Lögberg - 09.10.1941, Blaðsíða 2

Lögberg - 09.10.1941, Blaðsíða 2
LÖGBERG, FIMTUDAGINN 9. OKTÖiBEE, 1941 Bessaálaðir Eftir Skíiln Skúlason ritgtjóra. Timinn hefir féngiö leyfi Skúla Skúlasonar riistjóra að birta eftirfarandi </rcin, tem hann skrifaði í seinasta jóla- bl<ið Fálkans. í greininni er i a&alatriðum rakin saga Bessa- staða, sem mjö</ hefir verið rædd undanfarið. Ef til vill á enginn staður ;'. íslandi sér einkennile'gri sögu en Bessastaðir á Álftanesi. Sú saga ir l'nli af andistæðum eins pg náttúra landsins, því að Bessa- staðir hala lil'að það, að vera höfuðból og setur útlends valds er það þjakaði fsland mest, en síðan að verða vígi endurvakn- andi þjóðerniskendar og heimili þess íslenzka skálds, sem el' ti! vill er rammislcnzkasl þeirra, ei uppi hal'a verið á síðustu öld. ómarnir, sem hljóma úr sögu Bessastaða, eru þvi æriC sundur- leitir; þar er enginn samhljóm- ur; ef alt kemur saman, þá hljómar það líkt og sungin væri í einu tv(") gerólik Iðg. Og 1>() er staðurinn sjálfur, sem þessir óliku tónar berast frá, ávalt hinn sami. Bessastað- ir eru meðal fegurstu staða á Iandinu, og ein af kostamestu jarðeignum. Enn er úlsýnið hið sama Og var fyrir þúsund árum, unaðsleg útsýn til fjalla, frjó- samt land út af bænum og auð- Ugl hal' og vogar girða jörðina á þrjá vegu. Landgæðin hafa orðið til þess, að Bessastaðii urðu lyrsti staðurinn á landinu, sem ránshönd i'esti á. Saga Bessaslaða hefir aldrei verið skrifuð i heild, þótt hún ; sé "dramatiskari" en allra ann- ara stað á islandi, að Þingvöll- i um einum undanleknum. En glefsur úr þessari sögu er víða að finna og skulu nokkrar tínd- ar til hér. Þess má fyrst geta, að frum- tið staðarins er i þoku. Land- náma og aðrar fslendingasöguf geta ekki slaðarins, þó að örugl megi þykja, að hann hafi snemma byggst, .jafn búsældar- legt og þar var og lega gófl ti! sjávar. Það er ekki fyr en í Sturlungu, að Bessaslaðanafnið kemur við sögu, og iþá er Snorri Sturluson eigandi jarðarinnar. Eftir vig hans, árið 1241, sló Hákon gamli eign sinni á alt fé Snorra, með þeim foraendum, að hann hefði verið í konungs- þjónustu og gerst sekur uin sviksemi við húsbónda sinn, kon- unginn. Þannig "eignaðist" konungur Bessastaði og Kyvind- arstaði og síðar allar aðrar jarð- ir á Álftanesi, enda er það oft kallað Kóngsnes í gömlum bréf- um. C)g þarna á Bessastöðum rís nú höfuðstaður hins kúgaða fs- land's. Staðurinn var að ýmsu Ieyti vel til þess fallinn, meðal annars af landfra'ðilegum á- Busíness and Professional Cards J. J. SWANSON & CO. LIMITED 308 AVENUE BLDG., WPEG. • Faatelgrnasalar. Lelgja hös. Út- vega peningalán og eldsábyrgB, bifreiSaábyrgð o. s. frv. PHONE 26 821 ST. REGIS HOTEL 285 SMITH ST., WINNIPEO • Pœgilegur og rólegur búataður i miGbiki borgarinnar Herbergi $2.00 og þar yfir; me8 baCklefa $3.00 og þar yfir. Agrætar máltiOir 40c—ÍOc Free Farking for Questt Dr. P. H.T.Thorlakson 205 Medical Arts Bldg. Cor. Qraham og Kennedy Stg. Phone 22 8S6 Res. 114 ORENFELL BLVD. Phone 62 200 Arthur R. Birt, M.D. 605 MEDICAL ARTS BLDQ. Winnipefí kningastofu-sfmi 23 703 Heimilissfmi 46 341 Sérfrœðingur í öllu, cr að húðsjúkdómum lýtur Viðtalstími: 12-1 og :>.30 til 6 e. I). DR. B. H. OLSON Phones: 35 076 . 906 047 Consultation by Appointment Onljr HelmlU: 5 ST. JAMES PLACE Winnipeg, Manitoba DR. B. J. BRANDSON 216-220 Medical Arts Bldg. Cor. Graham og Kennedy Sts. Phone 21 834—Oífice tlmar 3-4.30 Heimili: 214 WAVERLEY ST. Phone 403 288 Winnipeg, Manitoba Offiee Phone 87 293 Res. Phone 72 409 :r. L. A. Sigurdson 109 MEDICAL ARTfi RLDG. Office Hours: 4 p.m.—6 p.m. and by appointment DR. ROBERT BLACK SérfræCingur I eyrna, augna, nef og hálssjúkdðmum 216-220 Medical Arts Bldg. Cor. Graham & Kennedy ViCtalsUmi — 11 til 1 og 2 til 5 Skrifstofuslmi 22 261 Heimilisslmi 401 »91 DRS. H. R. & H. W. TWEED TannUeknar • 40« TORONTO GEN. TRUSTS BUILDING Cor. Portage Ave. og Smith St. PHONE 26 545 WINNIPEQ Dr. S. J. Johannesson 215 RUBY STREET (Beint suður af Banning) Talsími 30 877 Viðtalstfmi 3—5 e. h. _J DR. A. V. JOHNSON Dentitt 606 SOMERSET BLDG. Telephone 88 124 Home Telephone 27 70Í Thorvaldson & Eggertson Lögfrœðingar 300 NANTON BLDG. Talsími 97 024 DR. K. J. AUSTMANN 512 MEDICAL ARTS. BLEfO. Stundar eingöngu Augna- Eyrna-, Nef- og Háls- sjúkdðma. DR. J. T. CRUISE, 313 Medical Arts Bldg., lftur eftir öllum sjúklingum mínum og reikning- um i fjærveru minni. Talsfmi 23 917 H. A. BERGMAN, K.C. islenzkur lögfrœðingur Skrifstofa: Room 811 McArthur Building, Portage Ave. P.O. Box 1656 Phones 95 052 og 39 043 Dr. A. Blondal /'// i/.iirian & 8ury< 602 MEDICAL AKTS BLDG. Sími 22 28« rnlK: 806 Victor Stroot Sími 28 180 A. S. BARDAL 848 SHERBROOOKE ST. Selur likkistur og annast um út- farir. Allur ötbunaCur sa besU. Ennfremur selur hann allskonur minnisvarCa og legsteina, Skrifstofu talsfmi 86 607 Heimllis talslml 501 512 stæðum. Það var erfitt að sækja Bessastaði frá landi, því að eiðið, sem vt-rja þuri'ti milli Lambhúsá- tjarnar að sunnan og Bessastaða- tjarnar að norðan, er mjög mjótt, en á sjáli'u eiðinu stendur bær- inn á Bessastöðum. Þarjia var lítræði mikið alt í kring og bægt um vik að kúga af sjávarbænd- um þá vöru, scm löngum var mest eflirsótt til útfhrtnings: harðfiskinn. Og nú hefst tímabil hirðstjóra og höfuðsmanna á Bessastöðum, ínnlendra og útlendra, en alira i konungsins þjónustu og verCur sizt sagt, að hinir innlendu hafi verið eftirbátar þeirra útlendu í því, að leika vanmegandi þjóð- ina sem gráast. Þarna sat Holti Þorgrínnsson um miðja 14. öld, en ])t'ss er getið, að ekkja hans gaf Bessastaðakirkju miklar eignir eftir hans dag. Þar var fvar Hólm og þar var Diðrik Píning og eftir hann Anibrosius Illiquod, samverkamaður ólafs hisku])s Köngvaldssonar< Hvassa- felLsmálum. f byrjun 16. aldar ríkir Léniharður fógoti á Bessa- stöðum þangað til Torfi í Klofa drap hann austur á Hrauni í ölfusi, og eftir hann koma m. a. Tyli Pt'tursson og Hannes Egg- ertsson. Kláus frá MarvHz verð- ur a-ðsti valdsmaður íslands árið 1037, en af honum sjálfuni höfðu fslendingar lítið að segja, því að hann hafði hér umboðs- mann fyrir sig: Diðrik von Mynden, einn versta svola og níðing, sem nokkurn tíina hefir ráðið á landi hér. Kr hann kunnastur fyrir klausturranið i Viðey á hvítasunnumorgun 1539 og á Hclgafelli og í Þrykkvabæ, og naut hann í þessum stórræð- um (ilcraugna-Pt'turs Einarsson- ¦ ar, er áður hafði verið i brauði ögmundar biskups, og launaði velunnara sínum góðvildina með svikum og undirfcrli. Diðrik frá Mynden var drepinn sköminu eftir klausturránin, en af næstu eftirmönnum hans má nefna Kristján skrifara, sem einkuin er ra'indur vcgna al'töku Jóns Arasonar. Páll Stigsson, scm varð höf- uðsmaður á Bessastöðum 1ÖÓ9, var í mörgu tillili góður stjórn- andi þótt ærið þætti hann ó- mannúðlegur í rcfsingum. Hann dó eftir s.j(") ára st.jórn, og minn- isvarði hans, með lágmynd af sjálfum honum í herklæðum, er nú múraður inn í norðurvcgg Bcssastaðakirkju, í kórnum. Henrik Krag og Kristoffer Valkendorf voru aðeinis stuttan tíma í embætti, Valkendorf að- cins tvö ár. Hann kemur mikið við sögu Danmerkur á þeim tima og var m. a. hirðstjóri yfir Bcrgcnhus og Vardö í Noregi og stundum er (ranglega) við hann kendur Valkendorfsturninn a Bcrgcnhus, sem cflirmaður hans, Rosenkrantz, lét bygg.ja. En þcssi sami Valkendorf reisti sér minnisvarða í Kauj)mannahöfn með stúdentabústaðnum, er hann stofnaði þar. Eftir hann varð Jóhann Bucholt höfuðsmaður, sá er mestri rangsleitni þótti beita við Guðhrand Hólahiskup í morðhrcfamálinu sa.la. Kíkti hann hcr nær 30 ár og lét af em- bætti cinu eða tveim árum fyrir aldamótin 1600. Herluf Daa eða "Herleg dáð," eftirmaðui hans, er hins vegar einkum kunnur af skiftum sínum við Odd Skálholtshiskup og var talið, að hann hefði ætlað að drepa biskupinn a eitri. Henrik Bjelke, einn af al'- burðamönnum s;untíðar sinnar, var hér höfuðsmaður að nafn- inum til árin 1649—1683, en dvaldi lengstum erlendis en hafði hcr imihoðsmann, suma ærið Ula þokkaða, ekki sízt Tómaa Niku- lásson "skögultönn." Til dæmi« um, hvc illa þokkaður hann var má nefna, að ávæningur harst af |)\í, að hann hefði druknað á skipi við Akranes, sagði kona, sem átti tvo syni sína á skipinu: "Guð almáttugur gefi, að þcssi frétt sc sönn." Hún kaus held- ur að missa synina tvo en aó Tómas lifði. Iin Brynjólfur hiskup sagði, cr h:inn frctti uni druknunina, að nú hefði drott- inn gert góða landhrcinsun. Heidcmann, sem varð landfó- gcti og æðsti maður landsins 1686, varð einkum frægur fyrir það, hve miklum sköttum hann gat rakað saman, ]>ví að sagan sagði, að hann hefðí l'lutt með scr fjögur hestklyf af pening- , cr hann hvarf héðan cl'tir fárra ára vist. Eftir hann kemur Kristján Möller amtmaður, er dvaldi hcr 1688 til 1707 en hélt embœttinu þó til dauðadags, 1720. Er hann kunnastur af "Kriumáluniim" svonefndu. Með n.i'sta amfcmanni, Niels Fuhr- mann skiftir heldur um til þess befcra og með Magnúsi Gíslasyni logmanni, sem varð l'vrstur ís- lenzkra manna amtmaður á Bessastoðum (1757) rol'ar mikið til. Hann dó árið 1766, þá 62 ára gamall, en frá hans tíð er hús það, sem enn stendur á Bessastöðum, lítið hreytfc hið ytra, ncma að því leyti að kvisl- ur hefir verið settur á það. Hið innra hafa miklar breytingar verið gcrðar á húsinu, eins og skiljanlegt er af því, að það hefir bæði verið notað til íhúðar og skólahalds m. m. — Kirkjan á Bcssastöðum er nokkuð yngri, það var hyrjað á byggingu henn- ar laust fyrir 1780 og fullger varð hún ekki fyr en árið 1823. Er hún stór á íslenzkan mæli- kvarða, cnda hygð utan um kirkjuna sem fyrir var, og hún látin standa meðan nýrri kirkj- an var í smlðum. í kirkjugólf- inu er m. a. legsteínn Magnúsai amtmanns og konu hans. Það verður eigi skilist svo við hið '^útienda tímabil" í sögu Bessastaða að cigi sc vikið að hinum sögulcga stað í Bessa- staðancsinu, Skansinum svo- nefnda. Svo sem öllum er kunn- ugt, heimsóttu sjóræningjar frá Algier Bessaslaðascilu í hinni minnisverðu för sinni til íslands árið 1627 og lögðu á tveimur skipum inn á Seiluna, scm cr vík ein suður úr Skerjafirði og tek- ur við útrásinni úr Bessastaða- tjörn. Annað skipið rendi á grunn og losnaði ekki fyr en ræningjarnir höfðu flutt fangana úr skipinu í hitt. Stóð lengi á þeim flutningum, en ekki þorði höfuðsmaður að ráðast á sjó- ræningjana, sem þó hefði verið í lófa lagið. Hlaut hann ámæli af þessu og athurðurinn sýnir, hve mikil vörn landsmönnum var að danska valdinu á Bessa- slöðum. Þetta varð þó til þcss, að vígi eitt eða "skans," var sett við Sciluna, ]>ar sem Bessastaða- tjörn rennur i hana, og sjást rústirnar enn í dag, ásámt stein- vegg úr gömlum bæjarhúsum, ])\í að þarna varð hjáleiga, scm nefnd var Skansinn, og bjó þar síðastur óli Skans, sá, sem kunnur er af landfleygri vísu. Falll>yssurnar úr skansinum voru fluttar í "Batteríið" á dög- um Jörundar hundadagakon- ungs, en * kúlur hafa fundist þarna í rústunum fram á síðustu áratugi. Með flutningi Latínuskólans frá Reykjavik til Bessastaða hefst merkt timabil i sögu Bessa- staða, gjörandstætt hinu fyrra. Skólinn hafði verið í hinni mestu niðurlægingu í Reykjavík, sem þá var danskur selstöðuverzlun- arbær og óþjóðlegasti staðurinn á landinu. Skólinn var haldinn á Bessastöðum frá 1805 til 1846, við harðan kost og lítil þægindi að vísu, en þarna fengu vega- nestið allir þeir ága'tismenn, sem mestu réðu um viðrcisn fs- lands á 19. öld, svo sem F.jölnis- menn, Baldvin Einarsson og Jón Sigurðsson, svo að nokkur nöfn séu nefnd, þótt míirg fleiri mætti nefna. Og lærifeðurnir á Bessa- st(")ðum eru hinir miklu meistar- ar íslcnzkrar tungu, Hallgrímur Scheving og Sveinb.jörn Egilsson, ús:imt þeim manni, scm unnið hefir íslenzkri landafra'ði mesta stórvirkið: Birni unnlaugssyni. Og þarna á Bessastöðum fæð- ast skáldin Benedikt Sveinbjarn- arson Gröndal og Grimur Þor- grimsson Thoinscn, sonur skóla- ráðismannsins og gullsmiðsins. Eins og skólinn sctti svipinn á staðinn fyrri hlula siðustu aldar gcrði skáldið það seinni hluta hennar. Hann kaupin Bessastað- ina úr konungscign árið 1867, endurheiintir ]vá úr greipunum, scm þeir höfðu verið í síðan Snorra leið, eða í 626 ár. Þegar Grimur settist að á Bessastöðum var hann að vísu enn innan við fimtugt, en hafði þó dvalið er- lendis alla manndómstíð sína og var víðförulli og fjölreyndari en títt er um fslendinga. Hann hýr á Bessastöðum til dauðadags, sem skáld og bændahöl'ðingi og tók auk þess virkan ])átt í stjórn- málum, en hatt þar aldrci "hagga sína s(")inu hnútum og aðrir sam- ferðamenn," enda varð st.jórn- miálastarfsemin ekki til þcss aS auka honum vinsœldir. En skáld- ið lifði stjórnmálamanninn og Grímur Thomsen á Bessastöðuni lifir, meðan fslendingar kunna að meta djúpa hugsun og ís- lenzka tungu. Skúli Thoroddsen keypti Bessastaði að Grími látnum. Þá settist þjóðmálahetjan í bónda- sætið á Bessast(")ðum, lyrverandi sýslumaðurinn, seru orðið hafði fyrir rnagsleitni valds, sem enn var ekki orðið íslcnzkfc. Skúli setti prentsmiðju á staðinn, llutti hana með sér vestan l'rá fsafirði og gaf'út Þjóðviljann. Viðdvöl Skúla á Bcssastöðum varð ekki löng. Hann flullist til Reykjavíkur og seldi jörðina og mun ef til vill hafa þótt það of umsvifamikið að hafa búskap- inn í ofanálag á litstjórnarstörf og stjórnmál. — En Prentið heitir örnefni skamt frt'i húsinu á Bcssastöðum, sem er til minja um tíð' Skúla. Og mcðal mann- anna, sem unnu að prentverki Skúla, cr Jón Baldvinsson, síðar forustumaður Alþýðuflokksins. Síðan Grímur Thomsen féll t'rá hafa Bessastaðir skift um eig- endur. Ekkja Gríms, frú Jakoh- ina, seldi Landsbankanum jörð- ina 27. febrúar 1897, ásaml Lambhúsum og hjáleigunni Skansi, sem verið hafa í eyði áratugum saman. Fylgdi kirkj- an jiirðinni í þeirri sölu, sj(')ð- laus þó, enda var söluverðið á allri eigninni ekki nema tólf þúsund krónur. Sama ár, 10. september, afsalar bankinn séra Jcns Pálssyni eignina fyrir 13,- 500 kr., en "undanskilur við sölu ])essa landsneið austan við Bessa- slaðatjiirn . . . Landskika þcss- um fylgir rcttur til al'nota þess hiuta tjarnarinnar, sem tilheyrir Bessaslöðum, til þilskipageymslu verði þar gerð skipakví, einnig réttur til þess að nota alt grjótið í ])essum tjarnarparli til bygg- ingar á stíflugarði í tjarnarósn- um til væntanlcgrar þilskipakvi- ar. Veiðirétt hefir áhúandi Bessa- sfcaða í tjörninni og I.jarnarósn- um, einnig rétt til þcss að fara með eitt þilskip horgunarlaust, el' hann á það s.jálfur, inn i tjörnina gegnum stífluna i tjarnarósnum, einnig rétt lil þess að fara með eitt þilskip borgun- arlaust, ef hann á það sjálfur, inn i tjörnina gegnum stifluna í tjarnarósnum, þegar hún kemst á." Af þessari ráðagerð með ski]>akvína varð þó aldrei neitt. Scra Jens í Görðum átti ekki Bessastaðina nema 8 mánuði, cn selur þá 6. mai 1898, Skúla Thoroddsen ritstjóra l'yrir saina verð og hann hafði keypt. Skúli og aattingjar hans átlu síðan jorðina til 12. dcscmher 1916, en þann dag afsalar l'rú Theodora eigninni til hreppsnefndar Bessa- staðahrepps fyrir 50,500 krónur. En 15. júní 1918 selur hreppur- inn Bessastaðina Jóni H. Þor- hergssyni, nú bónda á Laxamýri, fyrir 53,000 kr. Jón álíi gvo jörðina, og bjó þar, til 29. októ- her 1927, að Björgíilfur ólafs- son, sem þá var l'yrir skíimniii kominn hcim-cftir langa dvðl austur i Asíu, keypli hana ásanil tíu kúm fyrif 120 ])ús. krónui. En í sumar sem leið, 13. júlí, scldi B.j(")rgúlfur Sigurði Jónas- s,yni, forstjóra, Bcssastaðina. Hai'ði Björgúlfur áður keypt landskika þann, scm bankinn hafði áður skilið uiulan, er hann seldi séra Jens Pálssyni. Þess er getið um Grím Thom- sen, að einu sinni hafi hann scnl unglingsmann til þess að skcra ofan af þýl'i í túninu, cn þótl I)illurinn vera latur við verkið. Hal'ði hann gcngið til hans, skip- að honum að leysa niður um sig og setjasfc síðan ofan í flagið. Síðan kvað hann hal'a sagt við piltinn: Það cr ckki sársaukinn, drengur minn, en það er smán- in." Hvort sagan er sönn veit eg ekki, en sé hún sönn, þá sýnir hún, að jarðabætur hefir Grimiu slundað, á þeirra fcíma vísu. Síðan hel'ir nhkið verið unnið að jarðabótum á Bcssastöðum. Bæfei Jón Þorbergsson og Björg- úlfiir létu slétta og færðu út tún. ()g Björgúlfur endurreisti að kalla mátti hina gömlu Bessa- staðastofu, sem var mjög úr sér gengin. Mun tæpast of mælt, að hann hafi varið sem svarar góðu húsverði til þess að koma húsinu á Bessastöðum í gofct lag, satja í það miðstöð, koma upp rafstöð og því um líkt. Núverandi eigandi Bessastaða hefir ckki átt jörðina nema í fimm mánuði, en hefir verið all- afchafnamikill þar, á ekki lengri tínui. M. a. hefir skeljasands- húð verið sett á alt húsið, kirkj- an fengið aðgerð að innan og utan og verið máluð, og ýmislegl fleira mættj tclja búsunum við- vikjandi. En þó eru jarðabæt- urnar meiri. Eg kom sem snöggvast að Bcssastöðum fyrir nokkrum vikuin. Voru þar l>á um 20 manns við skurðgröft í mýrinni upp að Bcssastaðatjörn, sem nú á að þurka og rækta. Varnargarð Var verið að hlaða til vcrndunar mýrinni, innan við t.jtirnina og sömuleiðis austan túnsins til að ver.ja ágangi l'ra Lambhúsatjörn. ------------Það var mislynt veð- ur þennan dag, drungi yfif ncs- inu. En alt í einu birti til og sólin skein, eins fallega og ís- Ienzk haustsól getur skinið. Það hafa verið skin og skuggar yfii' Bcssastöðirm og yl'ir sögu þeirra. Hún er einskonar skilningstrc góðs og ills, saga þesa staðíir, sem konungur rændi af Snorra Sturlusyni myrtum, en síðar varð öndvegisból íslenzkrai menningar.— (Timinn 17. júli). _-----_v--------- SEEDTIME cuncL HARVEST' By ^^" Dr. K. W. Neatby ~^r->% * 1 Diredot. Aoriculíural Dipartvunt North-Weet Line Elevatora Associstion "GOING BACK" — 1. The belief that varieties of wheat and ofcher crops deterio- ralc. or "go back," is widespread. This belicf' is probably quifcc oldí indecd, it may trace back to ('harlcs Darwin's conviction rhat "naturc abhors self-fertilization." Thus in the carly ycars of thc prcsent century we witnessed efforts to rcjuvcnatc Red Fife and Marquis hy crossing dif- ferent plants of the sanic var- iety. This rcsulted in "regene- rated" Red Fife or "regeneratcd" Marquis; but there was nevcr :> ahadow oí' evidence that the re- generated strains wére any more productive than the originals. The"going back" idea may be strcngthened by the knowlcdgc thal growers of hybrid corn must rcncw their secd each year. HoW- ever, the situation with cross- fertilized CJOps, such as corn, IS (juite different from that with crops mainly self-fertilized such as wheat, oats and barley. The fart that Tihalcher whcal sul'fered l'rom leaf rust this ycar lias led many pcoplc to bclicv that its rust rcsistancc is weak ening, This is emphatically not

x

Lögberg

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögberg
https://timarit.is/publication/132

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.