Lögberg - 03.08.1938, Blaðsíða 2

Lögberg - 03.08.1938, Blaðsíða 2
LÖGBERG, FIMTUDAGINN 3. AGUST, 1938 Tvö höfðingasetur brenna Eftir Oscar Clausen. Oscar Clausen lýsir hcr eidsvoð- um á tveimur höfðingjasetrum. Annar bruninn varð 1751, er bœrinn á Hvítárvöllum í Borgarfirði brann og sjö manns brunnu inni. Hvítár- vcllir voru þá sýslumannssetwr og bjó þar Sigurður Jónsson sýslu- maður, — Hinn brunvnn, sem lýst cv í þcssari grein var bruninn á Staðarfelli á Fellsströnd árið 1809. Hvítárvellir í Uorgarfírði eru eitt fornfrægasta höfuðból landsins og haf a höf Öingjar búið þar lengi, enda er jörðin ein hin allra bezta og hlunnindamesta í hinu fagra Borg- arfjarðarhéraði. Fyrri hluta 18. aldar og fram yfir miðja öldina bjó Sigurður sýslumaður Jónsson á Hvítárvöllum. Sigurður var sýslu- maður í Borgarfjarðarsýslu og var af göfugustu ættum, þar sem hann var sonur Jóns sýslumanns, sonar Sigurðar iögmanns í Einarsnesi og er þetta hin forna Einarsnesætt. — Kona Sigurðar sýslumanns, var Ólöf Jónsdóttir á Eyri, Magnússon- ar og átti hún einnig göfugustu ætt- ir að baki sér. Ólöf hafði áður átt llákon Guðbrandsson í Vatnsfirði, en þau voru aSeins einn mánuð saman, því að Hákon dó í stóru bólu 1707 og varð Ólöf þá ekkja aðeins 21 árs gömul. Ólöf var sköruleg kona og þótti mikill kvenkostur og gjörðust því margir til þess, að biðja hennar þar vestra, en Sigurður varð hlutskarpastur og fekk hennar. Það er sagt að vonsviknum biðl- um Ólafar hafi'tekið sárt í brotna hryggi sína og fylst hatri til þeirra hjónanna á Hvítárvöllum. Einhver þeirra var svo kræfur, að vekja upp draug, sem hann sendi Ólöfu suður að Hvítárvöllum og mælti svo um að hann skyldi fylgja henni. Draugur þessi var karlkyns og kallaður Storm höttur, en ekki varð hann langlífur. Sigurði sýslumanni hafði ekki verið neitt um þennan fylgi- svein konu sinnar og fekk því kunn- áttumann til þess að koma honum fyrir og var kumpáni þessi settur niður í Heggstaðaásum,, skamt suð- austur af Hvítárvöllum, en þar hef- ir altaf þótt óhreint síðan.— Ekki lét hinn forsmáði biðill sýslumannsfrúarinnar sér þetta lynda og tók sig nú til og vakti upp stelpu, magnaði hana og sendi Sig- urði sýslumanni, honum til ófarn- aðar. Draugur þessi, sem kallaður var Hvítárvallaskotta, gjörði sýslu- manni ótal skráveifur og eru til margar sögur um það. — Ein sag- an segir að Skotta hafi verið svo sniðug og kæn að bregða sér í tóu- líki. í það skifti elti hún sýslu- mann heim að Hvítárvöllum og réð- ist að honum í stofunni þar, en þó að Sigurður væri mesta karlmenni, varð hann þó að fá hjálp til þess að geta varist ásóknum þessa f janda. — Svo gat hann að lokum losað sig við Skottu þó að ekki tækist honum að ráð'a niðurlögum hennar og er sagt að hún fylgdi honum alla tíð og jafnvel einhverj- um afkomenda hans enn í dag, en þegar hún glímdi við Sigurð í stof- unni á Hvítárvöllum, var hún búin að kasta tóuhamnum og þá komin i konu líki. — Það eru ekki til greinilegar sagn- ir af spillvirkjum Hvítárvalla- Skottu á meðan hún fylgdi Sigurði sýslumanni, en altaf þótti hann sækja illa að, þegar hann var á ferð- inni og þar sem hann kom við á bæjunum kom oft sitt af hverju fyrir, t. d. lágu oft stórgripir, kýr og hestar, dauðir eða lamaðir og var Skottu kent um, enda vað Sigurður oft að bæta fyrir hana með pening- um.— , Á stórbýlum eins og Hvítárvóilum voru bæjarhúsin í þá daga, stórir torfbæir, sem stundum voru orðnir gamlir og hrörlegir, með þykkum torfveggjum og torfþaki. Oft voru viðirnir í þeim orðnir gamlir og þurrir, svo aÖ ekki þurfti nema lít- inn neista til þess að kveikt væri mikið bál. Þannig var það þarna, þegar bærinn á Hvítárvöllum brann til kaldra kola, nóttina fyrir þorra 1751, og þannig var það þegar Reynistaður brann 6 árum siðar. Það er haldið að neisti úr tóbaks- pipu hafi valdið þessum stórbruna á Hvítárvöllum. Þar var margt manna í heimili, ungir og gamlir, og mikil auðæfi af öllu tagi, bæði silf- urborðbúnaður og kvensilf ur, og svo ýmiskonar varningur útlendur og innlendur, kornvara, kjöt, harð- fiskur og feitmeti. Þetta brann alt inni og varð engu bjargað, en það sem hörmulegast var, að þarna brunnu sjö manns inni. Allir töp- uðu fötum sínum, nema vinnumenn- irnir, en alt hitt fólkið komst út á nærfötunum við illan leik. Syslumann.s'hjómn voru orðin gömul og ellihrum og a<5 mestu karlæg, en hjá þeim var Pál^ sonur þeirra, fullorðinn maður, útskrifað- ur úr skóla og hinn mannvænlegasti. Jlann þreif gömlu hjónin, foreldra sina, upp úr rúmunum og kom þeim út um glerglugga, sem var á svefn- húsi þeirra. Svo fór hann inn í eld- inn aftur og ætlaði að sækja fleiri, sem lágu í rúmunum, en kom ekki aftur lifandi. Hann fanst svo ör- endur í rústunum og lá hann á grúf u á baðstofugólfinu með sitt barnið undir hvorri hendi. Þar hafði hann fallið fram yfir sig og kafnað í reykjarsvælunni. Þarna fórust, eins og áður er sagt, 6 manns í eldinum, auk Páls, en það voru börnin tvö, fátæk stúlka og sveitardrengur, og svo tvær gamlar konur. — Eftir brunann stóðu svo gömlu sýslu- mannshjónin klæðlaus, eignum svift og sorgmædd eftir þennan rauna- lega atburð, en það var þeim hugg- un i raunum, að margir urðu til þess að gefa þeim gjafir og liðsinna, t. d. Magnús lögmaður Gíslason á Levía, sem bauð þeim til sín og þar voru þau það sem eftir var vetrarins, en þessi vetur var einn allra mesti frostavetur eftir jólin, því að þá var riðið á ís milli eyja um allan Breiða- fjörð, jafnvel yfir röstina milli Purkeyjar og Rifgirðinga.— ¦f Vorið eftir voru bæjarhúsin bygð upp á Hvítárvöllum og svo bjó sýslumaður þar þangað til að hann og kona hans voru orðin svo elli- hrum að þau treystust ekki til þess að standa í búskap lengur. Þá fluttu þau, háöldruð og lasburða, vestur að Setbergi í Eyrarsveit til Þóru dóttur sinnar, sem var gift séra Vigfúsi, presti þar og þar dó Sigurður sýslumaður árið 1761, 83 ára gamall. — Það er sagt, að hann hafi aldrei náð sér eða haldið sálar- styrk sinum eftir brennuna, enda hnignaði þá fjárhag hans fram af því, sem ekkert var að undra éftir svo mikið áfall og f jártjón. — MesJ: sáu þó gömlu hjónin eftir Páli syni sínum, sem lét lifið við björgun þeirra sem inni brunnu. Ólöf sýslu- mannsfrú lifði til 1778 og var þó orðin 92 ára, en hjónin voru bæði jörðuð norðan til við altarið í Set- bergskirkju og var látin marmara- hella á gröf þeirra. Siguður sýslu- maðu var stór maður, höfðinglegur, kraftamikill og mesta valmenni. Hjátrúarf ullir menn sögðu Skottu hafa valdið þessum sorglegu atburð- um á Hvítárvöllum og svo var henni líka kent um það, að soimir afkom- endur Sigurðar sýslumanns hafa þjáðst af niðurgallssýki, en aðrir sem betur þóttust vera heima í f ræð- unum, sáu þær orsakir til brunans, sem nú skal sagt frá. -f Áður en Sigurður sýslumaður eignaðist Hvitárvelli, áttu tveir bræður jörðina, en það voru þeir Ólafur og Sigurður synir Henriks Magnússonar, sem verið hafði sýslumaður í Kjósarsýslu. Bræður þessir höfðu hvorugir gifst og voru báðir barnlausir. Þeir réðust vinnu- menn til sýslumanns og bygðu hon- um Hvítárvelli, og gekk svo um nokkur ár, en svo druknuðu bræð- urnir í mannskaðaveðri og kom þá í ljós, að þeir höfðu selt eða afhent sýslumanni jörðina til eignar. Þá reis upp systir þeirra bræðra, Guð- ríður að nafni, og heimtaði Hvítár- velli í arf eftir bræður sína, en i því máli fekk hún engu áorkað, en af hverjum ástæðum veit nú enginn. Guðríður þessi var skapstór og tók því til sinna ráða. Hún gekk nú nokkrum sinnum kringum Hvítár- vallabæinn með hinum mestu óbæn- um og formælingum og bað þar alt tortímast og eyðileggjast. Því var trúað að þetta hef ði orðið að áhríns- orðum og bruninn væri þessu að kenna.— + Staðarfell á Fellsströnd var eitt af prýðilegustu stórbýlunum við Breiðafjörð og hafa þar höfðingjar setið um aldaraðir. — Um aldamót- in 1800 bjó þar Benedikt sonur Boga gamla í Hrappsey, en faðir Boga verzlunarstjóra í Stykkishólmi, sem samdi sýslumannaæfirnar. Benedikt var ríkur maður, eins og þeir f rænd- ur fleiri, en þann 24. febrúar 1800 varð hann fyrir miklu fjárhagstjóni þegar bærinn á Staðarfelli brann með öllu sem í honum var og skal hér sagt frá þeim eldsvoða. Það var hörkufrost og stórfjúk. í bænum var "Kakalofn" og kom eldurinn úr pípu hans, sem stóð upp úr þekjunni. Neistarnir fóru í þurt tröð, sem var á milli þaks og viða í öllum húsunum. Bærinn brann allur á svipstundu áður en hægt var að höggva gat á þekjuna, sem var freoin, en kirkjan og útihús urðu varin. Menn björguðust allir út úr þessum bruna, en þar brunnu allir dauðir munir inni, nema ein kanna og eitthvað fleira úr postulini, sem séra Eggert á Ballará hafði gefið Benedikt. — Eina lifandi veran sem þarna fórst var köttur, en það var uppáJhaldsköttur húsbóndans og lá hann altaf í rúmi hans. — Benedikt sagði að verst hefði sér þótt að missa köttinn, þvi að hitt væri hægt að veita sér aftur. lleldur var ríkmannlegt í búi á Staðarfelli, þvi að þarna brunnu inni 60 fjórðungar af smjöri (300 kg-); 32 sauðaföll og 12 tunnur af skyri, en auk þess fórust öll búsá- höld og fatnaður, mikið af smíðuðu silf ri, skeiðum, borðbúnaði og kven- silf ri, og svo miklar bækur og góðar. Það var því ekki lítill skaði sem Benedikt varð fyrir, en bót í máli var það, að harðfiskur, mjölmatur og peningar voru geymdir í kirkj- unni. — Nóttina eftir brunann lá Benedikt í f jósbásnum og varð vel við skaða sinum, þó að hann misti öll íveruföt sín og væri klæðlítill og vantaði margt. Eftir þetta lét svo Benedikt hýsa Staðarfell ágætlega og bjó þar til dauðadags. Hann lét byggja hinn stóra bæ, sem mun hafa staðið að mestu óbreyttur, þangao til fyrir rúmum 20 árum, þegar Magn- ús á Staðarfelli reif hann og bygði vandað steinhús, sem þar er nú. -f Þó að alt væri eðlilegt um elds- upptökin á Staðarfelli var það nú sam-t svo, að sagnir mynduðust um það vestra, að eldsvoði þessi væri bein og eðlileg afleiðing þess, hversu húsbóndinn á Staðarfelli þótti harð- ur og óvæginn í viðskiftum við ná- granna sína. Benedikt var enginn bónbjargarmaður, en það urðu heldur ekki margir til þess að hjálpa honum eða liðsinna í vand- ræðum hans og þar tóku frændur hans ekki öðrum fram, en um það skulu engar sögur sagðar hér. —Lesbók. Hjörlefishöíði í eyði Elzta .bújörð landsins, Hjörleifs- höfði, er nú í eyði. Síðasti ábúand- inn fór þaðan haustið 1936 og flutti að sjó. Telja má að litlar líkur séu til, að höfðinn byggist á næstu árum, og ef til vill verður hann óbygður um langt áraskeið. Slík eru nú afdrif margra jarða, víðsvegar um landið, sem afskektar eru og fjarri þétt- býli. Þegar Hjörleifur landnámsmaður tók land vi ðhöfðann árið 874 var þar ólikt um að litast móts við það sem nú er. Þá náði sjór að höfð- anum að framan, en land alt, fyrir austan, norðan og vestan grasi og skógi vaxið. Hjörleifur bygði skála tvo vestanundir Ihöfðanum og bjó þar einn vetur, en ekki lengur, því um voriö var hann veginn. Þar sem Hjörleifur bygði heitir nú Bæjarstaður, enda stóð bærinn þar ávalt síðan í full 840 ár, en Katla sópaði honum burtu árið 1721. í undanförnum Kötlugosum hafði hið mikla grasigróna land umhverfis höfðann sífelt eyðst meira og meira, en Kötluhlaupið 1721 fullkomnaði eyðilegginguna, sópaði burtu engjum og túni og öll- um högum útfrá fjallinu, en eftir lá biksvart sandhafið, sem lagðist fast upp að hlíðum og þverhnýptum björgum höfðans. Bóndinn í Hjör- leifshöfða, sem þarna misti bæ sinn og búslóð, átti 6 kýr, tvö naut og tvo kálfa. Allir þessir gripir voru í f jósinu, er vatnsflóðið brunaði fram, og allir fórust þeir í flóðinu, svo ekki sást urmull af þeim framar. Má af þessum gripafjölda ráða, hve mikið slægjuland höfðinn hefir átt á fyrri öldum. Eftir þetta stóð höfðinn í eyði í 30 ár. En árið 1751 reisti maður að nafni Þorvaldur Steinsson bæ upp á höfðanum og hefir bærinn staðið þar síðan. Hefir höfðinn þá verið lélegt kot, sökum þess, hve slægjuland var lítið, og þá var fuglatekja engin. Það var ekki fyr en um 1830, að fýllinn sótti höfð- ann heim og tók sér bólfestu í hin- um tignarlegu og skjólsömu björg- um. En eftir að fýlnum tók að fjölga og eftir að hann varð svo margur, að veiða mátti ungan fugl svo þúsundum skifti, var höfðinn ekki lengur talinn kot, heldur ein af beztu jörðum í Mýrdal. Markús Loftsson, sem kunnur er af riti sínu um jarðelda á íslandi, byrjaði búskap á Hjörleifshöfða árið 1856. Hann kom í höfðann með foreldrum sinum árið 1832, þá 4 ára gamallð og var þar alla æfi síðan. En hann andaðist árið 1906 og er jarðsettur í grafreit þeim, er hann lét gera á hæzta hnúk höf ðans. Markús var talinn merkur bóndi, vitur og fróður. Hann bjó vel í höfðanum og var allvel efnum bú- inn. Var orð gert á gestrisni hans og hjálpsemi við fátækt fólk. 1 þá daga var mjög gestkvæmt í Hjör- Jeifshöfða. MaTgir, sem leið áttu áðu í höfðanum, eða gistu þar, og á vetrum var höf ðinn öruggur f riða- staður þeirra, er yfir sandinn fó'ru í snjó og hríðum. Margir komu þar einnig á sumrin, til að kaupa fýl eða rekavið. Hallgrímur Bjarnason, sem nú býr í Suður-Hvammi, kvæntist Ás- laugu, ekkju Markúsar og byrjaði búskap í Hjörleifshöfða árið 1907. Jlallgrímur var stórhuga dugnaðar- maður. Reif hann hinn gamla bæ, en bygði stórt timburhús á öðrum stað, og á fáum árum bygði hann öll hús upp að nýju, vel og traust- lega. Vatni veitti hann í bæinn og var það fyrsta vatnsleiðsla, sem Icgð var í Mýrdal. Túnið stækkaði hann niikið og sléttaði svo, að þar sézt nú hvergi þúfa. Árið 1920 flutti Hallgrímur að Hvammi, en leigði höfðann með húsum og mannvirkj- um. Hafa 3 bændur búið þar síðan nokkur ár hver, en mjög hefir öllu hrakað í .höfðanum siðan,, einkum liúsunum, sem nú gerast gömul og fornleg. Þannig er þá ástatt ^með elztu landnámsjörð vora. Höfðinn sjálf- ur víða ber og blásinn og umhverfi alt svartur sandur. Mér finst að segja megi, að eins og komið er með lljörleifshöfða, þá sé það í íullu samræmi við ræktarleysi það, er ís- lendingar hafa sýnt minningu Hjör- leifs landnámsmanns. Ingólfur fóstbróðir hans hefir allan hróður- inn hlotiÖ. Skáldin hafa ort um hann kvæði og minnismerki hefir honum verið reist. Alstaðar er veg- ur Ingólfs gerður gerður mikill, en Hjórleiks að fáu getið. En hvers á Hjörleifur að gjalda? Varla þess, að Ihann hlaut að deyja ungur og varla þess, að blóð hans var hið fyrsta banablóð, sem vökvaði ÍS» lenzka grund, svo sögur fari af. Eftir líkum má þó dæma, að Hjör- leifur hafi verið hinn mesti maður og hvergi er hægt að draga þá álykt- un af Landnámu, að Hjörleifur hafi staðið að baki Ingólfs. Er það ljós vottur um andlegt þrek Hjörleifs og vit, að hann vildi ekki "blóta goðin" eins og Ingólfur og flestir samtíðar- menn hans gerðu. Og varla hefir það verið neitt smámenni, sem með fullri djörfung neitaði slíkum á- trúnaði, svo mjög sem hann var al- þjóð manna í Noregi í blóð borinn. Þegar þeir fóstbræður höfðu ráðið Islandsferð sina, féll það í hlut Hjörleifs að fara í víking og afla fjár, meðan Ingólfur undirbjó ferð- ina, og er varla ihægt að segja, að hlutur Hjörleifs hafi verið minni. En vel heppnaðist sá leðangur og var hinn frækilegasti. Eitt snjallasta söguskáld vort hefir skrifað sögu um þó fóstbræð- ur og er minningu Hjörleif s þar svo misboðið, að hann er gerður meira að fifli en göfugum manni. ¦t- Mörgum Skaftfellingum og eink- um þeim, er áður voru vinir Mark- úsar Loftssonar og eiga kærar minn- ingar frá þeim árum, er þeir voru tíðir gestir i Hjörleifshöfða, þykir ilt að vita, að þetta forna, góða býli skuli nú standa í eyði. Enn hefir höfðinn margt til síns ágætis. Fugla- S VL&detfi utt n, 7 cz~>e etvice INCLUDES not merely a fine and correct mechanical equip- ment. It means also the willing co-operation of a trained and experienced staff, whose wide experience goes far towards satisfying the exacting demands of those customers who are particular about the appearance of their office stationery and their business announcements. Over Forty Years of Printing — Publishing — Engraving is the record of the COLUMBIA PRESS LIMITED 695 SARGENT AVENUE, WINNIPEG TELEPHONES 86 327-8 tekjan er mikil og fjaran ein hin rekasælasta í Vestur-Skafafellssýslu. Heyskapur er raunar lítill, en beit er þar ágæt fyrir sauðfé og höfðan- um fylgir fjallið Hafursey. Eyjan stendur efst á Mýrdalssandi, rétt upp við jökul; hún er miklu stærri en höfðinn og er þar ágætt sauðland og skógarkjarr nokkuð í brekkun- um. Við suðausturhorn eyjarinnar liggur þjóðvegurinn yfir Mýrdals- sand og þar undir f jallinu er sælu- hús fyrir ferðamenn. Af Hjörleifshöfða er hið fegursta útsýni. Þaðan sézt yfir allar sveitir sýslunnar fyrir austan Mýrdalssand. í austri gnæfir Öræfajökull, en frá honum nær óslitinn f jallabogi vestur að Mýrdalsjökli. Gnæfir hann hátt og mjög nærri höfðanum í norð- vestri. Þá taka við Mýrdalsf jöllin og enda með því, að Reynisfjal'l gengur þverhnýpt í sjó fram, En í suðri sézt út á hafið. Sjálfur er höfðinn mjög fagur, þrjár hlíðar hans eru girfar þverhnýptum hömr- um, víða eru þeir vaxnir grasi og stórvöxnum hvönnum, en alt í kring er fýllinn á flugi. í góðu veðri á sumarlegi er yndislegt að ganga um höfðann og Ihorfa af honum yfir umhverfið. Getur það verið, að þessi merki sögustaður eigi í næstu framtíð að standa vanræktur og gleymdur, svo mikilsverður sem hann er? Eg vil vona, að svo verði ekki. Naumast væri neinum skyldara en ríkinu að sjá um, að svo merkur staður sem Hjörleifshöfði er, ekki standi í eyði og niðurníðslu. En af því er varla mikils að vænta í því efni. Mér kemur í hug, hvort ekki væri ómaks vert fyrir Ferðafélag Islands að setja upp veitingaskála á höfðanum og jafnframt að gera ráðstafanir til að greiða götu ferðamanna þangað, þeirra er um Skafafellssýslu fara. Þar væri vissulega gott að dvelja fyrir þá borgarbúa, sem vilja draga sig út úr skarkala og glaumi lítinn tíma úr sumrinu, og þar væri vafía- laust mikið verkefni fyrir listm/il- ara. Ennfremur vil eg benda á, að ef einhverjir efnaðir Reykvíkingar hafa í huga að byggja sér sumar- bústaði á fögrum og afskektum stað, þá er slíkur staður tilvalinn þar sem Hjörleifshöfði er. Eg hefi skrifað þessar línur til að vekja athygli manna á hófðanum. Ef eg man rétt, þá voru það Reyk- víkingar, sem lögðu fram fé til að girða Bæjarstaðaskóg í Öræfum og forðuðu honum frá vaxandi eyði- leggingu. Ef til vill gætu þeir einn- ig sýnt þjóðrækni sína og dengskap með því að gera veg Hjörleifshöfða meiri en hann nú er og um leið minningu Hjörleif s landnámsmanns. Skaftfellingur. —Lesbók. Örœfajökull Öræfajökull, hann er hár íhimni næstur stiendur; íslánds f jalla ikóngur klár klaka-brynju rendur. Samur og jaf n um alla tíð, undra traustur gjörður, einangraður ár og síð, öræfanna vörður. Geims í viðu regin rís rammbygður og sterkur, vanur jafnt við eld og ís, æðsti f jalla klerkur. Ef þínum kalda klaka-serk kynni menn að sundra, forn sem hylur fræði merk, flesta er mundí undra. Frætt þú gætir fræði-lýð fornum í jarðar sögum, alt frá landsins elztu tíð, eftir jökla lögum. Þó að jafnan þögull sért, þin eru óskeikul fræði, yrði alt það opinbert, er þitt geymir svæði. Frá þér hlyti heimsins ment hárfín bókstafsrökin, hjá þér er ei heiglum hent að hljóta yfirtökin. Löngu fyrir landnámstíð lífs þú stóðst i blóma, bognaðir ei við eld og hríð, ís né heljar dróma.

x

Lögberg

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögberg
https://timarit.is/publication/132

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.