Norðanfari


Norðanfari - 10.04.1874, Blaðsíða 1

Norðanfari - 10.04.1874, Blaðsíða 1
ð^y^hr-c^, ®endur kaupettdttm kostnad- "¦'laust; verd drg. 30 arkir 1 »rf. 48 sk., einstök nr. 8 sk. sölulaun 7. hvert. Auglýsingar eru teknm i bltitl id Jyrir 4 sk, hver lina. Vid- attkablöd ertt preníiid d kostn ad itlutadetgenda. AKUBEYRI 10. fiPníí. 1874. M' 17.-Í f>dtt langt sje libib sí&an brjef þetta var rita6, vir&ist oss þ<5 margt í því eiga vel vi& þá tírna, sera nú eru og í hönd fara, og þessvegna 'ert a& rifja það upp og því heldur, sem brjef þetta mun nú vera í fárra hbndum. Stafseln- inguna, sem er á brjefinu látum vjer halda sjer, en ef dt af því ber, þá er gó&fús lesari be6- inn ab lesa í málií). Heidrsiiiiimittm i Repp entim Ytra ok Eystra, á Skeidttm ok i Fíóa ok 0lvesi, i liiskup.stúng- vm, Grímsnesi, Grajttingi, pingvallasveit uk Selvági ok öllu Arnessþingi sendir porleif- tirj' Gitámundsson úr Repp eutim Itra kvedjit Gtids ok stna medþeim tihnœlutiú er hér fylgja. PRELSI þat, er Forfeor vorir týndu á þrettándu ðld, hefir nú gublig forsjón eptir 600 ára fært oss fcptr, ser til dyr&ar, en oss til hamingju. Vart byckir niér at kalia rnegi, at mannligr kraptr eigi lut í endrburfci Frelsis á íslandi; þat hefir liomit dkallat, svo sem dagr fylgir heimbo&s- laust gaungu sdlar; en væri þó vel, at ver veittum vibtökur sem bezlar svo göfgum ok á- gætum höfbingja sem Frelsit-er; ok nú fýsir toik rhjök, gó&ir Bræ6r, eptir þrjátigi ok sex ára útivist, at fylla YBvarn flokk, er þer fagn- it hbf&íngja þessum, ok sjá yfirbrag& íslands ens aldna vi6 atkomu hans, ok berr rnér svo %ri sálarskjáinn, þdtt ek se í fjarska staddr, 8em heldr birti yfir íngólfsfell ok Ilestfjall, en ní6r Be raddfegri ok gla&værri í þjdrsá ok 01- fusá, enn verit hefir um sex aldirnar seinni, Nú þótt ek vænta þess af Y&varri mannú& ok brób- Urdyg&, at þer vildit láta þat eptir mer at vera ' Y&rum flokki á slíkúm hamíngju degi, þá kemr mer eigi á óvart, at inargir spyrji: „Hvat Belr þú fram í sumblit, er Frelsi skal fagna?9 ok er einsætt at svara þeirri spurningu me& at- hygli ok einur&. En til-þess at ek mega vera me& í sumblinu, Vilda ek bei&az þess af Y6r, Arnesþingsmönn- um, at þer vísit mer til Sætis, ok eru þat a&- öl-tilgaung þessa brjeís, at bei&az Ytvarra at- kvæ&a til þess at ek mega fá Sæti á þjó&fundi enum næsta fyrir Y&ra hönd. Eigi berr til bei&ni minnar þessarar ein Saman einþyckni mín, me6 því nockrir landar Vorir hér í Höfn hafa farit því á flot, at ek skylda bei&az fulltrúa sætis, er þeir vænta þess af mer, at ek muna í nockrum greinum eíla tett toál ok sönn. Ok bi& ek Y&r nú fyrst huglei&a þat me& "ner, at meira þarf, ef vel skal lý&a, til endr- 'ífgunar Frelsisins, þar sem því hefir verit ni&r- ðrepit um n'6, enn at skrásetja ok lei&a í lög, ftt nú se menn, e&a skuli vera, frjálsir. þess er at gæta, at Frelsit er sú íþrótt e&a kunn- ^tta, at landslýfcr sjálfr stýri sjálfum sjer', ok •nnndi þá frelsit þyckja lillu nýtt ok ver&a til ''•ils frama, ef af engu mætti sjá, at sú væri st)örn betri enn hin var, er illþý&i þat, sem á v°'a túngu heitir konungsþrælar, stýr&i landi *Cr í hag ok sjer til ávinnings. En nú er '^ndsstjórn, hvort sem er á meira landi e&a ^'"na, íþrótt allmikil bk mjök vandhæf. því ^"fga krapta ok margbreytta skal leiba at einu ¦*KQiarki; en þat er farsæld ok blómgun lý&s k lands. Flest allt þat, er fyrr var gjört at °^i útlendra manna, hvort sem var at samna Uands sjó&, bæta vegu, e&a hafnir, e&agras- *kt e&a kvikfjár, eba hegna illþýbi ok setja 1 gjörvöll, bkal nú gjóra af sjálfdábum, Jg'tn me& rábi ok framkvæmd enna beztu íslendinga, ok skal nú engan leyfis bi&ja til at eíla gott ok hafna illu, ncma sjrflfa sik. En er íhugat er, at vísr höfum verit slíkum rá&agjörbum ó- vanir um rí&, ok at illa mæltiz fyrir þeim, ok at þær voru með spellvirkjum taldar — því sú fylgir náttúra ofbeldis ,stjórn ok hennar þræl- nm, at þau vilja, at arjir menn trúi því, at þau ein viti allt — þá er mjök hætt vi&, at oss skjopliz í mörgu um eoar fyrstu tilraunir , ok , má þat eigi kalla undárligt. Ef vér rennum augum á dæmi annara þjóía, þá er þat auð- sætt, at þær eru ílestar* tornæmar k Frelsit, ok sýniz mjer, at þat sö af þeirri orsök, at þat er mjök vandhæft mebíer&ar. því ef reit er á liti', þá kunna engar þjó&ir, sem nú eru uppi, rettiliga deili á því, nema Englar og þeirra syn- ir, Nor&r-Ameiíku-menn, ok Húnverjar, ok fá- einar kynkvíslsir á Indíalandi. Noregsmenn hafa nú notit Frelais í þrjátigi ok fimm ár, ok er þat at vísu au&sætt, at stjóin þeirra er ( mörgum lutum betri, enn hún var undir ein- valdödroíiiun; enn mikií skortir á, at þeir hafi enn full not Frelsisins, sem Englar, eba at þeir hafi röttan skilning á stjórnarskipun Engla, er þeir hafa þ<5 sett í mörgu sör til eptiidæmis. Engan lut v'tt&iz mer at enar t>ýðversku þjdð- ir bresti meir, enn r&itan skilning Frelsisins: þær vildu af allri alú6 Frelsit í fyrra, áttu fyr- ir þat margar orrustr ok drápu rðnnum lið konunga, ok þóttuz þá hbndum himin tekit hafa, er allsherjar landsstjófrt^ýbverjalands var lbgð í hendr þeim; cn til lítils kom; þær kunnu svo illa me& at fara, at nú eru þær Frelsinu mun fjær enn á&r; en har&stjórar drepa miskunnar- laust ena gbfgustu menn, er mest höf&u unnit Frelsinu til eflingar ok framkvæmdar. Ok vart má kalla, at Fröckum vegni miklu betr, ok eru þeír þó sú þjb&, næst Englum, er mest er mentu& í heiminum. I'ví lítils þyckir þat vert, at þeir hafa getít sinni stjóm nafn mjök vegligt ok kalla hana rem publicam, er þeir hafa þó Frelsi minnr enn fyrr, ok spilla Frbnsku blóði til eflingar ofríkis í grannlendinu, en smjaðra enun: Geizka keisara ok vingaz vi6 hann, ok þyekir þá vel keypt vinátta hans, ef eigi kost- ar meira enn Frelsi allra granna sinna fyrir austan sik, auk þess óniaks, er þeir hafa sjálfir á hendr tekiz at beifcni keisuraiis, at eyba Frelsi trm aílt ítalialand. Af öllu þessu ræ& ek, at eigi íh allhægt at nema retta mebfer& Frelsisins. Dana vil ek at engu geta í þessu máli: þeir hafa prentat nýja skrá me& fögrum myhdum umhverfis, ok heitir sú „Danmarks Iliges Grundlov ;" en hennar dygð er enn dreynd, me& því at líigin haldaz enn öll, er sett voru af einvalds stjórninni ok gjör fyrir ófrjálsa menn, til dýr&ar einum Lama, er allt Frelsi lýfsins geymdi í sjer. Nú skal at vísu slíkum lögum breyta, ok sez þá gjbrr, hvern skilning Danir hafa á Frelsinu; en at nockru má hann rá&a af frettablö&ura þeirra ok rá&agjörbum á Ríkisþíngi. Nd vir&iz mer svo sem at hvern veg 6em vec lítutn til annarra þjó&a, nema Engla einna, se þat lítit e&a ecki, sem ver megum af þoim nema í me&ferö Frelsisins. En sú er nockur bót í voru máli: 1) at mer virbiz alþý&an mun greindari á íslandi enn f tuörgum öbrum löndain , ok uiinnr neig& til at laupa á sik fram, 2) at Forfe&r vorir höí&u fullt Frelsi ok neyttu þess vel um rí&, ok var þá Islands blómi mestr, ok 3) at þó Frelsit eyddiz sí&au af illri mebfer&, þá hefir óftelsit — 37 — aldregi svo gjörsamlega smeygt 6er f gegnum hjortu ok sálir Is'endínga sem hinna þjdðanna, er mbrg haldaz enn þau lög, er ,jjgtt voru af frjálsum mönnum fyrir frjálsa m^f; ok ættim vðr því, ef nfjgkut er satt í sálarfræbi Platónis, ens Gríska Meistara, at eiga hægra meb at endr- nema þat, er forfct'r voiir kunnu yel fyrr, ok þeir hafa vel frá skýrt í ritum sínum ok laga- setníngum, er ver hbfum kynt oss í barnæsku. Nd vil ek þat því til leggja vi& Islend- inga, er ek hefi á&r til lagt vi& Dani, at vér leggim alla stund á at nema vej Ibg Islands, en fornu, en þar at auk Ibg Eng]a, sem þeim eru ííkust ok upp runnin af sömu rdt, ok at ver serojim vor lbg öll sein mest má ver&a at þeirra dæmum. Margt berr til þess, ok fleira enn ek mati or&um um fara í þessu brjefi, at þetta stí bezt fallit fyrir oss. fví vel var þat mælt af enum Gríska Spekingi, Aristdteli Meist- ara, er hann hefir ritat í annari Bdk Politikón í enum sétta kapítula: »Laga höfundi berr at líta í tvö horn, er hann setr lög, en þat er til lands ok manria"; ok enn raælir hann svo: „En þat er ok mjbk f góðu lagi at bæta vi&: oktil grannbygða, ef lý&r vill lifa me&r stjdrn- kænum hætti".. Ok vil ek nú eins geta frá grannlendinu, sem íhugunar er vert: Eyjar liggja nockrar fyrir norfcan Bretland hit' mikla, ok heita, sem þiJr vitut, Orkneyjar ok Hjaltland: þær lágu fyrr undir Noregs kon- únga, sí&an um skamma ríð undir Dani. þá undir Skota konúng ok sí&an árit 1603 undir Engla. Hjaltland liggr í landsu&r frá Reykja- nesi, lei& eigi lengri enn tutlugu ok fjórar e&a fimm þíngmanualei&ir eru á landi. Nor&asti höf&inn liggr nærri 61stu grá&u. þær eru at lopti ok landslegi Islandi mjök áþeckar, en nátt- úrligir atvinnu vegir ok framfærzlu eru þar heldr færri enn fleiri enn á fslandi. Stimar þeirra ^eru enn nefndar Islenzkum nöfnum ó- breyttum, t. d. L a m b a-1 s 1 e s. Um eyjar þessar hefir Skozkr ma&r svo at or&i kve&it: rí þessum fjarrlæga ok frábreytta eyjaklasa er náttúran sen í villtasta búníngi sínum. Hver- vetna er at sjá fjöl! dfrjó" ok lauflaus, ok eru klettar hlaínir á kletta ofan, sem geymaídjúp- um pyttum mikinn forða vatns: um skdglaus svæ&i ráfa villtir fjalla sau&ir, en stormasamt haf lýkr á alla vegu sjdnarhring". Nú hefi ek ecki tækifæri til í þessn brefi at lýsa greiniliga ástandi þessara eyja, ok vil ek einungis drepa á fáeina þá luti, er af niá rá&a, at stjdrn þeirra hefir um ríb á einhvern hátt verit mun hall- kvæmari enn stjórn Islands: -Srit 1755 var fólkstala á Hjaltlandi 15,210, árit 1793 var hiín 20,186; árit 1810 var bdn kolluð 28,000; ok árit 1831 29,000. Uvat fólkstalan er nú, veit ek eigi me& vissu; en þat má rá&a af vexti hennar um en undanfornu ár, at hiín sé nærri 40,000um. Um fdlkstölu í Orkneyjura get ek eigi gefit greiniliga skýrslu, er ek veít eigi meira enu þat, at 1821 var hún 27,179 sálna, ok voru af þeim karlar 12,469 en konur 14 710. Engir eru þ6 Hjaltlendíngar fjölkyngisraenn hvorki í kvikfjárrækt ne akryrkju. Hestar gánga úti allan vetr ok koma aldregi í hiís, ok ver&a, sem von er, fjarska magrir er vora tekr. Myki er flutt á tún í kláfum, setn hengdir eru tveir, hvorr sinu megin bestbaks á klyíbera- klacka („klibbar" segja Hjaltlendíngar). Akrar erii korni sánir á hverjum misserum, en jör&in alregi hvíld og lítt myki boiin, en alregi skipt um sæ&is tegund. Mestr au&r Hjaltlands kemr af síldar vei&i, cr Englar hafa mjök eflt. þeim

x

Norðanfari

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Norðanfari
https://timarit.is/publication/88

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.