Lýður - 27.07.1889, Blaðsíða 1

Lýður - 27.07.1889, Blaðsíða 1
25 arkir af blaðitm kosta 2 kr., crlendi 2,M)kr.Borgist fyrirframtil útsölumanna. a\ií;lý8Íngar tcknar fyrir 2 aura hvert orð 15 staíir frekast, affeitu letri3au., cú slóruletri 5 au.; borgist fyrirfram. LTDUE fiitgjörðir, frjettir og auglýsingar sendist ritstjóranum. Aoalútsölumerm: Halldór Pétursson Akureyri og Björn Jónsson á Oddeyri ál.blað. Akureyri 27. júli 1889. 1. ár Hinir norsku fríþeiilyarar. Hvergi í Norðurálfunni gengur, að tiltðlu, meira pref en i Novegi milli «retttrúaðra» manna og ..rangtrúaðra" eða ratiónalista. Er sá ágreiningur fullt eins ofsakenndur og deilan milli vinstri og hægri í þingmálunum, enda greiuist par vinstri i Janbæksmenn (frípenkjara) og Oftedæli (rétt- trúarmenu), og séu tróarskoðauir eingöngu sök í pví. eins og sumir meina, má pað heita eins dæmi nú á tímum. Kem- ur það fullkomlega fram, sem einn hinn skarpasti fræðimað- ur heimsins, hinn nafntogaði H. Th. Buckle, sagði um miðja þessa öld, að Norðmenn, Skotar og Svíar væru mestar íhalds- pjóðir í trúarefnum, pótt endurbættrar trúar séu, mest sakir fornrar vanþekkingar alpýðu, sem aptur hefir skapað par ó- jafnað embætta og stétta. Klerkavald pessara pjóða, p. e. að segja hvað trú og hugsun alpýðunnar snertir, er miklu meira en hóíi gegnir, og sumstaðar litlu minna en i kapólskum lóndum. En lang verst er petta ástand i Noregi. J>ar hefir víða allt vit og öll skynsemi i trúar og rannsóknarefnum ver- ið sótt til prestins af söfnuðinum, og irann optast bannfært liverja pá skoðun, sem gert hefir vart við sig og honum hefir pótt ópörf eða andstæð einhverjum eldri og lögfestum kenn- ingum. Alpýðu par i landi er enn kennt að skoða „frí- penkjarann" sem væri hann miklu verri og skaðvænni en nokkur sakamaður. Afieiðingin er sú, að í engu kristnu landi linnast eins svæsnir frípenkjarf.r meðal menntaðra manna eins og hjá pessari vorri tápmiklu frændpjóð. Vísindamenn í öðr- um löndum rita nú sjaldan með haturs- eða hæðnis-anda um trúarefni, en í Noregi bryddir töluvert á peim anda. Flest öll stórskáld Norðmanna svo og margir andrikis- og lista- menn aðrir, stökkva par fyrir pessa sök úr landi, og senda síðnn tóninn heim. E.-,r peim líkt og víkingunum, sem Har- aldur hárfagri rak af eignum og óðulum, peir koma gjarnan aptur í kynnisferðir og taka pástrandbögg stór. það sem pessir nýju vikingar herja á er ekki eingöngu klerkavald og kredd- ur, heldur allar lögerfðir, sem peim linnast hafa lifað yfir sig, svo sem hinn löghelgaði yfirgangurogofsæla auðmanna og yfirvalda, undirokun kvenna, alpýðu, fátæklinga, svo og alls konar ósiðir, keimska, hjátrú og hleypidómar. Hvorki stjórn- armenn eða klerkar — segja peir — hafa nokkru sinni Jyft nokkurri pjóð á æðra stig. „þegar bezt gengur", 'segir hinn nýnefndi Buckle — „stððvar stjórn og kirkja straum hins illa og frestar apturíörum, en framfarir í allsherjar skilningi fylgja allt öðrum lögum, einkum pó pekkingarinna r". ]pað, að Norðmenn týndu tungu feðra sinna og pað, að peir hafa aldrei eignast alþýðumenntun, hefir gert alpýðu peirra að gömlum undirlægjum. í Ameríku verða hinar nýju byggðir Norðmanna flestar þeim prestum að bráð, sem ekki gefa hin- um lakasta klerkaríl á Spáni neitt eptir livað trúarpröngsýni og ráðríki snertir. Skáldið Kristofer Janson, sá er hing- að kom á pjóðhátíðinni, býr nú par vestra og prédikar fyrir öndunum. Hann er hinn mesti skörungur, sjálfur lærður guðfræðingur og forn iétttrúarmaður, en nú Unitara-kenni- rnaður og ritsnillingur a! fyrsta flokki. Hann heldur tíma- riti út, er heitir Sáðmaðurinn, til útbreiðslu írjálsum kristindómi og rannsóknum um trúarefni og mannrétt. J>eim séra Jóni Bjarnasyni pykir hanu ærið svæsinn og víða ganga gengdarlaust nærri höfuðlærdómum vorrar kirkju (sbr Sameiningu séra J. B.) eu pað er pó allt kossar og klapp, sem Janson fœr hjá löndum vorum hji peim atlotum, sem landar hans, einkum klerkarnir,'bjóða honum. Mundu peir fegnir strá ösku hans sem viðast yfir preríur sínar í stað pess að hljóta að horfa á illgresi óhlýðni og vantrúar safn- aða sinna spretta undan ritum hans, ræðum og fyrirlestrum. Annað skáld Norðmanna og prestahatari er Alexander Kjæl- land, sem svipta átti skáldalaununum fyrir vantrú hans. Hann er og optast erlendis. pniðji er Ibsen; hans trúar- játning vita menn aldrei glöggt, en flestum stendur stuggur af honum, og ekki pótti honum lengi vært i Noregi. En mest hefir gengið á með skáldið og pjóðskörunginn Björn- stjeme Björnson. Hann var fyrst kenndur við örundvigs- trúarflokk, og pótti rétttrúuðu f.ilki pað ærið ísjárvert; samt helt hann áfram prátt fyrir pað að vera ástgóði pjóðarinnar. En pá reis haun upp eins og Samson hjá Filisteunum, sem víldi hann molbrjóta hina norsku kirkju með einum asna- kjálka. Björnson sezt lítt fyrir, og pað má hann eiga, að aldrei hefir djarfari maður eða einarðari opnað sinn munn á Norðurlönd- um. Trúarbragðapref hans pykir mörgum hófiítið og óskyn- samlegt, og segja, að pað hafi bæði hnekkt gáfu hans og áliti, sem pjóðskálds allra Norðurlanda, en B. hofir ekki fremur en aðrir gjört sig sjálfur, ástand þjóðarinnar, sem, áður er bent á, hefir komið honum á stað; hér elta, eins og vant er, hverjar öfgarnar aðrar. Noregur er stórkostlegt og storma- samt land; svo eru og flestar Norðmanna pjóðlífshreifingar. Og pegar öllu er á botninn hvolft pekkjum ver enga þjóð í heimi, sem meiri manndóm sýnir en Norðmonn, síðan þjóð þeirra reis úr öskustónni; engin pjóð hefir nú fjölhæfarí gáf- ur eða meiri kjark og hug, hvort heldur eru lærðir eða leikir, íhalds- eða framsðknarmenn, trúmenn eða fripenkjarar. ísland og Ameríka (Aðsent). |>að má kalla svo að útflutningsmálið, sé nú orðið eitt af aðalmálum pjóðarinnar, hinir pennafærustu menn lands- ins hafa tekið að sér að rita um pað, en hver á sinn hátt. J>ví eins og svo opt ber við pegar um eitthvert mál er verið að ræða pá verða menn ekki á eitt sáttir. |>etta útflutningsmál hefir sínar tvær hliðar, en hingað til hefir ekki verið sýnd frá hálfu íslands nema lakari hliðin en botri hliðin hefir enn ekki verið leidd í ljós. ]pegar um eitthvert mál er verið að ræða pá verður að kynna sér jafnvel báðar hliðar svo menn geti dæmt ritt um málið pví annars verður dómurinn rangur og ástæðu- laus sleggjudómur. Í>að er opt talað um pað að vér íslendingar vinnum mjög lítið í samanburði við aðx*ar pjóðir; pað kann nú að' vera eitthvað hæft i pví. En hvað veldur pví, eru menn her kraptaminni en annarstaðar? Nei og pó já! Tslend- ingar munu pó varla vera minni mannskapsmenn en að jafnaði gerist annarstaðar í öðrum löndum, en peir eru færri og fátækari, en einmitt f'yrir pað purfa peir að vinna meira svo peir geti látið jörðina framleiða nógan arð handa sér. En það er litið gjört til pess að bœta úr pví sem á vantar til pessvérgetumgertokkur jörðina fullkomlega undirgefna og drottnað yfir fiskum sjávarins, oghvers vegna? J>ærorsakir eru margar og af ýmsum rótum runnar en sú oi'sök er næst liggur er vinnuleysið; on pað órsakast aptur af samkeppn- isleysi á milli Yinnuveitenda og munu vinnuhjúalögin eiga töluverðan pátt i pví hvað lítið hefir verið unnið nú á síð- ari árum. Hér er um litið að gjöra og við fáa eða enga að keppa svo fjör í öllum vinnubrögðum er svo litið og par af leiðandi engin samkeppni á milli vinnuveitenda, og pess vegna verður vinuan raikið minni en ella ef meira kapp væri í fólkinu.

x

Lýður

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lýður
https://timarit.is/publication/133

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.