Lögberg - 11.12.1958, Blaðsíða 4

Lögberg - 11.12.1958, Blaðsíða 4
LÖGBERG, FIMMTUDAGINN 11. DESEMBER 1958 Lögberg GefiO ut hvern fimtudag af THE COLUMBIA PRESS LIMITED 303 KENNEDY STREET, WINNIPEG 2. MANITOBA Utanáakrift ritstjórans: EDITOR LOGBERG, 303 Kennedy Street, Winnipeg 2, Manitoba Ritstjóri: EINAR P. JÓNSSON Skrifstofustjóri: INGIBJORG JÓNSSON Verð $5.00 um árið — Borgist fyrirfram "Lögberg" ls published by Columbia Press Limited, 303 Kennedy Street, Winnipeg 2, Manitoba, Canada Printed by Columbia Printers \uthorized as Seoond Olass Mail, Post Office Department. Ottawa WHitehnll 3-9931 HARALDUR BESSASON: RÆÐA, flutt fyrir minni GUTTORMS J. GUTTORMSSONAR skálds í hóji því, er Þjóðrœknisjélagið hélt honum og frú JENSÍNU GUTTORMSSON til heiðurs í tilefni af áttræðisafmœli skáldsins. Um það bil hálf öld er nú liðin, síðan fyrsta bók Guttorms J. Guttormssonar kom út, en það var ljóðabókin, Jón Aust- firðingur, sem gefin var út í Winnipeg árið 1909. Ljóðin í þessari bók eru ekki lítt merk frá bókmenntalegu sjónarmiði. Þau voru ort á íslenzka tungu af manni, sem aldrei hafði Island augum litið. Og höfundur kvæðanna átti fyrir höndum, þ. e. við útkomu bókarinnar, þann lengsta skáldskaparferil, sem um getur í íslenzkum bókmenntum á 20. öld. Það, sem fyrst og fremst gefur þó þessari bók gildi, eru ljóðin, sem hún hefir að geyma, sem eru glæsileg frumsmíð og upphaf nýs þáttar í bókmenntum vorum, sem vér getum nefnt ný- íslenzka þáttinn. Á ég þar við ljóð, sem fyrst og fremst eiga rætur sínar í ný-íslenzkum jarðvegi. Fróðlegt er að staldra við og athuga örlítið, hvernig skáldið hleypir heimadraganum. Kennum vér á þeirri ferð mörg þeirra einkenna, er æ síðan hafa sett svip sinn á ljóð Guttorms. í fyrstu þáttum í Jóni Austfirðingi er á ferðinni flugmælskt kímniskáld, sem yddir þó gamanið og gefur því lag örvarinnar. Að baki gamninu býr alvaran, ádeilan. Má í þessu sambandi vitna í þann kafla kvæðisins, þar sem talsmaður Ameríkuferða hittir Jón Austfirðing heima á íslandi og gefur honum gyllivonir um glæsta framtíð í Vestur- heimi. Kveður talsmaður búsældarlegt þar vestra. Kýr mjólki fimmtíu merkur í mál og þar af sé helmingur rjómi. Einnig fær Jón bóndi þær upplýsingar, að meðalaldur fólks sé hár í landinu og það beri varla við, „að menn deyi." Miklu fleiri skáldlegar myndir mætti tína til úr öllu þessu kvæði. T. d. segir á einum stað um skýjafar: „Og gráskýjalagur í hánorðri hófst, í hvolfinu tættist og kembdist og spannst, í klæðisdúk, vaðmál og einskeftu ófst, hvert álnanna hundrað á svipstundu vannst." Haustnóttin er á einum stað „stöð" og „blýfætt", söknuður reikar um pall. Og þannig mætti lengi telja. Eins og flestum er kunnugt, fjallar kvæðið Jón Austfirðingur að verulegu leyti um baráttu frumherjanna í Nýja Islandi. Þó gerist einn kafli kvæðisins í Winnipeg, þar sem Guðrún, einkadóttir Jóns Austfirðings, sú er ein lifði barna hans, heyir sitt stríð ,einmana og yfirgefin. Þessi fagra og göfuglynda stúlka á skilnings- og afskiptaleysinu einu að mæta og mælir á hljómskýrri íslenzku við enska húsbænd- ur. 1 þessum kafla er eftirfar- andi erindi og fjallar um vesturvist Guðrúnar, en ein- manakenndin skín út hverju vísuorði: Mikill hluti fyrr greinds kvæðabálks er þanníg harm- saga, en við lok kvæðisins snýst harmsagan í sigurljóð: „— Margt illt til síns ágætis hefur að afleiðing þess er oss holl, hún sterkara og stöðugra gefur í stað þess, sem fellur um koll." Framtíð Nýja íslands er ráðin. í móðurlausum dóttur- syni sínum sér Jón Raustfirð- ingur „byggðarlags leiðsögu stjörnu": „— Þó mörg hafi fram- kvæmdin farizt, er fólgið í reynslunni manns: Að aldrei til einskis er barizt í óbyggðum Norðvesturlands." ur „— Vinlausum veturinn er á Vesturheims sléttum kaldur, langi-frjádagur fólki því, sem hvergi á heima. Öreigum atvinnubann og óvinur starfsamra handa. Bjargráð skyndileg skína í skammdagis úlfakreppu" „í Kanada er allt, sem fólkið vill fá. Þar fossar úr björkunum vínið, og tjaran og meðulin myndast þeim á og mosinn og ullin og línið, og flugurnar hunangi hella í oss, í hálsklúta ormarnir spinna, og ]ýðurinn dansar og drekkur sitt hnoss, en dýrin allt mögulegt vinna." Hér bregður skáldið fyrir sig hinum ótrúlegustu fjar- stæðum eða ýkjum til þess að ljá orðum sínum áhrifamagn. í fyrstu beinist athygli vor að kímnilegheitum spjátrungsins, sem er ærið broslegur, þar sem hann þylur í eyru Jóni bónda. En í brosi voru „svigna feiknstafir". Skáldinu sjálfu er ekki hlátur í huga, heldur dregur hann hér upp skarpar andstæður við þá atburði, er síðar gerast í kvæðinu, þ. e. a. s. þær ógnir, sem verða á vegi Jóns Austfirðings, eftir að hann gerist landnámsmaður í Nýja íslandi. En er vér lesum þá hluta kvæðisins, fær skrúðmælgi umboðsmannsins nokkuð aðra merkingu, og hann sjálfur er ei lengur kyndugur náungi, heldur óhlutvandur áróðursmaður. Þannig beitir Guttormur hinni sterku kímnigáfu sinni oft sem vopni. Bak við gamanið leynist ádeilan, sem stefnt er gegn hvers kyns óheilindum. í annan stað er þetta kvæði hlaðið mikilli orðgnótt og myndauðgi, og sumstaðar minnir það á hljómkviðu, þar sem slegin eru hin sundurleitustu hljóðfæri. Vil ég tilfæra hér nokkrar ljóðlínur úr lýsingu kvæðisins á Nýja íslandi: „Norður með Winnipegvatni á vesturströndinni lágri lengra en augað eygir óslitin grænskógabelti breiðast vítt um völl. Þar viðrar höfuðið öspin hátt yfir greniskóg gnæfandi, gildvaxin bein og drifhvít, ---------0--------- Þar syngja þrestir á vorin sín þýðu, arfgengu sönglög. Blærinn í flautuna blæs, — blístrar og hvín í trjánum. Brimhljóðsins undirspils-ómur, og orgelsins fimbulbassi, þungur sem þrumugnýr, blandast þjóðsöngvum merkur." Hér gerir skáldið hvort tveggja í senn að draga upp hrífandi landlagsmyndir og laða fram hina ólíklegustu tóna. Þá er saga þessarar konu rakin. Köld örlögin leiða hana í hamingjusnautt hjónaband. Eiginmaðurinn gefur sig helzt að svalllífi og fjárhættuspil- um, og þar kemur sögunni, að hann víkur sér undan vand- anum og hleypur í brott frá dauðvona eiginkonu og ný- fæddum syni. Inn í þennan kvæðishluta fléttar skáldið heimspeki sinni. ógæfan er hér að mestu leyti komin að utan. Guðrún geldur saklaus vonzku heimsins, þess heims, sem gerir einstaklings gróða að annars tapi. Heillyndi eins skortir „samróma grunn" hjá öðrum. Jafn- göfugar eigindir og ástin og umhyggjan auka á sjálfa ó- gæfuna í því umhverfi, sem á sér ekkert rúm fyrir samúð og mankærleik. Þessi unga kona er slegin í hel af öflum, sem eiga sér. mannfélagslegar ræt- ur, meðan faðirinn, Jón Aust- firðingur, fer með sigur af hólmi í viðureign sinni við drepsóttir og náttúruhamfarir norður á bökkum Winnipeg- vatns. Þjóðfélagsádeilan er bitur í þessum kafla, en sá strengur, sem hæst hljómar, er strengur samúðarinnar, sem ávallt myndar grunntón- inn í þeim ljóðum Guttorms, sem fjalla um hetjur hvers- dagslífsins eða það fólk, sem á torfærur einar um að velja hérna megin grafar. Þessar ljóðlínur eru hvort tveggja í senn, áþreifanlegur sannleikur og trúarjátning skáldsins. Og eins og vér öll vitum, hefir Guttormur aldrei gengið af trúnni. Hann gerð- ist ungur „Fjölnismaður" þeirra Ný-íslendinga, og með- an íslenzk tunga skilst þar í landi, hlýtur Jón Austfirðing- ur að styrkja þau bönd, sem menn eiga traustust að binda, sem er trúin á það land, er þeir byggja. Þó að yrkisefnum Guttorms fjölgi, eftir því sem árin líða, og hann þroskist og menntist og yrki fullkomnari kvæði en Jón Austfirðing, þá bregður samt mörgum af hans beztu ljóðum fyrr og síðar til upp- hafsins, og á ég þar ekki sízt við landnámskvæði hans eða kvæðin um Nýja Island. Kvæði hans „Sandy Bar" er réttilega talið óbrotgjarnasti minnisvarði, sem hinum ný- íslenzku frumherjum hefir nokkru sinni verið reistur. Er það kvæði að finna í ljóðabók- inni „Bóndadóttir", sem kom út í Winnipeg 1920. í þessu kvæði sjáum vér sögu frum- býlinganna, lýsta upp af leiftri eldingarinnar. Þetta er harm- saga, sögð af djúpri virðingu fyrir þessum mönnum og fá- gætri nærfærni. Hér verður þó í rauninni það sama uppi á teningnum og í Jóni Austfirð- hljóm- ingi, í harmsögunni er fólgið sigurljóð. Meðferð skáldlegra mynda í þessu kvæði skipa því á bekk með þeim ljóðum, sem bezt hafa verið ort á íslenzka tungu. Landnámssagan er ekki Guttormi fjarlægar sagn- ir. Hann er sjálfur landnáms- maður, og kynntist harðræð- unum af eigin raun. Hann man þá tíma, þegar Nýja ísland var „ekki annað en efni í land", svo að viðhöfð séu orð hans sjálfs. Og umbreyting þessa efnis kostaði miklar fórnir. Sjálfur varð Guttorm- ur að vinna hörðum höndum, og aðstæðurnar leyfðu honum sáralitla skólagöngu, en allt um það verður þessi maður stórbrotið ættjarðarskáld, eins og glöggt má sjá í kvæðinu Nýja ísland, en lokaerindi þess kvæðis er þetta: „Hug minn tengir tryggðin þér, byggðin mín bjarta, bezt hefurðu lýst mér og þrýst þér að hjarta. Sá, sem víkur frá þér, en hjá þér er hálfur heim til sín ei ratar og glatar sér sjálfur." Og þjóðhollusta skáldsins á sér ekki endi við hreppamörk. Um Kanada kveður hann: „Og kær er hún oss sem kærast hnoss, hún Kanada, móðir vor. Og lífsins dyr verða luktar fyr en liggi í burt vor spor. í sókn og vörn það sýnum við, börn, að séum af stofni grein. Þótt greini oss mál, oss sameinar sál, sem söm er jafnan og ein." Sjálfur hefir Guttormur látið þess getið, að hinn hrjúfi Framhald á bls. 5 ADDITIONS to the Betel Building Fund J. Ragnar Johnson, Q.C., Suite 2005 Victory Building, 80 Richmond St., West, Toronto 1, Ontario $100.00 ------0------ Mr. Hallur Finney, Lonely Lake, Man. 10.00 ------0------ Glenboro Lutheran Ladies Aid Glenboro, Manitoba 25.00 ------0------ Mr. and Mrs. J. Ingimundson, 632 Simcoe Street, Winnipeg 3, Man. 25.00 ------0------ Mrs. Jakobína Hallson, 743 Waterloo Street, Winnipeg 9, Man. 5.00 In memory of Mrs. Kristín Olson. ------0------ Mr. & Mrs. A. A. Sveinsson and Guðrún Thorsteinsson 1166 Chapmore St., Victoria, B.C. 10.00 In loving memory of Mrs. Helga Johnson who passed on Oct. 31st, Glenboro, Man. BETELCAMPAICN $250,000.00 a a a ¦d .« a ^ 1 9 ? B s f# - 9 s c - - 26,985 16,415 223,015 219,039 Make your donaiions io the "Beiel" Campaign Fund, 123 Princess Sireei. Winnipeg 2.

x

Lögberg

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögberg
https://timarit.is/publication/132

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.