Lögberg - 29.07.1943, Blaðsíða 1

Lögberg - 29.07.1943, Blaðsíða 1
PHONES 86 311 Seven Lines V&3 iot« Cot- *&&*" a»° For Better Dry Cleaning and Laundry PHONES 86 311 Seven Lines W& CoT* jerers 0vve Lttun°:*rf. »*A •*#* i*01 Service and Satisíaction 56 ARGANGUR LÖGBERG. FIMTUDAGINN 29. JÚLÍ 1943. NÚMER 30 Þjóðerni og Kirkja Það er mikið talað um inn- rásir um þessar mundir, og þær eru víða gerðar. Innrás í Eng- land var talað um á sínum tíma og er ef til vill enn. Og innrás á meginlarad Evrópu hefir lengi verið á dagskrá, svo að nefnt sé aðeins það stærsta. Vér hér á landi höfum líka talað um innrás, liðna og vænt- anlega, innrás á sjó eða í lofti. Alt er þetta innrásir vopnaðs liðs, innrásir, er miða) að því að hertaka löndin með vopnavið- skiftum — eða án þeirra. ef hinn aðilinn sér sér ekki fært að verjast. Noregur varðist inn- rás, en Dammörk ekki, en sama var gerðin á báðum stöðum í raun og veru. Hingað var og gerð innrás með sama hætti. Vopnað lið kom og fór sínu fram. Nú er hér enn vopmað lið, er hingað kom eftir samningi, en innrás var það á sama hátt. Ef ekki hefði verið ófriður í heiminum og innrásir gerðar, hefðu Is- lendingar ekki þurft að biðja og ekki beðið um neina vernd. Þá værum við ekki farin að sjá neitt herlið hér á Islandi, annað en þessa gaman-dáta, sem stundum stigu hér á land af herskipum, þar sem tappar voru í öllum fallbyssuhlaupum og friðarplástur yfir hermanns- hjartanu. Við lifum á tímum innrásar og hermennsku. tímum, þegar gamanið er á brott en alvaran starir andvökuaugum á hvern mann. Við lifum á ógnatímum og vitum þó minnst, af ógnun- um en sem komið er. En í hættunni erum við — ekki að- eins yfirvofandi hættu utan frá, þeirri ókomnu, heldur beinlínis í hættunni. Það er í veði, sem að réttu er ekki minna dýrmæti en líkamlegt líf og vellíðan. Öllum er það ljóst, að með komu hins fjölmenna erlenda herliðs steðjaði að þjóðinni hætta, sem er ný og einstök í sögu landsins. Um þetta hefir verið skrifað og skrafað, fundir haldnir og ályktanir samþykkt- ar og jafnvel "gerðar innrásir". Flest af því hefir þó lotið að einu atriði, mökum íslenzkra kvenna við hina erlendu her- rnenn, rétt eins og engin önnur hætta stafaði af þessari miklu innrás. Vissulega hefir þetta verið orð í tíma talað, enda hef- ir það sennilega verið lesið og samþykkt af flestum nema þeim, sem hlut áttu að máli og áhrif atti að hafa á. En ekki er nóg að líta í þessa einu átt. Víðar eru hættur, sem steðja að þjóð- emi okkar af völdum þessarar innrásar. Og þó að við séum sjálfsagt og með réttu hneyksl- uð á framferði stúlkna þeirra, sem gamga hugsuraarlaust með erlendum hermönnum, þá hefð- u<m við gott af að renna einnig sugunum til araraara, og meðal annars okkar sjálfra og athuga, hve vel þar er' staðið á verði. Það mætti líka kannske ætlast til meira af sumum öðrum en þessum vesalings stúlikum, sem aHa hafa staðizt einkennisbún- ingana og þá, sem í þeim eru. Hér kom nýlega á döfina mál, sern lét lítið yfir sér, en var þannig vaxið, að það var góður Prófsteinn á varðme^nina. Eins og almenningi er kunn- u'gt, hefir brezki herinn fengið afnot íslenzka útvarpsins, eg setla eina klukkustund á dag, 0,g notað þessa stund til þess að skemmta mönnum sínum hér, baeði með því að endurvarpa fréttum frá Englandi og flytja ýmislegt skemmtiefni. Enginn hefir amazt við þessu. Á sjó og landi njóta þessa útvarps margir menn, sem allir hljóta að kerana í brjósti um, menn, sem rifnir eru frá heimilum og venjulegum háttum öllum og settir á vörð hér á norðurhjar- anum. Þeir ná betur til íslenzku stöðvarinnar en heimastöðv- anna. Einn tíma á dag er spjall- að við þá og á þeirra máli fyrir milligöngu þessarar ná- lægu stöðvar, talað og sungið og leikið. Nú eru hér komrair miklu fleiri menn frá Ameríku. Og þó að þeir skilji enskuna og heyri hana sem sitt móðurmál, þá má búast við því, að þeim þyki sér eitthvað annað henta. Og nú hafa þeir farið fram á að fá einnig útvarpsstöðina íslenzku til sinna þarfa. Og þeir hafa boðið meira. Þeir vilja helzt fylla út í þann tíma, sern^ við ætlum ekki að nota stöðina, og þeir vilja eimnig tala á íslenzku, tala við íslendinga. Og um þetta var gerður samn- ingur. Nú hrukku imennj við, og raddir hófust gegn þessu. Hér væri verið að fara inm á svið, sem engri átt næði að hleypa neinum inn á nema fslending- um sjálfum. Við ættum sjálfir að ráða því fullkomlega, hvern- ig þetta mikla áróðurstæki. út- varpið, væri notað í viðskiftum við okkar eigim þjóð. Þar dygði ekkert "eftirlit", því að fljótt mymdi reymast ókleift að vísa mokkru frá, sem himm erlemdi aðili vildi bjóða fram. Eg er þessu fullkomlega sam- þykkur. / Við getum ekki meitað himum eimmama hermömmum, hvort sem þeir eru frá Bmglamdi eða Ame- ríku, um það, að fá að mota út- varpið einhverja .stund á degi hverjum til þess að fá fréttir og annað til gamans og dægra- styttingar. En svo er því líka lokið, sem við getum leyft. Hér er ekki að ræða um vinsemd eða óvinsemd. Þetta er metnaðar- mál, grundvallarregla, sem ekki á að víkja frá. Eg ætla ekki að ræða þetta mál hér, heldur nefni eg það einungis sem dæmi. Mér dettur ekki í hug að ætla þeim meitt illt, er að þessum samningi stóðu, hvorki frá hlið Ameríku- manna né Islendimga. Em það eftirtektarverðasta í málsvörm íslemdinga er það, að þessi samnimgur virðist hafa verið gerður í hálfgerðu hugs- umarleysi. Þetta var svo lítil- fjörlegt í augum þeirra, er þá gerðu. Ef til vill hefir það verið það — og ef til vill ekki. Það fer eftir því, hvermig á það er litið. Við verðum að skilja það, að hver þjóð hefir símar sérstæðu skyldur. Stórþjóðirmar hafa sím- ar skyldur. Þær verða að vera við himum miklu átökum búm- ar. Em smáþjóðirmar hafa sínar skyldur við sjálfar sig og þær því brýrani, sem þær eru smærri. Og þar er ein fremsta skyldan að vera sí og æ á verði. Það er varúðin, mér liggur við að segja tortrignin (í góðri merk- ingu), sem smáþjóðirnar verða að þjálfa sig í. Við eigum klassiskt dæmi þessa, þar sem er beiðni ólafs ikonumgs Haraldssomar um Orímsey og svar Einars Þver- æimgs. Grímsey var vesaldar- hólmi, langt frá landi, kaldur og verðlítill. Var það ekki til- valið að s'na Ólafi konumgi þá velvild, að lofa honum að fá þennan hólma, og var það ekki beinlínis hyggilegt, að verjast frekari kröfum hans án þess að glata vináttu hans, með því að gera honum þennan litla greiða? Reynslan skar ekki úr þessu, því að ráð Einars var tekið, að gefa ekki Grímsey. Ekki einu sinni Grímsey. Ýms dæmi mætti nefna. Skömmu fyrir ófriðinn komu hingað sendimenn frá þýzku flugfélagi með samingsboð um það, að koma upp flugsamgöng- um milli íslands og meginlands Evrópu. Félagið var hér að góðu kunnugt. Það hafði stutt mjög að því, að flugferðir hér innan- lands hófust. Og aðalsendimað- urimn var eimmig kunnur hér að öllu góðu. Hann hafði starfað hér, eignazt marga vini og reynzt hinn bezti og ötulasti drengur í alla staði. Hvað var sjálfsagðara en að nota þetta ágæta tækifæri, þetta vimgjarnlega tilboð, til þess að bæta úr brýnni þörf á fljótum samgöngum? En Islendingar eru smáþjóð og verða að vera tortryggim þjóð. Þessu var meitað. Þessu vimgjarmlega boði var hafmað. Emga flugstöð vildum við hér hafa í höndum útlendinga. Sendi maðurinn fór móðgaður og hryggur. Það hafði verið slegið á framrétta vinarhönd. Reynslan skar ekki heldur hér úr, af því að neitað var. En einhverjar afleiðingar hefði það getað haft fyrir okkur, ef hér hefði í stríðsbyrjun verið vel útbúin þýzk fLugstöð. Það er hætt við, að við værum þá búnir að sjá töluvert af vopna- viðskiftum hér í Reykjavík. Reykjavík stæði þá naumast jafnkeik og nú er. Þegar 5 ára búsetuskilyrði til kosningaréttar var sett í stiórn- arskrá okkar, þá þótti það hart að gengið. íslendingur, sem hafði verið búsettur ytra og fluttist heim, varð að sitja í 5 ár án kosningáréttar. En var það ekki rétt að taka á sig þessi óþægindi í öryggis- skyni? Þá þurftu Danir líka að vera hér 5 ár til þess að fá sama rétt. Uppsagnarákvæði sam bandslaganna voru þröng. Það þurfti ekki marga menn til þess að ráða þar úrslitum. Það var auðvelt að koma hér rétt í svip, ef áhugi var mógur, og ráða úrslitum. Hitt var erfiðara að sitja hér í 5 ár. Ef til vill hefir þetta verið óþarfa tortryggmi. Hér var emgim óvimsemd á ferð, aðeims varúð. Memm gera ekki samniraga af tortryggni einni, heldur af sjálfsagðri varúð. Og hvað er óþarft? Aldrei nokk- urntíma hefir jafnmargt, sem áður var talin óþarfa varúð, reynzt raunhæft í mesta lagi, eins og nú á tímum. Ef mútímimm hefir kennt þjóð unum nokkuð, og þá ekki sízt smáþjóðunum, þá er það þetta heilræði, sem ekki er skemmti- legt að öllu leyti: Verið sífelt á verði! Þetta allt hefir nú komið upp í hugann út af þeirri sérstöðu, sem ófriðurinn hefir valdið. En það veitir ekki af að horfa víðar. Hernaðarinnrás er ekki sú eina innrás, sem varasöm er. Hernaðarinnrásin er í svip- inn ef til vill ekki sú hættu- legasta, sakir þess, að á hana horfa nú allir og hana óttast allir. Við íslendingar megum vel ugga að okkur. Hér hefir verið einangrun og mikið afskifta- leysi. Flest stóð hér í stað, um langara aldur. Era svo hófust inmrásir allskomar áhrifa, að- streymi úr ýmsum áttum. Sjaldam hefir önnur etns inn- rás verið hafin og framkvæmd eins og sú, sem við höfum átt við að búa. Á eimum mamns- aldri hefir svo að segja allt ger- breytzt. "Framfarirmar" hafa gert imnrás í land okkar. Þó að eg setji orðið framfarir í gæsa- lappir, þá er það ekki til þess að láta í ljós neimn ímugust á þeim eða hæðast að þeim eða jafmvel efast um ágæti þeirra. Eg geri ekkert af því. Eg segi ekkert við þeim. Þær hlutu að koma og urðu að koma og áttu að koma. , En eg set orðið í gæsalappir til þess að benda á, að þetta ber okkur að skoða vel og vand- lega. Við höfum ekki lifað hér á einangruraimmi eimmi, heldur eimmig á sjálfstæðri og rótgró- imni þjóðarmenningu. Þjóðin og landið höfðu gróið saman. Úr þeim samgróningi varð að vísu engin glæsimynd. Margt vant- aði, sem til þess þarf. En það var einlægni og sjálfseignar- svipur yfir því öllu saman. Það var, eins ðg eg held að Eng- lendingar segi: Lítið, en mitt eigið. Torfbærinn verður aldrei að höll, en hann er ástmögur hvers listamanns að útliti og hlýr þeim, er í honum búa, þó að lítið sé um hitunartækin. Synfóníur voru ekki samdar, en þjóðlögin eru efniviður í listaverk og sjálf fögur og verm andi um hjartaræturnar. Heim- spekibækur voru hvorki skrifað ar né prentaðar, en spakmæli segja það, sem aðrir hefðu sam- ið bók um. Stakan segir efni langs kvæðis eða ádeilugreinar í heimsblaði. Hér hefir búið margur konungur á Kálfskinni, sjálfráður maður á litlum bletti. Sá, sem vildi heyra sörag, varð að syngja sjálfur. Sá sem vildi leika á hljóðfæri, Varð stundum að smíða það sjálfur. Sá, sem vildi klæðast vel, varð að" koma upp öllu saman: Finna snið og efni og aðferð. Fegurðina urðu menn að sjá í fossum og fjalls- eggjum. Svo kom innrásin, og nú gefst á að líta og til að taka. Það er ljóta kotungsveröldin, sem við höfum lifað í! Sjáið þið híbýlaprýðina í Bíó — eða klæðaburðinn. Heyrið þið fagrar raddir úr Niflungaheimi út- varpsins. Öll ríki veraldarinnar og þeirra dýrð virtust sjást af þessu ofurháa fjalli tælcninnar og framfaranna. Það virtist ekki einu sinni þurfa að falla fram fyrir neinum ljótum karli til þess að eignast það? Alt þetta mun eg gefa þér sagði innrásarherinn, og ekkert "ef" virtist vera þar með? Eg set spurningarmerki við þessar setningar, þó að þær séu ekki í spurnarformi. Við höfum það orð á okkur Islendingar, að við séum sein- teknir og þumbaralegir í um- geragni. Og sjálfsagt er ekki lít- ið til í þessu. Þetta er galli á okkur, en við því er erfitt að gera, sem er eðli manns.. Fyrir vikið fáum við það, að öðrum þjóðum gezt miður að okkur, og í okkar hóp grípum við til ýmissa ráða og misjafnlegra góðra til þess að verða "samkvæmishæfir". En fátt er svo með öllu illt o. s. frv. Þessi þumbaraháttur er ekki með öllu illur, enda er ekki að vita nema hann sé smátt og smátt t'ilorðinn við þörf. Hér er á ferðinni tregða þess manns, sem finnur ósjáif- rátt, að hann þarf sífelt að verjast. Hér er viðnámsafl gegn því, sem vill leggja okkur undir sig og buga okkur, hvort sem það er úfinn sær eða ill færð, hríðarveður eða heiðavegur. Útlendingar kvarta undan þessu. Danir, okkar góða sam- bandsþjóð, hafa fengið að kenna á því um alirnar. Þarna hafa íslendingar þumbast en aldrei gefizt upp, oft látið í minni pokann, en aldrei viljað sleppa sínum poka. Góðum 9kilyrðum hafa þeir hafnað og aldrei verið hrifnir eða ánægðir. Eg hef heyrt sögu af því, að Jón Sigurðsson hafi verið í boði hjá konungi, nokkru eftir að hann gaf íslendingum stjórnar- skrána 1874. Drottningin vék sér að Jóni og segir: "Jæja, herra Sigurðsson, eruð þið nú ekki ánægðir?" Jón hneigði sig hofmannlega fyrir drottningu og svaraði: "Það er góð fyrjun, yð- ar hátígn!" Þetta var ósvikið íslenzkt svar við dónskum greiða. Sama sagan fer af okkur enn. Aðrar þjóðir geta ekki búist við öðru af okkur. Hinar miklu þjóðir, sem hafa gert okkur þann greiða að vernda okkur, hafa aldrei séð verulegan þakk- lætisglampa í augum okkar. I blöðum þeirra fer heldur vont orð af okkur, ekki beinlínis fyr- ir ókurteisi eða illskiftni, held- ur fyrir sérgæðingshátt og stífni. Við viljum allt hafa en ekkert láta, við séum alltaf þurrir á manninn. Sumir hneikslast á þessu um- tali erlendra blaða um okkur. Eg get það ekki. Mér þykir fremur vænt um það. Því að þótt vitanlega væri bezt að vera svo fullkominm, að geta hvort- tveggja í seran, verið hvers manns hugljúfi og staðið þó fast á sínu, alið allt hið góða og hafnað öllu hinu illa. þá er varla von, að það náist þegar í stað. Og þá finnst mér ein- mitt þessi tilfinning útlending- anna benda á, að í okkur sé enn hið gamla viðnám, sem kemur þeim fyrir sjónir eins og kuldi í fasi og þvergirðings- leg framkoma. Einar Þveræing- ur fær enn hljómgrunn a ís- landi. Við verðum að varast það að falla þegar fram. Milljónir hafa streymt til okkar, en við meg- um ekki falla fram til þess að eignast þær, ekki fórna heiðar- leik og réttsýni fyrir þær. Við getum notað allt hið nýja, lært með augum og eyrum, séð svo að segja og heyrt um allan heim, en við megum ekki falla fram og fórna eðli okkar, tungu okkar, háttum okkar, menmimg- ararfi okkar, mægjusemi okkar. Mér sýraast tvær leiðir vera til, er fara mætti til þess að vermda þjóðerrai og góðara arf okkar í þessari miklu innrás hins nýja tíma, bæði fyrir ó- frið og í ófriðnum. 1. Önnur er sú, að ráðast gegn því, bannfæra það, vísa því öllu norður og niður. Þessi leið er að mínu viti bæði ófær og óheppileg. Hún er ófær af því, að við getum ekki vísað þessu á bug. Við erum ekki menn til þess, þó að við vildum, að verjast hernaðarinnrás. Við getum ekki hrundið her stórveldanna héðan úr landi. En hitt stórVeldið er þó enn völdugra. Bíó og Hollywood eru voldugri en England og Banda- ríkin. Það er nútíminn sjálfur, sem sendir þennam immrásarher. Hamm er búimn að leggja stór- veldin undir sig. Við gætum aldrei vísað því úr landi, þótt við vildum, og við viljum það ekki heldur. Og þessi leið er óheppileg vegma þess, að allt þetta mýja er framför, ber í sér möguleika til þroska og frama. Að íiafraa því er sama sem að vilja ekki búa betur í hemdurraar á sér. Það er mýjuragarhræðsla, sem er ef til vill emm verri em nýjumgar girrai, ótrú á þróura sköpunar- verksims, vammet á eigin þroska möguleikum. Eitthvað af þessu er til í hverri tíð. Menn halda jafnan, að heimur faxi versn- andi, yngri kynslóðin sé að ganga fyrir stapann. Gamal- mennanöldrið verður alltaf til og alltaf eins og aldrei til neins gagns. Yngri kynslóðin fer ekki eftir því og á ekki að fara eftir því. Þetta verður allt orðið gamaldags, þégar uppvax- andi *kynslóðin er orðin gömul, og hún vitnar þá í það eins og ímynd heilbrigðisins gegn því nýja, sem þá verður komið. Frh. Solveig Bennett 1897—1940 (Undir nafni móður henmar.) Frá samvist með þér eg man svo margt; sú mimning um liðin ár nú gleður minn huga, en grætir ei. Hún græða mun öll mín sár. Er lífið þér út rétti hlýja hönd og hjarta þitt svölun fann. var svipur þinn bjartur og bros þitt hlýtt, sem blærimm, og frjálst sem hamn. Þú barðist sem hetja í hæstri raura er hjarta þíns strengur brast; í þá sýndir þú ættstofns þíns aðalsmark svo alfrjálst og stefnufast. Á blæhlýju vori þú blómstur varst, með brosandi litaskraut. Á lífssumri ungu þú hvarfst svo hljótt. sem hljómur í þagnarskaut. Sem hljómur, er fer um. himingeim þú hélzt beint, í daginn iran, þar, sem þú áttir og endurfanst elskaða drenginn þinn. Og nú á þín minning máttarorð þess máls, sem ei tungara nær; að sæl er með honum sálin þín mér sannastan fögnuð ljær. S. E. Björnsson.

x

Lögberg

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögberg
https://timarit.is/publication/132

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.