Dagsbrún


Dagsbrún - 16.02.1918, Blaðsíða 1

Dagsbrún - 16.02.1918, Blaðsíða 1
r ^3 DAGSBRÚN GEFIÐ ÖT AF ALPÝÐUFLOKKNCM BLAÐ JAFNAÐARMANNA RITSTJÓRI OQ ÁBYRGÐARMAÐUR: ÓLAFCR FRIÐRIKSSON 10. tbl., 4. Reykjavlk, laugardaginn 16. febrúar. 1918. Myndun sameignarríkisins. Eftir Emil Davis. (Þýtt úr ensku.) (Frh.) Eitt af hinum skýrustu dæm- um þess hvað einkarekstur get- ur orðið óvinsæll, var gasfram- leiðslan fyrir Parísarborg. Hún var i höndum einokunarfélags, sem rúði gasnotendur eftir fremsta megni. Almenningur varð svo reiður gasverðinu að borgarstjórnin sá að lokum ekki annað fært en að taka á sig einn þriðja af gasverðinu, eða sem svaraði 10 sentím af hverj- um rúmmetra af því gasi er notað var í borginni. Þetta kostaði bæjarsjóð upp undir 90 miljónir franka, þangað til 31. des. 1905 að bærinn náði sjálíur eignarhaldi á gasfram- leiðslunni. En í 35 ár frá þeim degi verður bæjarstjórnin að leggja hálfan annan sentím á hvern gasrúmmeter, til þess að hafa upp kostnaðinn sem fé- lagið bakaði borginni. — Eða tökum kornfélögin í Kanada til dæmis. Getur nokkuð skýrt það mál betur en útdráttur úr bréfi sem birtist í Times 13. ág. 1910 frá fréttaritara blaðs- ins i Toronto: »— Það hefir verið enda- laus deila milli kornbændanna og kornfélaganna. Því er stöð- ugt haldið fram, að í kornbúr- unum sé kornið blandað og bændur séu rændir parti af réttmætum ágóða sínum, en gæði vestanhveitisins séu rírð. Hvað eftir annað hafa korn- búraeigendur orðið uppvísir að þessu. Ef til vill eru þetta samt öfgar. En fortakslaust er hreyf- ingin fyrir því að gera korn- búrin að opinberri eign orðin feikimögnuð. í Bandaríkjunum varböggla- pósturinn lengi í höndum hinna svokölluðu »Express-félaga«. Voru þau aftur mestmegnis undir yfirráðum járnbrautarfé- taganna, og feiknarlega óvin- «el. Árið 1912 settu Bandarík- lD- á stofn bögglapóstsambönd er reyndust mjög vinsæl. Var þungahámarkið brátt fært upp lw 11 pundum — sem það er eQn í brezka ríkinu — og upp 1 20 pd. og síðar upp í 50 pd. " sama tíma neyddi yfirstjórn ^illiríkjaviðskiftanna, sem hafði J*|sjón með járnbrautarsam- ^öndunum, »Express-félögin« 11 að færa niður burðargjöld ^Q um 16°/o í almennings þágu. ^Q út af þessu hefir eitt hið ^rsta af þessum félögum, sem hafði 5-6000 stöðvar, hætt að starfa. Samkepni vlð einstaka iðnrekendur. Sú röksemdaleiðsla, sem oft er notuð gegn rikisverzlun, er sú, að það sé rangt af ríkinu, er hefir hæfileika til að afla sér mikilla fjárupphæða á auð- veldari hátt heldur en nokkur einstaklingur, að keppa við einstaka iðnrekendur. Það er sagt, að ráðherrar og aðrir, sem kjörnir eru af þjóðinni, haíi engan rétt til að stofna fé útsvarsskyldra manna í voða. Sé það réttmætt að stór félög keppi við smáiðnrekendur, þá hafa þau hina sömu yfirburði yfir þá, að því er viðvíkur meira lánstrausti og meiri viðskiftum, sem ríkið hefir i samanburði við þessi stóru félög. Hvers vegna er þá ekki rétt að ríkið keppi við félögin? Þegar »May- pole Dairy« félagið, sem sök- um síns góða skipulags, sinna miklu fjárráða og lánstrausts bolar út smáostasala, þá bætir það honum -ekki skaðann og enginn býst heldur við að það geri það. Þegar ríkið eða bæj- arfélag tryggja sér einhverja iðngrein, tekur það næstum altaf að sér þau fyrirtæki, sem búið er að koma á fót og borg- arsanngjarnar skaðabætur. Það getur rekið iðngreinina með meiri ágóða sökum þess, að ágóðinn vex við það að slengja mörgum smáfyrirtækjum sam- an í eitt allsherjaríyrirtæki og þar við bætist að það getur aflað fjár með minni rentum; án þess að taka með i reikn- inginn framför í gæðum var- anna, þá leiðir af þessu að vörusvik, undirvigt og annað það ilt er af samkeppni stafar, fellur úr sögunni. Það er vert að gefa því gæt- ur hvernig erlend borg hefir farið að í máli þessu. Árið 1911 lagði borgin Budapest fram meir en 350 þús. krónur til að* setja á stofn bæjarfélagsbúðir, sem verzluðu með kjöt, alifugla, egg og smjör. Tilgangur með búðum þessum var sá, að hindra hina stöðugu hækkun á mat- vörum og hjá Viceconsul Gen- eral Bandaríkja segir í skýrslu hans No. 298, dagsettri í Wash- ington, 19 des. 1912:* »Það er áætlað að búðir þessar græði 5—6°/o til þess þær keppi ekki óheiðarlega við smáslátrara og mjólkursala, en þessi hagnað- ur hefir verið nægilegur til þess að hafa ákveðin áhrif á vöruverð yfirleitt.« Kjör á þilskipum. Duusverzlun kvað bjóða háset- um 19 aura fyjir kilo, sem þeir draga, og svarar það til 95 kr. fyrir skippundiö af hálfdrætti. Salt eiga hásetar ekkert að borga, en hálfa beitu og hálfan ís og hálf veiðarfæri. Ennfremur á þeim skipum, sem hafa mótor, hálfa steinolíu og hálft kaup mótors- mannsins! Hásetar eiga líka að annast allla uppskipun og útskip- un. Duusverzlun fastræður menn- ina aðeins til vertíðarloka. Alt bendir á að það sé til stór- skaða fyrir háseta að breytt er frá hálfdrættisfyrirkomulaginu. Þó ekki sé ennþá víst hvert flskverðið verð- ur, þá bendir útlitið á að það verði ágætt. Mórinn, Eldiviðarskortur verður hjá öll- um almenningi í Reykjav. þegar líður að vorinu, og eiga nokkra sök á því þeir menn sem staðið hafa.fyrir úthlutun mósins. Fyrir löngu síðan auglýsti eldsneytisskrif- stofan að hætt væri að selja mó- inn, og vissu þó allir að miklar móbirgðir voru enn óeyddar inn á Kringlumýri. Enda hefir á hverj- um degi, að heita má, svo vikum skiftir, mór verið fluttur ofan í bæinn til einstakra efnamanna sem hafa miðstöðvar-ofna í húsum sín- um — þeirra manna, sem undan- tekningailaust hafa nóg efni á því að kynda kolum. Efnalitlir fjöl- skyldumenn gátu ekki í haust pantað, og borgað, svo mikinn mó, sem þeir þuiftu til vetrarins, og treystu því að mórinn yrði lát- inn ganga sem jafnast yflr, en ekki látinn lenda hjá einstökura efnamönnum. Vissa er fyrir því að einhverjir þessara herra, sem pöntuðu móinn afsöluðu sér honum aftur, en sáu sig svo seinna um hönd og pönt- uðu hann á ný, og fengu svo mikið sem þeir vildu. Þó að mórinn sé dýr, verður hann samt ódýrari en kolin, og það heflr Jón Þorláksson vitað, enda líka náð í sinn skerf og byrgt aðra upp, sem nota hann í mið- stöðvarnar. Mórinn var því eina eldsneytið, sem hinir fátæku hefðu helzt klofið að kaupa. Þegar næst verður tekinn upp mór fyrir Reykjavíkurbæ ættu menn að muna eftir því að ráða ekki Jón Þorláksson með 25 kr. kaupi á dag til þess að bruðla honum til einstakra efnamanna bæjarins. P. Bréf frá Akureyri. 6.—1—1918. Nákaldur nístandi norðanstorm- urinn hristir og skekur húsið. Veggirnir á herberginu eru hélaðir innan, þó dýrtíðarkolin skíðlogi í ofninum, og eru þó kolin góð. Það er um 20 stiga frost. Sjö svona dagar, og kolin eru búin, hvað tekur þá við? Þannig spyrja marg- ir nú, og svarið verður: Hungur og kuldi, eða sveitin. Dý) tíðarráðstafanir síðasta þings hefðu komið að haldi e/ allar sveita og bæjastjórnir á landinu hefðu verið framtakssamar og framsýnar, og e/ tíðin hefði verið góð í vetur. En var á það treystandi? Allir verkamenn munu nú svara því neit- andi. Að minsta kosti hefðu til- lögur Jörundar Brynjólfssonar um sölu á vörum undir verði, átt að vera varatillögur, ef annað nægði ekki. Eins og nú standa sakir get- ur ekkert annað, en öflugar ráð- stafanir þess opinbera, bjargað þjóð- inni frá voðanum sem vofir yfir henni. En því miður er svo sem að þeir ráðandi búi oft of langl frá almenningi, svo þeir skilja ekki og flnna ekki þarfir fjöldans. Svona er það með bæjarstjórn okkar Ak- ureyringa á mörgum sviðum, þó í henni séu ýmsir gáfu og dugn- aðarmenn. Tek eg hér tvö dæmi, sem alþýða manna ætti að hafa í huga við næstu kosningar. Verkamannafólagið hafði einróma farið þess á leit við bæjarstjórn að fá húsaleigulög Rvíkur löggilt á Akureyri, svo ekki lenti hér í sömu ógöngunum og okrinu á húsaleigu eins og þar. Bæjarstjórn- in skipaði nefnd í málið, tvo lög- fræðinga og þingmanninn, sem var á móti lögunum á alþingi. Nefnd- in lagði til að bæjarstjórnin synj- aði beiðni verkamannafélagsins. Sagði hún að ennþá væri húsa- leigan ekki orðin eins há og í Rvík og hækkun yfirleitt ekki meiri en sanngjarnt væri. Fleiri rök færði nefndin fram, höft á persónufrelsi o. s. frv. Þeir sem nær búa almenningi en nefndin, vita mörg dæmi þess að húsaleiga var hækkuð víða á Akureyri s. 1. vor um 10—40 og jafnvel 70°/o, án þess gert væri við íbúðirnar eða þær bættar. Þó voru byggðar nokkrar íbúðir þar s. 1. ár, mest í gömlum penings- húsum. Hvernig fer þá nú í vor þegar ekkert verður bygt? Jú, bæjarstjórnin vildi ekki „hefta per- sónufrelsið", svo nú geta þeir hús- eigendur sem það þóknast1) okrað á húsaleigunni, og hafa „frelsi" til 1) Hér eru margar heiðarlegar und- antekningar.

x

Dagsbrún

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagsbrún
https://timarit.is/publication/173

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.