Heimskringla - 30.03.1938, Blaðsíða 2

Heimskringla - 30.03.1938, Blaðsíða 2
2. SÍÐA HEIMSKRINGLA WINNIPEG, 30. MARZ 1938 Um helgidagahald Eftirfylgjandi ritgerð er að nokkru leyti útdráttur úr rit- gerð, sem birtist í marz hefti tímaritsins "Standard" með nokkrum viðbótum eftir öðrum heimildum. "Og nokkrir Gyðingar, sem höfðu hlaupið saman í hella þar nálægt, til að halda hvíldardag- inn á laun, voru sviknir í hendur Filippusar og brendir allir sam- an, af því að þeir höfðu sam- vraku sinnar vegna ekki viljað verja sig, sökum þeirrar miklu lotningar, sem þeir báru fyrir þeim degi." Þessi frásögn stendur í annari Makkabeabókinni, sem er frá annari öld fyrir Krist. Sir Wilfred Grenfell segir frá fiskimönnum á Labrador, sem nú á þessari tuttugustu öld mundu svelta sjálfa sig og fjöl- skyldur sínar í hel heldur en að veiða fisk á sunnudögum. Þeir eru kristnir menn og prótest- antar. Báðar sögurnar sýna, hversu sterk tilfinningin fyrir helgi dagsins getur orðið, en þær sýna ekki, hvort hún er sprottin af vana eða íhugun. Hvíldardagshelgin eins og hún er til vor komin frá liðnum tím- um er margþætt. Vér verðum að skoða hana frá sjónarmiði þróunarinnar, eins og yfirleitt alt, sem heyrir til sögu trúar- bragðanna til að geta skilið hana til hlítar. Það sem mest er um vert að skilja í sambandi við hvíldar- dagshelgina er, að í henni eru þrír meginþættir, sem af og til hafa fléttast saman; stundum hefir einn þeirra og stundum annar verið mest áberandi. Sköpunarsagan í fyrstu Móse- bók var tekin úr babýloniskum munnmælum, sem höfðu verið tekin að erfðum úr æfagömlum súmeriskum sögnum. f dagatali Babýloninga voru vissir dagar, sem kallaðir voru "sabbatu," þeir voru ennfremur nefndir "hjarta-hvíldardagar", þ. e. a. s. dagarnir, sem hvíldu hjörtu guð- anna, af því að á þeim tilbáðu menn guðina og færðu þeim fórnir. Upprunalega hugmyndin með sabbatsdeginum virðist því hafa verið sú, að hann væri heil- agur dagur, dagur tilbeiðslu og dýrkunar. En á dögum Ham- múrabis konungs, sem var uppi um 2200 árum f. K, er minst á aðra daga, sem báru upp á 7., 14., 21. og 28. dag mánaðarins, þ. e. tunglmánaðar. "Á þeim dögum," segir í lögunum, "má fjárhirðirinn ekki éta kjöt, sem hefir verið steikt yfir eldi, né nokkurn mat, sem hefir verið matreiddur við eld; hann má ekki skifta um föt og hann má ekki færa fórnir; konungurinn má ekki aka í vagni sínum og hann má ekki kalla saman hirð sína þann dag; presturinn má ins voru undanþegnir því að hlýða skipunum herra síns; al- menningi var bannað að hafa um hönd helgisiði og presturinn 'mátti ekki gera það, sem var aðalstarf hans, að leita véfrétta í musterinu. Hér liggur þá alt önnur hugmynd til grundvallar heldur en fyrir helgihaldi hinna gómlu sabbatsdaga; sjöundi dag- urinn var ekki helgidagur, hann var aðeins hvíldardagur. Babý- loningar voru mjög hjátrúar- fullir; og sumir hafa ætlað, að þeir hafi bannað alla vinnu sjö- unda daginn, sem vitanlega fylgdi breytingum á útliti tungls- ins, af því að þeir hafi skoðað hann sem óheilladag, er væri hættulegur fyrir alls konar störf og fyrirtæki; en það er alveg eins líklegt að þessi bönn hafi átt að koma í veg fyrir að menn ynnu þennan dag, af því að álitið hafi verið, að þeir þyrftu að hvílast einn dag í hverjum sjö. Lög Hammúrabis voru að mörgu leyti viturleg og mannúðleg. Babýloniskar trúarhugmyndir breiddust út um alla Vestur- Asíu og jafnvel til Austur- Evrópu. Þegar ísraelsmenn komu til Kanaanslands undir for ystu, Jósúa voru þessar babý- lonisku hugmyndir búnar að ná fótfestu þar. Kynkvíslirnar tólf tóku þær, eins og svo margt annað, úr siðum og menningu Kanaanítanna, sem þær smám saman unnu sigur á. Elsta út- gáfa boðorðsins um helgidags- haldið, sem til er í gamla testa- mentinu, sýnir, að hann var ekki sérstaklega ætlaður til helgi- halds og trúariðkana. — "Sex daga skalt þú verk þitt vinna; en sjöunda daginn skalt þú halda heilagt, svo að uxi þinn og asni geti hvílt sig, og sonur ambáttar þinnar og útlendingurinn megi eudurnærast." (Önnur Mósebók, 12, 12.) Hér er hugmyndin um helgihaldið félagslegs eðlis, hún Iýtur að því, hvað sé réttmæt og hæfileg hvíld fyrir menn og skepnur. Þessir tveir þættir í helgidags- haldinu, sá trúarbragðalegi og sá félagslegi, fléttuðust snemma saman hjá Gyðingum. í seinni útgáfu af boðorðinu er ný á- stæða tekin fram fyrir því að halda beri hvíldardaginn heilag- an. — "Minstu þess að halda hvíldardaginn heilagan. Sex daga skalt þú erfiða og vinna alt þitt verk; en sjöundi dagurinn er hvíldardagur helgaður Jahve, Guði þínum — því á sex dögum gerði Jahve himin og jörð, hafið og alt, sem í þeim er, og hvíldist sjöunda daginn; fyrir því bless- aði Jahve hvíldardaginn og helg- aði hann." (önnur Mósebók, 20, 9—11.). Hér er ekki aðeins tekið fram, að dagurinn sé helgi- dagur, heldur líka, að Guð hafi hvílst á þessum degi og blessað hann og helgað. Á stjórnarárum Jósía Júda- konungs, seint á sjóundu öld f. Mósebók, og þar er boðorðið um inni. Ignatius, biskup í Antí- hvíldardaginn á þessa leið: — okkíu, dáinn 110, getur um "Gættu þess að halda hvíldar-! kristna menn, sem séu hættir að daginn heiiagan, eins og Jahve, halda sabbatsdaginn heilagan, en Guð þinn, hefir boðið þér. Sex ! lifi eftir "drottinsdeginum", eins daga skalt þú erfiða og vinna alt og hann orðar það. Þessi nýi þitt verk; en sjöundi dagurinn helgidagur fékk brátt mjög er hvíldardagur, helgaður Jahve, mikla þýðingu meðal sumra Guði þínum; þá skalt þú ekkert kristinna manna; þeir fóru að verk vinna og ekki sonur þinn ímynda sér, að ýmsir stærstu eða dóttir þín, þræll þinn eða heimsviðburðir hefðu gerst þann ambátt þín, uxi þinn eða asni dag. Þegar kom fram undir þinn eða nokkur önnur skepna, aldamótin 200, voru báðir dag- eða útlendingurinn, sem hjá þér [ arnir, sunnudagurinn og laugar- er innan þinna borgarhliða, svo dagurinn í hér um bil jöfnum að þræll þin og ambátt þín geti metum sem helgidagar meðal hvílt sig, eins og þú. Og minstu kristinna manna. þess að þú varst þræll á Egypta- landi og að Jahve, Guð þinn, leiddi þig út þaðan með sterkri hendi og útréttum armlegg. — Þess vegna bauð Jahve, Guð þinn, þér að halda hvíldardag- inn." (Fimta Mósebók, 5, 12— 15.). Hér er því bætt við eldri Gríski landafræðingurinn Stra- bó, sem var fæddur árið 63 f. K., segir að Grikkir og Barbararnir, þ.e. aðrar þjóðir en Grikkir, hafi það sameiginlegt, að í sambandi við helgisiði sína haldi þeir há- tíðir og hætti allri vinnu. En þar sem krstin túr var á þessum hugmyndirnar, að hvildardagur- tímum ekki , . rómverska inn eigi að vera mmmngardagur keisararíkinu nema af og m um frelsunina ur anauðinm * urðu kristnir menn að hafa helgi Egyptalandi. I^. gma um hönd annaðhvort Orlagaríkasti atburðurinn í mjog snemma eða seint a sunnu- allri sögu Gyðingaþjóðarinnar dogum og vinna venjuleg störf á var herleiðing nokkurs hluta helgidegi sínum.' Heiðnar hátíð- • ir voru óreglulegar og ollu óþæg- indum í viðskiftalífinu. Hinn fyrsti kristni keisari, Konstan- tínus, ákvað þess vegna árið 321, "að hinn hágöfugi dagur sólar- innar", sem var hinn kristni "drottinsdagur", skyldi vera hörðnuðogfullafgremju,vegna gerður að aimennum helgidegi. þjáninga þeirra og niðurlægmg- j Ástæður Konstantínusar fyrir að ar, sem hún hafði orðið að þola. taka upp sunnudaginn sem helgi- Hið skapandi tímabil í sögu dag voru bæði trúarbragðalegar hennar, tímabil hinna miklu kon- unga og spámanna, var endað, en tímabil fræðimannanna (hinna skriftlærðu) var að byrja. Eftir því sem andlegur frumleiki þvarr, varð lögmálsdýrkunin meiri. Hin kalda hönd útskýr- Herleiðingin var þjóðarniðurlæg- ing, sem ekki var auðvelt að gleyma. Hugsunarháttur þjóð- arinnar tók stórmiklum breyt- ingum. Þegar hún kom til baka úr herleiðingunni, var hún ekki leita véfréttar í helgidóm inum og læknirinn má ekki vitja K., hófst mjög merkileg siðbóta- sjúkra." Af þessum lagaákvæðum er auðséð, að þessir dagar áttu að vera hvíldardagar; engin hvers- dagsleg störf máttú vera unnin á þeim; jafnvel þjónar konungs- hreyfing í ríkinu. Þá var enn nákvæmar ákveðið með helgi- dagshaldið, og nýrri ástæðu fyr- ir því bætt við hinar fyrri. Þessi önnur lög (deuteronomium) eins og þau eru kölluð, eru í fimtu og hagsmunalegar. Þarna var þá aftur eftir þúsund ár helgi- dagurinrt orðinn mjög líkur því sem hann var, samkvæmt síðari lögunum í fimtu Mósebók; hann var orðinn guðsþjónustudagur og hvíldardagur, og hafði bæði andans snart alt, sem lögmálinu triíarbragðalega og félagslega kom við, en þó mest af öllu helgi-1 þýðingu. En hér fór þó aftur dagahaldið. Hinn óþvingaði sem fyr: lagaiegi þátturinn í fógnuður yfir hvíld og guðs- helgidagshaldinu fléttaðist sam- dýrkun helgidagsins, sem var, an vi.ð hina 0g varð með tíman- svo áberandi á dögum Davíðs um aða] atriðið Theodósíus konungs og eftirmanna hans, j keisari; dáinn 395) setti ströng varð að ósveigjanlegri fastheldni lög um helgidagahald; hann lét við bokstaf logsmálsins. Þessi loka ieikhúsum og paðreimnum á lagalega hugmynd um helgidags-1 SUnnudögum. Þegar kom fram á haldið er þriðji þátturinn í því,lsíðari hluta sjottu aldarj var ems og vér höfum tekið þaðað . SUnnudagshelgin orðin svo mikil erfðum frá liðnum öldum. Eftir að Gregorius mikli fann sig herleiðinguna varð hann sterk- knuðan til að mótmæla því að asti þátturinn í helgidagshaldinu monnum væri bannað að baða hjá Gyðingum. Nehemía segir sig á sunnudogum. En þrátt fra því á sinn sjálfhælnisfulla fyrir >að urðu login stoðugt hátt, hvernig hann hafi beitt strangari. Árið 789 bannaði lagavaldinu til að banna öll við- Karl keisari mikli alla sunnu- skifti á hvíldardögum. Síðar' dagavinnu. Helgihaldið var þá varð það óleyfilegt að brjóta orðið fullkomlega lagalegt í lok helgina jafnvel í allra smávægi- attundu aldarinnar; eins og hað legustu atriðum. Fræðimennirnir hafði veri.ð meðal Gyðinga fyrir voru ekki ánægðir með ákvæði 0g um daga Krists lögmálsins, heldur bættu þeir við ! þau útskýringum sínum, unz reglurnar um helgihaldið voru orðnar svo flóknar að það var ómögulegt að fylgja þeim. Á dögum Krists var það t. d. alvar- legt deiluefni milli hinna íhalds- samari og frjálslyndari lögmáls- A miðöldunum voru hinir þrír þættir helgidagshaldsins nokk- urn vegin jafn sterkir á Eng- landi. Lög eru til frá 1388 og 1409, sem banna íþrótta-iðkanir á sunnudögum, eins og það að æfa skotfimi með boga. En á útskýrenda, hvort leyfilegt væri, stJornarárum Jakobs fyrsta að borða egg, sem hæna hefði (1603~1625> var þó strangleik verpt á hvíldardegi. QUAKER0ATS 30 GENEROUS HEALTH BREAKFASTS IN EACH PACKAGE Esch terving provides the energy value of 2 eggs. Eins og kunnugt er af guð- spjöllunum, mótmælti Jesús harðlega þessu helgidagahaldi; hann læknaði á hvíldardegi og hélt uppi svörum fyrir læri- sveina sína, sem höfðu týnt öx á akri á hvíldardegi; en það hvort tveggja var ólöglegt. Hann lagði mesta áherzlu á hina félagslegu hlið hvíldardagsins. Alkunn eru þau orð hans, að maðurinn sé ekki til vegna hvíldardagsins, heldur mannsins. Eftir dauða hans breyttust ínn ekki meiri en svo að leyft var að iðka sumar íþróttir. — Skozki siðbótarfrömuðurinn, — John Knox var ekki sérlega strangur með helgidagshaldið, eftir því sem þá gerðist, og það virðist sem að þó nokkur gleð- skapur hafi átt sér stað á sunnu- dógum, einkum á kvöldin eftir að helgin var liðin hjá. En þegar Púrítanarnir hófust til vegs og virðingar á Englandi, versnaði þetta stórum. Árið 1643 voru hvíldardagurinn vegna far ^nnudagaskemtanir harð- bannaðar, jafnvel það að ganga sér til skemtunar. Á Skotlandi var bannað að lesa í bókum eða skoðanir fylgjenda hans á hvíld- ardeginum. Þeir trúðu því, að f1^ a hij0ðfæn a^sunnudogum. meistari þeirra hefði risið upp frá dauðum á fyrsta degi vik- unnar, og hættu að halda sab- batsdag Gyðinga helgan; í stað hans fóru þeir að halda "drott- insdaginn", sem þeir nefndu svo, til minningar um upprisuna. Á þetta er minst í postulasögunni, fræðslu og lét loka öllum söfnum bréfum Páls og opniberunarbók- borgarinnar á sunnudögum. það var meira að segja álitin synd, að mæður kystu börn sín eða • að prestar rökuðu sig á sunnudögum." Þessi vitleysa náði hámarki sínu árið 1781, er dr. Porteus, Lundúnabiskup, fyr- irbauð allar skemtanir og alla Eftir að konungsvaldið komst aftur á á Englandi hélst þó hið púrítaniska helgidagahald við enn um langan tíma. Sumir verstu gallar þess fluttust til Ameríku. Árið 1610 var það dauðasök í Virginíu að sækja ekki kirkju þrjá sunnudaga í röð. Suður-nýlendurnar voru undir lögum Jakobs annars frá 1676 fram að frelsisstríðinu. í Penn- sylvaníu voru sett lög 1794, sem bönnuðu öll veraldleg störf og viðskifti, veiðar, íþróttir og skemtanir á sunnudögum. Þannig má sjá, þegar litið er yfir langt tímabil, hér um bil 4,000 ár, að hugmyndirnar um helgidagahald hafa oft breyzt. Nú á tímum er það hin félags- lega hlið þess, sem mest er á- berandi. Allir eru nokkurn veg- n sammála um, að sunnudagur- inn eigi að vera mönnum hvíldar- dagur, og fæstir vilja afnema skemtanir með öllu; enginn er lengur með hinu gamla enska og skozka sunnudagahaldi, þar sem dagurinn var flestum óslitinn leiðindatími, og börn og ungl- ingar þráðu mest að mánudagur- inn rynni upp. En mjög er það misjafnt, hversu miklar skemt- anir menn vilja' leyfa á sunnu- dögum. Helgi dagsins hefir á síðari tímum verið haldin með miklu meiri strahgleika í ensku- mælandi löndum, á Bretlandi og í Ameríku, heldur en á megin- landi Evrópu yfirleitt. T. d. er ekki alment að hreyfimyndahús séu opin á sunnudögum hvorki á Bretlandi né í Ameríku, né heldur önnur leikhús eða skemti- staðir. Aðrar skemtanir, svo sem ferðalög til hressingar og íþróttir eru yfirleitt leyfðar á sunnudögum, nema í gróðaskyni. Yfirleitt má samt segja, að lög- unum um sunnudagshelgina sé slælega framfylgt, nema helzt í bæjum, þar sem lögreglu eftirlit er strangara en í sveitum. Al- mennings álitið er yfir höfuð á móti ótakmörkuðum sunnudaga- skemtunum, en vill þó ekki láta hindra um of, að fólki gefist kostur á að létta sér upp eftir strit vikunnar, svo framarlega sem gleðskapurinn er innan skynsamlegra takmarka. Af- staða kirkjunnar er eðlilega sú, að þær sunnudagaskemtanir, sem draga fólk frá því að sækja kirkjur, ættu ekki að vera leyfð- ar. Kirkjuflokkarnir eru mis- jafnlega íhaldssamir í þeim efn- um; þykir mörgum sumar pró- testantakirkjurnar vera of í- haldssamar. En í þessu efni er náttúrlega oft erfitt að þræða meðalveginn. En auðvitað er sunnudagurinn meira en hvíldardagur, og á að vera þaðr Hann er einkum sá dagur, sem menn geta notað sér til andlegrar hressingar og menningar. Hvernig sem menn líta á trúmálin, hvaða skoðanir sem menn hafa í þeim, verður það ávalt nauðsynlegt fyrir þá sem á annað borð finna ein- hverja þörf hjá sér til að helga þeim einhvern hluta af tíma þeim og kröftum, sem þeir hafa yfir að ráða, að leita samfélags við aðra í guðsþjónustu og trú- ariðkunum. Sunnudagurinn á því bæði að vera sá dagur, sem er helgaður þeirri andlegu menn- ingu, sem trúarbrögðin fá veitt, og þeirri félagslegu menningu, sem frjálsari umgengni við ann- að fólk heldur en fæst venjulega í önnum hversdagslífsins getur veitt. Það getur hann ekki orð- ið, ef hann er gerður jafn öðrum dögum með ónauðsynlegri vinnu, eða ef hann er gerður eingöngu að skemtidegi, þar sem oft lé- legar skemtanir, sem lítið eða ekkert skilja eftir af varanlegri ánægju eru látnar sitja í fyrir- rúmi. Nútímalífið er þannig, að öllum er þörf á hvíld og hress- ingu einn dag í hverri viku; en fólki er ekki síður þörf á að lyfta huga upp yfir hið hvers- dagslega strit og nota sem bezt þær andlegu menningarlindir, s*em það á völ á. G. Á- MINNINGARORÐ UM FRÚ SUSIE BRIEM f. TAYLOR Frú Susie Briem andaðist á heimili sínu í Reykjavík 29 f. m. Hún var fædd í Kingston í Can- ada 28. marz 1861. Faðir hennar var William Stuart Taylor, tré- smiður og húsagerðarmaður. Frú Susie var yngst af sex systrum og barn að aldri, er móðir hennar dó. En hún hét Isabella og var af írskri ætt. Tók nú föður- bróðir frú Susie, John Taylor, hana til f ósturs ásamt Jane, syst- ur hennar. Faðir þeirra bræðra og afi Susie hét Ricard Taylor. Var hann herforingi og fjár- haldsmaður enskrar flotadeildar í Vestur-Indíum og átti þar bú- jörð og f jölda þræla, er öðluðust frelsi sitt að þrælastríðinu loknu, og misti hann við það miklar eig- ur. Hann flutti síðan til Canada og settist þar að. Tengdamóðir Ricards Taylors var kynborin, af hertogaættinni af Norfolk sem er kaþólskrar trúar, en hún gift- ist annarar trúar manni og var því gerð arflaus. Þegar dóttir hennar, kona Ricards Taylors, hafði dvalið lengi með manni sínum vestan hafs, komust loks sættir á, og fór hún þá í kynnis- för til Englands til þess að heim- sækja þetta ættfólk sitt og dvaldi á hinu forna og fagra aðalssetri ættarinnar, Arundel Castle, þar sem hún ól yngsta son sinn, Wil- liam Stuart Taylor, föður frú Susie. Þegar John Taylor, fóstri hennar, var ungur, stundaði hann guðfræðinám við Oxford- háskóla, en hvarf síðan aftur til Canada og gerðist þar bóndi og kaupsýslumaður. Nú víkur sögunni til innflytj- enda frá íslandi í Kinmount-bæ í Ontario árið 1874. John Tay- lor hafði aldrei séð fslending og lék því forvitni á að sjá þetta fólk. Hann "var mesta val- menni", eins og Þorsteinn Þor- steinsson kemst að orði í riti sínu Vestmenn, Landnám fslend- inga í Vesturheimi, Reykjavík 1935, "og rann mjög til rifja kjör fslendinga", því að þeir áttu þarna við svo þröngan kost að búa, að til vandræða horfði. Eins og Þorsteinn lýsir í þessari bók sinni, veitti John Taylor hópnum liðsinni sitt og fórnaði síðan kröftum sínum íslendingum til j hjálpar næstu ár, enda þótt aldr- aður væri, því að hann var þá kominn á sjötugs aldur, fæddur 1812. Nutu íslendingar þess nú, að gamli maðurinn mátti sín mikils sakir ættgöfgi sinnar og mann- kosta. Þar við bættist, að hann og þáverandi innanlandsmála- ráðherra Canada voru fornvinir og námsfélagar frá Oxford og að íslandsvinurinn, Dufferin lávarð- ur var þá landstjóri þar í landi. Frú Susie óx eftir þetta upp með íslendingum vestan hafs á örðugustu frumbýlingsárum þeirra í Nýja íslandi, þar til hún giftist Halldóri Briem og örlögin vísuðu henni til íslands. Fyrsta árið í Nýja fslandi brást ljósmetissending frá Win- nipeg, og urðu nýlendumenn því að sitja í myrkri um veturinn. Næsta haust barst svo bólusótt til nýlendunnar, og var það tíma- bil "órðugasta, sárindamestu og döprustu dagar Nýja fslands og allra íslenzkra nýlendna í Vest- urheimi", segir Þorsteinn Þor- steinsson, "Alt ilt hjálpaðist að: óyndi, hryllileg veikindi, þján- ingar veikra og deyjandi, alls- leysi á öllum sviðum, hörmuleg húsakynni" o. s. frv. Frú Susie tók veikina og varð nú aftur að vera í myrkri, en að þessu sinni jafnt nætur sem daga, vikum saman, því að ungur læknir, er stundaði hana, lagði svo fyrir, að hún mætti ekki sjá sólargeisla. Færði hann þau rök fyrir þessari meðferð sinni á sjúklingnum, að han'n vildi freista þess, að koma í veg fyrir, að hin ungu stúlka yrði bólugrafin, því að reynslan sýndi

x

Heimskringla

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Heimskringla
https://timarit.is/publication/129

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.