (personalunion) og aí) þao er hi& eina sam- oand sem menn geta haft von um aÖ ver&i af- fara sælt, ekki aoeins fyrir íslendinga heldur og fyrir gjörvalt konungsríkio. þao er ao vjer höfum konunginn a& eins sameiginlegan me& Dön- un>) en sjeum alveg útaf fyrir oss me& stjórn vorra fáu og óbrotnu málefna. Vjer hikum oss e'gi vio ao taka oss aptur í munn orb Gísla Brynjúlfssonar þau er hann talaoi fyrir 20 árum síoan, því þau eru svo sönn, og framsögo af fpámannlegri andagipt: „Menn eiga ao vilja Pao samband sem skynsemin ekki er á móli °f? saga og sáttmálar sty&ja, þ. e. höfeingja sambandio". I þessum oroum er fdlginn evo "'ikill 0g háleitur sannleiknr, ao þao gegnir ft'fbu, ab höfundurinn skuli hafa eins og ekki ^''jab kannast vib þau nú á sífcari tímum. Hvab sjálft stjdrnar fyrirkomsilagib snertir, þá getum vjer yfir höfub abhyllst þab stjórnar- skrár frumvarp sem alþingi samdi 1873, og sendi konungi; þa& er ab 2. eba 3. manna y'ifstjóm sje sett í Reykjavík, sem hafi á hendi oll æ&stu stjórnar störf landsins, og ábyrgist Sjörbir sínar fyrir alþingi, eins og tfbkanlegt er Þeim löndnm sem hafa lögbundna konungs- B,|orn. Hvab jarlinum vibvíkur sem alþingi einnig stakk upp á ab hjer yrfci skipabur, þá á- lítum vjer sjálfsagt, ab ákvörbun um hann eigi ab standa { stjdrnarskránni, til þesa oss sje geymdur rjettur ab fá hann settan þegar oss ijeki hugur á, eba hans kynni ao þurfa vib. Þab er enganvegin þar meb sagt, ab þab verbi oumflýanlega naubsynlegt, ab jarl sje hjer ab stabaldri, þvf Vel getur hugsaBt, ab lands mönn- "" Pyki eigi lilviunandt ab kostahann, og þeir {J°st heldur, ab stjdrnarherrarnir — annab ,lvort eir>n þeirra, e&a þeir til skiptis — hafi endi þau konunglegu umbo&sstörf sem jarL- inum er ætlab ab hafa. Vjer getum í þessu fano aíl d*mum forfe&ra vorra og Nor&manna. pogar ísland gekk undir Noregs konung 1262, áskildu Islendingar a& jarl yr&i skipa&ur hinga&. »Jarl viljum vjer hafa yfir oss, me&an hann 'ieldur trúnab vib ybur (konung) og frib vi& ossM stendur í gamla^ sáttmála, en þó finnst þeBB itvergi geti&, a& íslendingar hafi gengib eptir því a° þessu skilyr&i væri fullnægt; og þegar C'ssur þorvaldsson var skipa&ur jarl yfir land- var þaö fremur mdti enn méb vilja lands- anna. I stjdrnarskrá Noregs etendur og sú vor&un, a& þar skuli vera vísi konungur, en Nor&menn hafa aldrei hirt um a& fá þessari á- vortun fullnægt, og þeir hafa enda andæft á I™5'1 visi konungi, þegar hefur ált a& troía '0,lua UPP á þá. Vjer höfum geli& þessa til yna, ao jarlinn er enganveginn sú grýla sem »r vilja gjöra úr honum; vjer getum ab oæmi N°icmanna látib vera a& halda hann, ef 088 Þykir hann óþarfur e&a of kostbær, því ^nmast þarf a& gjöra váb fyrir því, ab kon- *«r nmni trofca jarlinum upp á oss á móti ^Ja vorum. Armais ætlum vjer a& sú muni þarfT raU"'n ^' a° •iarlinn mtrii koma f 86car |lannr' 0_g oss muni Þykja tilvinnandi a& kosta iQ,i ' ^V' k° ao Noregsmenn hafi komist af án javis e&a v'* ,. ,Sl kotmngs, er nokku& ö&ru máli a& ^ 'Pta, þar sem löndn. Svíþjdb og Noregur 'ggja saruan, 0g stjdrn Noregs, sem hefur a&- setnr í Kristjanfu, getur á örstnttum tfma náb til konungsinsins sem er búsettur í Stokkhólmi. Iljev þar á móti er 300 mílna breitt haf á milli Reykjavíkur og a&seturssta&ar konungsins Kaup- mannahafnar, sem gjörir allar samgöngur og samvinnu svo torvelda, og nærfellt dmögulega á sumum áisins tímutn. f>a& sem einkum hefur verib Iiaft á mdti því stjdrnarfyrirkomulagi sem hjer ræ&ir um er kostna&urinn. Menn segja a& þa& muni ver&a óbærilega kostna&arsamt fyrir landib, a& halda jarl meb hirb um sig og öllu því skrauti sem stöbu hans hæfir, samt 2 eba 3 stjórnar herra meb afar hánm launum. þar næst segja menn ab landib vanti flest þa& sem til þess heyri, a& þa& geti vetið sjálfstætt ríki e&a þjd&fjclag o. s. frv. Hvab fyrri mdtbáruna snertir, þá segj- um vjer a& „personalunion" eins og vjer hugs- um 038 hana, getur ortiÖ ddyrari en nokkurt anna& stjdrnarform ef vel er áhaldiö. Vjer teljum eigi þa& stjdrarfyrirkomulag sem Dana stjárn hefur veri& a& trota upp á oss, því slíku ver&- ur eigi gefib þa& nafn meb rjettu, en þa& yr&i, ef til vill, kostna&ar mintist fyrir landib af öllu. Ef jarlinum yr&i haldib, eins og vjer h'ófurn hálft um hálft gjört rá& fyrir hjer ab írani- an, þá er alls eigi þar me& sagt, ab þyrfti a& halda hann me& öllu þvf skrauti og tilkostna&i sem tííkanlegt er erlendis. Menn ver&a ao hugsa sjer þetta sni&ib eptir hag landsins og kringumstæ&um, en ekki eptir einhverjum töfra- húningi útlcndra stdrþjó&a. Alþingi sem hefur fjárveizlu valdi&, ver&ur ab ákve&a einhverja vissa upphæb handa jarlinum, sambo&na efna- hag landsins og kringumstæ&um, og er þa& þá á konungs valdi hvort hann vill e&a getur unn- ib einhvern til ab takast jarlsdæmib á hendur, meb þeim lífeyri sem alþing ákvebur. Reynd- ar mega menn eigi búast \ib, a& til þessarar tignar veldust ávallt afbrag&s menn, því þa& eru sameginleg forlög allra þjd&a sem halda uppá höf&ingja stjdrn, a& þeir o: höffcingjarnir eru svona upp og ofan, sumir nýtir menn og sumir handðnytir. £n þetta gjörir f sjálfu sjer ekkert til, sje stjdrnarformi& a& ö&ru leyti gott og á rjett- um grundvelli byggt. Sljórnaiherrarnir —hvort sem þeir yr&u 2 e&a 3 — ætlum vjer a& eigi þurfi bærri laun en amtmenn nú hafa, og skrif-' stofu kostnab a& auki. En þa& sem vjer ætlum ab í fjárhagslegu tilliti mundi vinnast me&'því, ef öflug og sjálfstæb stjórn yr&i sett á einum sta& hjer á landi — t. a. m. í Reykjavík — er ein-kum fólgi& í því, a& þá raætti fækka allmörg- um valdstjórnar embættum í landinu. þannig mætti leggja ni&ur amtmanna embættin, sem yr&u alveg dþörf ef æbsta stjdrn landsins hef&i a&setur hjer á landi. þá mætti og fækka sýslu- mönnum, og setja þá á föst laun, sarat steipa saraan sýslum þar sem því yr&i vi&komi&. Me& þessum hætti mætti, ef til vill, spara svo mik- i& fje sem því nemur er Iandstjdrnin kosta&i. Yfir höfu& ætti a& veiti almenningi — nefnil. sýslu- og sveitanefndum •— a&gang a& sem mest- nm afskiptum af hjera&a og sveitastjdrn, en ljetta þvi af sýslumönnum; ættu þeir ab hafa lítib anna& á hendi en dóraarastörf og tollheimtu. Me& því mdti mundi stjdrnin í landinu á hin- ura lægri stigum ver&a þjd&Iegri, og þörfum landsins fremur samsvarandi en hún hefur veri&, Hvab þa& atri&i snertir, a& hjer vanti all- ann þann undirbúning sem me& þarf, til a& taka á mdti því stjdmarfyrirkomulagi sem hjer ræ&ir um,— þá hafa þeir menn er segja slíkt — því mi&ur — allt of mikib til síns máls. því ver&ur eigi neitab, ab ættu ailar þessar breyt- ingar a& komast á nú þegar, þá vantar allan nau&iíynlegan undirbáning til þess. þa& er sorglegt a& hugsa til þess, a& í þau 25 ár sem li&- in eru sí&an oss var heitib stjdrnarbdt, hefur ekkert verib gjort til a& búa oss undir hana. þvert á mdti hefur hin danska stjdrn synjab oss nálega um allt þa& sem gat greitt stjdrn- arbdtinni veg. Oss hefur veri& synja& um laga- skdla, og vjer höfum ekki fengi& þess rá&i&, aí> gufubátur hlypi í kringum landi& svo sem eina sinni e&a tvisvar á ári, ti) a& grei&a fyrir sam- göngum í landinu, ekki um ab tala ab nokkub hafi verib gjört vib vegina þab teljandi sje. Ekki heldur hefur stjórninni dottib í hug, a& koma hjor upp einhverri mynd af banka til a& greita fyrir peninga veizlun Iandsins, sem oss svo dau&liggnr á. Enginn sjd&ur er til sem grip- i& ver&i til f ýírustu nau&syn, og þeir fáu sem til eru, standa a& mestu inn í ríkissjö&num, svo vjer höfum þeirra engin not önnur en renturn- ar. Vjer fáum ekki þa& sem Danir þd í raun- inni vi&urkenna, a& vjer eigum hjá þeim, held- ur a&eins rentu af því, Hef&um vjer nú handa á milli f peningum e&a ríkisskuldabrjefum, h'óf- u&stdl þeirra 30,000 rd., sem Danir grei&a oss í fast árgjald, þá mætti gjiira mikib meb þaö fje og hrinda mörgu í lag hjer á landi. Yms- ar beztu fasteignir og stdihýsi landsins hafa verib seldar fyrir svo sem ekkert verb t. a. m. Laugarnes, Bessasta&ir o. fl. — en vjer höfum ckkert skýli hvorki fyrir læknaskdla, lagaskdla, njc annab. Alþingi er húsnæ&islaust, og skdla- húsib er komib a& falli, svo lær&i skdlinn verö- ur þá og þegar húsvilltur. þcssi er vi&skiln- a&ur Dana á oss, eptir mörg hundrub ára 6- heillaríka sambúb, og eptir 25 ára undirbúning undir þenna vi&skilnab. Samt megum vjer ekki láta þetta fá of mikib á oss, nje aptra oss frá ab koma frara þeim umbdtum og breytingum er vjer álftum naubsynlegar e&a ómissandt. En vegna þessa hljdtum vjer a& fara hægt í sak- irnar, og ekki rasa a& neinu fyrir ráð fram, heldur koma breytingunum frara smámsaman, eptir því sem kringumstæ&urnar leyfa. því hefur alþing hi& sífcasta faii& — a& vjer ætlum — alveg rjett og hyggilega í þetla mál, þar sem þa& ekki einstrengdi upp á, a& vjer fengjum al- gj'órfa stjdrnarskipan nú þegar, nema a& því leytl sem stjdrnin — eba rjettara sagt konung- ur — sæi sjer fært ab koma henni á1. Meb 1) Vjer höfum heyrt suma láta sjer þau orb um munn fara, a& aiþingi hi& sf&asta muní hafa meb vara uppástungu sinni, gefib eptir iandsrjettindi vor, eba enda afsalao þau me& öllu, og sum hinna dönsku bla&a hafa verib ab flimta me& þa&, a& alþingi hafi nú loksins gef- i& sig upp á náb og dnáb ( stjórnarskipunar málinu. þetta er illa mælt og fjærri öllum sanni, þvf hver sem lítur óvithallt á þetta mál hlýtur ab játa, a& þingiö hefur í þetta skipti farib rjett og hyggi'ega a& í alla sta&i. Meb a&al uppá- stungu sinni hefur þingib haldib fast fram, og me& miklura krapti rjettindum landsins, og farið fram á þab eitt er landinu má ver&a a& fulla gagni. Me& varauppástungu sinni hefur þingib þar hjá komib stjórninni f þá klcramu, a& hún mun eiga dhægt me& a& láta stjórnarskipunar máli& liggja óureift — raáske um aldur og æfi — eins og hún mun hafa ætla& á&ur — nema sjer til stór vansa. I vara uppástungunni ligg- ur heldur engin rjettar afsölun, eins og sumir vitbast a& írnynda sjer, enda hef&i hún haftlitla þý&ingu, þar sem þingið enga heimild haf&i til þeirrar rjettar afsölunar frá hendi þjdfcarinnar. Meira a& segja: þingiö framtekur (reserverar) meb fullum krapti landsrjett vorn í varauppá- stungunni, rae& þessum or&um : Ben a& þeim tíma li&num (nefnil. 3 þingurn) sje stjórnar-

x

Norðanfari

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Norðanfari
https://timarit.is/publication/88

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.