Fjallkonan


Fjallkonan - 09.02.1900, Blaðsíða 1

Fjallkonan - 09.02.1900, Blaðsíða 1
Kemur út eínu sinni i viku. Verð árg. 4 kr. (erlendis 5 kr. eða l'/s doll.) horgist fyrir 1. júlí (erlendis fyrir- fram). TA T H %j ±JJU Uppflögn (akrifleg)bund- in við áramót, ógild nema komin sé til út- gefanda fyrir 1. oktð- ber, enda haíi hannþá borgað blaðið. Afgreiðsla: Þing- holtsstrœti 18. BÆNDABLAÐ VERZLUNARBLAÐ XVII. árg. Reykjavík, 9. febrúar 1900. Nr. 5. I Landsbankinn er opinn hvern virkan dag kl. 11—2. Banka- Btjðrnin við kl. 12—1. Landsbókasafnið er opið hvern virkan dag kl. 12—2 og einni stundu Iengur til kl. 3 md., mvd. og Id. tíl útlána. Forngripasafnið er nú flutt i Landsbankahúsið og verð- ur ekki opið fyrst um sinn. Náttúrugripasafnið er í Doktorshúsinu, opið á sunnu- dögum kl. 2—3 e. m. Ókeypis lækning á spítalanum fyrsta og þriðja þriðjudag hvers mánaðar, kl. 11—1. Ókeypis tannlækning í Hafnarstræti 16, 1. og 3. mánu- dag hvers mán., kl. 11—1. •sL" *-L" 'vL* ¦yL' ¦yL' r^j* *sL* *sL" *sL" *^l^^^ *-X* *¦!" ,_*''1/* Nítjánda öldin. Endurlit, lauslega þýtt. Aldrei hefir merkilegri hundrað ára öld á enda runnið en sú sem nú er að hverfa. Fræg- ur sænakur fornfræðingur hefir einu sinni kveð- ið svo að orði, að frá 1789 til 1889 hafi ytrí lífskjör mannkynsins tekið meiri breytingum en & ðllu tímaskeiðinu frá fæðiag Krists til 1789. Þessi ummæli mætti vel hafa að einkunnar- orðum yfir sögulegri fráskýring seinastiiðinna hundrað ára. Svo miklar hafa breytingarnar orðið á ytri lífskjörum þjóðanna, sem aftur hafa haft áhrif á inara líf þeirra, að nú er saga þeirra öll önnur en fyrir hundrað árum. Hér skal nú að eins drepið á ytíi breytingarnar í sem styztu máli. Napóleons tíminn. Pyrir hundrað árum er svo ástatt í Evrópu, að menn eru farnir að endurvitkast eftir ósköp frönsku stjórnarbyltingarinnar, og eru gagntekn- ir orðnir af glæsiverkum Bonaparte hins unga. Hann stóð fyrir hugskotssjónum þjóðanna eins og frelsishetja, sú sem sköpuð væri til að setja með máttarhendi mót sitt á nýju öldina. Sú von, sem stjórnbyltingarmennirnir höfðu haft um það, að koma hugajónalegri skipun á mann- félagið, var kæfð í blóði, Frakkar hálfgeigaðir eftir hryðjur GuilIotine-blóðaxarinEar og sáu nú þann kost beztan, að einhver Bjálfkjörinn viðreisnarmaður þjóðfélagsins kæmi til, legði aflmikla hönd á hjálmunvöl ríkisgnoðarinnar og stýrði henni gegnum stórsjó aldarinnar. Napóleon hafði lag á því, að snúa innanríkis ástandi Frakklands til reglu og spektar, og hin óvið- jafnanlegu stórvirki hans veittu því þann mik- illeik og frægðarljóma, að það hefir aldrei átt slíkan, enda tæpast neitt í sögunni allri, sem þar komist til jafos við. En engum hefir enn þá haldist uppi, að seilast eftir heimsveldinu, og í baráttunni við heim þann, er Napóleon vildi bæla undir sig, hlaut hann, þótt voldugur væri, að verða undir um það er lauk. Helga sambandið. Nú er kappinn fluttur á eyðieyna einslegu i úthafinu, og situr þar í öngum sínum, en stjórn- endur Evrópu sitja á Vínarfundinum og skifta hinum geysimikla arfi hans. Eitt þótti þeim leiðinlegast, og það var, að þeir gátu ekki rifið út úr veraldarsögunni þau blöðia, sem eru um stjórnbyltinguna og hetjuverk Napóleoas. En þeir gerðu samt það sem í þeirra valdi stóð til að eyða endurminningunni um það, og var um eitt skeið svo að sjá, sem það mundi takast- Helga sambuudið, sem Alexander 1. Rússakeis- ari stofnaði af göfuglegum hvötum, varð í hönd- um Metternichs Austurríkis ráðherra aðhófðingja- félags bandamenska til að vernda sameiginlega eigin-hagsmuni þeirra með því að halda þjóð- unum í áþján. En frækorn þau, er stjórnbyltingin hafði sáð, þróuðust í leyni. Það kom fyrir hingað og þangað að einhver kúguð þjóð reis upp til varh- ar frelsi sínu. í Evrópu vóru reyndar herir helga sambandsins til taks að bæla niður hverja frelsishreyfingu. En yfir heimshafið náði vald þess ekki, og því var það, að Bolivar og aðrir hans nótar fengu fyrir tilstyrk Englands stofn- að fríríkja hvirfinginn í Suður-Ameríku, er menn gerðu sér svo mikar vonir um, sem reynd- ar hafa til skammar orðið. Þegar Grikkland, Helias hið forna, hóf uppreistnina mót Tyrkjnm, þá varð meðbugur Evrópu svo ríkur, að höfðing- jarnir urðu loksins að sveigja til, og varð þá höggvið eitt skarðið ena í hið hrörnanda Tyrkja- veldi. Júlíbyltingin. Þannig höfðu frelsishugmyndirnar þá á end- anum ekki orðið alveg útibyrgðar, þrátt fyrir árvekni furstanna og stjórnmálamannanna. í júlíbyltingunni 1830 brutust þær fram með miklu afli og molbrutu hásæti Bourboninga, sem endurreist hafði verið með herkjum. En með því að borgaralegur konungdómur var á stofn settur á Frakklandi og eftir því dæmi var smámsaman farið að líkja í Evrópu, þá höfðu hinar upphafiega frakknesku stjórabylt- ingar hugmyndir þar með í raun réttri sigrað- Einveldi eða konungsveldi, sem studdist við stórmennastétt, hlaut að þoka úr vegi fyrir þing- bundnu einveldi, sem styðst við borgaralega meðalstétt. Hefði nú aít gengið eins og mean- irnir frá 1789 ætluðust til, þá hefðu hinir miklu stjórnmálahnútar verið Jeystir og mannkynið haldið áfram leiðar sinnar til betri tíma á hægri og rólegri framfararás. * * * En ekki var því að heilsa. Mannkynið varð ekki sælla fyrir það, þó stjórnskrárnar nýju væru í beztu reglu settar á pappírinn. Með- fram kemur þetta af því, að það eru ekki lóg og stjóraarskrár, sem gera þjóðiraar sælar. En það vóru komnar nýjar greinir inn í félagslífið, sem gömlu stjórnmálamennirnir gátu ekki með sínum bezta vilja tekið í reikning sinn. Uppfundningarnar miklu vóru teknar til sinna atarfa að ummynda heiminn og gufuaflið vann hvern sigurinn á fætur öðrum í þjónustu iðnað- arins og samgangnanna, og hefir það gert miklu meira til að umskapa líf þjóðaana heldur en stórvirki Napóleons. Jafnframt skapaðist stór- iðnaðurina, ogfórhríðvaxandimeðsínam feikna- íegu auðæfadyngjum og hungruðum verkmanna- grúa annars vegar. Að sinu leyti eins og hug- sæingar fyrstu stjórnbyltingarinnar furðuðu sig á því, þegar reyaslan vildi ekki staðfesta fræði- setningar þeirra, eins mátti Guizot spyrja með undrun, hvernig á því gæti staðið, að múgur- inn væri ekki ánægður, þar sem þó hver mað- ur með iðni og sparsemi gæti aflað sér pólitískra réttinda. Febrúarbyltingin. Ný stjórnbylting 24. februar 1848 var það svar, sem heimssagan veitti þessari undrandi spurniagu. En þó að svar þetta endurómaði úr hverju horni Evrópu, þá var það jafn-óljóst og reikandi fyrir því. Þjóðaareyfingarnar 1848 vóru sprotnar af óljósri en sterkri tilfinningu hjá þjóðunum; þær fundu að eitthvað var að, en vissu ekki í hverju meinið væri fólgið, og enn síður hvernig bót yrði á því ráðin. Úr því svo var, þá hlutu þessar hreyfingar að verða undir. En þær höfðu þó borið þann á- vöxt, sem mest var í varið: þær höfðu vakið hinar beztu tilfianingar til lífs í brjóstum þjóð- anna. Það mun seint verða að frægðarljóminn fyrnist um þeirra manna nöfn í sögunni, sem hlutu eldskírn sína á árinu 1848. Svo virtist um stundar sakir, sem stjórnlaga- rof Napóleons hins nýja hefði sett innsiglið á sigur afturhaldsins. Eu svo var ekki í raun og veru, því enn lifði í kolunum engu siður en eftir 1815. Nú, í fyllingu tímans, nær eia af hinum miklu frelsandi hugsunum fullþroska. Það er þjóðernisstefnan, eða sú kenning, að þjóðirn- ar hafi rétt til ;tð sprengja rikistakmörk þau sem af mönnum eru sett, og skipast í samfélög eftir tunguaaar og fræadseminnar lögmáli. Það var þessi hugsua, sem gróf um sig í djúpi þjóðarhugaas á Þýzkalandi og ítaliu, það var húu sem beið svo miklar hrakfarir á Póllandl og Ungverjalacdi. En viturleika stjórnsnillings- ins Cavours og hreysti frelsishetjunnar Garibaldi átti að auðnast að gefa ítalíu einingu þá og frelsi, er hún eftir fráfall þeirra hefir borið svo litla gæfu til að nota. Bisinarcks-tíminn. Þetta fagra dæmi varð ekki án eftirbreytni, en hún varð reyndar á alt annan hátt en nokk- urn hafði órað fyrir. Með Bismarck tyrmdi ískyggilegri blóðöld og járnöld yfir Evrópu og gerði snöggan enda á glaðlegum draumum þjóð- anua um frelsi og framfarir. Heljarmenni þetta lagði fjendur sína að velli hvern á fætur öðrum, og múraði jafnframt grundvöll hins nýja þýzka keisararíkis. Að vísu var eining Þýzka- lands ekki afrekuð á þann hátt, sem vakað hafði í vonardraumum fylgisraanna henn- ar, en alt um það er hún ódauðlegt þrekvirki, sem allir vona að staadi á traustum, óbilugum grundvelli um ókomna tíma. * * * Eu hið volduga herríki, sem stjórnsnilli Bismarcks hafði skapað, fékk, þegar til niðurskipunarinnar kom, nýja fjendur, sem ekki var auðið að sigrast á með blóði og járni. Því fór svo fjærri, að katólska kirkjan hefði veikst við það, að páfinn var sviftur veraldar-valdi sínu, að nú reis hún upp hálfu styrkvari en áð- ur, og fyrir henni varð járDkanslarinn loksins að bera halt höfuð, þótt hann væri digurmælt- ur um það í fyrstu, að aldrei skyldi hann ganga til Kauossu. Og enn hættalegri var aaaar óvin- ur. Hinu feiknalegi stóriðnaður sýndi þegar snemma skuggahliðina, sem fólgin var í mann- félagslegri eymd og sivaxandi .öreiga múg. Á aðra hönd við dyngjur auðæfanna og óhóflegt skrautlífi stóðu verkmennirnir sveltandi og var því ekki að undra, þó kenningar sósíalista fyndi hér frjóan jarðveg. Og kenningar þeirra, sem í fyrstu vóru fjarstæðulegar og hugarburðalegar, urðu nú smámsaman vísindalegri. Bismarck reyndi að hylla sósíalista til sinnar þjónustu, svo hanu fengi notað þá móti frelsisflokknum, sem hann hataði mest, en það mÍBtókst alger- lega, og varð flokkur þeirra honum hinn and- vígasti og ægilegasti, og svo skildi hann við, að hann hafði engan bilbug á þeim unnið.

x

Fjallkonan

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Fjallkonan
https://timarit.is/publication/122

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.