Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 12.03.1913, Blaðsíða 1

Lögrétta - 12.03.1913, Blaðsíða 1
Afgreiðslu- og innheimtum. PORARINN B. ÞORLÁKSSON. "Velfcusundi 1. Taliimi 359. LÖGRJETTA Ritstjori: PORSTEINN 6ÍSLAS0N Pingholtsstræti 17. Talsimi 178. I X2. Reykjavík 13. Mars 1913. VHI. árgf. I. O. O. F. 943!49- Þjóðmenjasafnið opiö á sunnud., þriðjud og fimtud. kl. 12—2. Lækning ók. í læknask. þrd. og fsd. 12—1. Tannlækning ók. (í Pólthósstr. 14) 1. og 3. md. ( mán. 11—1. Landakotsspftali opinn f. sjúkravitj. 11—1 alla daga. Islands banki opinn 10—2*/a og 5'/»—7- Landsbankinn io1/!—21/*". Bnkstj. við 12—1. Landsbókasafnið opið hv. virkan dag kl. 12—3 og 5—8. Okeypis lagaleiðbeiningar á háskólanum á hverjum laugard. kl. 7—8 síðd. Heilsuhælið opið til heimsókna 12—1. Lárus Fjeldsted, YflrrjettarmálafærslumaOur. Lækjargata 2. Heima kl. 11 —12 og 4—7. Bsekxii*, innlendar og erlendar, papplr og allskyDs ritföng kaupa allir í Bókaversl. Sigfúsar Eymundssonar. Svar til hr. 3. 8- Hr. B. B. er enn með flutninga- brautina sína í Lógr. 5. þ. m. Þykir mjer hann nú heldur vera farinn að lækka flugið, því nú er hann kom- inn niður fyrir allar hellur á flutn- ingabrautinni. í staðinn fyrir flutn- ingadraut, sem hann talaði um í hinni greininni, vill hann nú aðeins verja svo sem 15—18 þús. til þess að ryðja og dytta að þjóðveginum milli Kláfossbrúar og Hvalfjarðar. Með þessu fæst vitanlega hvorki akfær vegur nje nokkurt brot af flutninga- braut; þó ekki sje það annað en meðan allar ár eru óbrúaðar, þá er vegurinn ekki akfær; á meðan þarf ekki nema skúr úr lofti til að gera hann ófæran. Við getum t. d. hugs- að okkur Reykdæling, sem vildi fara að vígja þessa nýmóðins flutninga- braut; hann legði á stað í góðu veðri og þurkatíð, og geri jeg ráð fyrir að hann kæmist alla leið klaklaust suð- ureftir með tóman vagninn, en svo gerir rigningu á hann í ferðinni svo árnar vaxa. Hann yrði að gera svo vel og skilja alt éftir og labba heim. Nei! B. B. minn góður! Þetta er engin flutningabraut. Eins og jeg benti á í athugasemd minni, hygg jeg, að regluleg fiutn- 'ingabraut á þessum vegi geti ékki kostað minná en 200 þús. kr., og lík- lega mikið meirá; leiðin er ótrúlega érfið fyrir slíka vegalagning, 6—7 "ár; ög Surriar stórar, yrði að brúa, auk ótölulegs grúa af lækjum og giljum; brautin mundi liggja yfir tals- vert erfiðan fjallveg, Geldingadrag- ann, og 2 brattlenda hálsa, en óvíða neinir flóar að ráði, sem ódýrast er að leggja svona vegi um. Vega- Iengdin er eitthvað nálægt 50 kílóm. En hvað sem þessu Hður, þá er aðalatriðið f athugasemd minni, þessu viðvíkjandi, sem B. B. gengur þegj- andi framhjá, sem er: gagnið af brautinni. Jeg sagði að komið gæti til mála að eins með Lundareykja- dalsmenn og Skorrdæli, að þeir not- uðu brautina að einhverju leyti, af mönnum hjer fyrir innan Heiði. Þetta er líka það mesta, sem sagt verður henni til gildis; því að líkindum mundu þessir hreppar miklu fremur sækja vörur sínar á Seleyri, sem er miklu styttri leið, en kjaga eftir þeim alla leið sunnan frá Hvalfirði. Það er því jafn-ástæðulítið að tala hjer um, hvort heldur þurfi 15 þús. eða 200 þús. kr. til þessa verks, sem enginn hefur neitt teljandi gagn af. Þá er önnur fjarstæðan ekki minni hjá hinum heiðraða höfundi: að brú- in á Hvítá hjá Ferjukoti mundi lfk- lega kosta um 200 þús. kr., eða öllu heldur 600 þús.(!l), eftir því, sem mjer skilst. Brúarstæðið er mælt af Jóni Þorlákssyni verkfræðing, og yrði brúin eitthvað 6—10 metrum lengri en Norðurárbrúin, sem kostaði um 35 þús.; yrði hægt að setja hana á stöpla og byggja með sömu gerð og þá brú, sem Jón Þorláksson hefur ekki talið óhugsandi, — það er reynd- ar órannsakað enn, — þá kostaði hún að lfkindum ekki meira en 40 —50 þús. kr. Það kemur auðvitað fyrir í mestu flóðum, að Norður á fer í flóasundið fyrir vestan Ferjukotsholtið, en aldr- ei til stórra muna eða með jakaburði, því holtin fyrir norðan taka úr; þar yrði að leggja vel upphleyptan veg með góðum vatnsaugum, og er það ekkert ýkjaverk, sundið eitthvað 20 eða 30 fðm. á breidd. Sundið hjá Hvítárvöllum er eitthvað 6 eða 8 fðm. á breidd; þyrfti í það dálitla upp- fylling með vatnsauga, líklega álika verk og að brúa eitt smágil á flutninga- brautinni; að öðru leyti er vegarstæð- ið á þessari leið fremur gott — nema um ofaníburð veit jeg ekki — tómir flóar mestalla leiðina. Það er því ekki ólfklegt á að giska, að vegur þessi kostaði rúmar 60 þús. kr. að meðtaldri Hvítárbrúnni. Vegna staðhátta hlýtur Borgarnes æfinlega að verða miðpunktur í sam- göngum Borgarijarðarins. Það sem á því að vera framtíðarmarkmið er: að auka og fullkomna flutningatækin þangað og þaðan, gera alt sem auð- ið er til þess, að flutningarnir gegnum Borgarnes geti komið að sem best- um og arðbærustum notum fyrir hjeraðsbúa. Þaðan þarf önnur járn- braut landsins að leggjast, fram miðjan Borgarfjörðinn og Norður í land. Borgarfjörðurinn, sem er rjett nefnd- ur „hjarta landsins", á óefað fyrir sjer fegurstu framtíð; hjer liggur gull- ið grafið f jörðu f þúsundum og jafnvel miljónum, og býður þess að það sje tekið og notfært. Borgar- fjörðurinn ásamt Mýrum hefur mögu- leika í sjer til þess að tífalda fólksfjölda sinn að minsta kosti, og enginn get- ur sagt, hvað sú tala geti komist hæðst. En samgöngurnar eru undir- staða allra framfara. Þessar stefnur og hugsjónir verða menn að hafa hugfastar þegar um það er að gera, að „ýta vagninum áfram" hjer. Allar þær skoðanir, sem ganga f öfuga átt, þó þær sjeu svo fráleitar, að þær vitanlega geta aldrei til framkvæmda komið, verða til þess að dreifa hugmyndunum, og seinka um of fyrir eðlilegum framförum; þó þær sjeu ekki af illum ásetningi fram komnar, eru þær ekki betri fyrir það. tó/2-13. ?¦ B, íSt Eftir Á. VIII. Úti í Haga. Haga heitir svæði eitt norður af Norðurmálmi, skógi vaxið og vötn- um prýtt. Þangað vil jeg ganga með þjer í kvöld í tunglskininu og vetrarblfðunni. Það er nú eiginlega sama hvert við förum út fyrir borg- ina f kvöld, alstaðar er hið sama að sjá, alt er kvikt af ærslafullu, ungu fólki, sem teygar í sig líf og fjör af unaðslindum norræna vetrarins. Jeg hef áður dvalið tvo vetur suður í álfu, í stærri borgum en Stokk- hólmur er, og jeg man, hve jeg vor- kendi sjálfum mjer og öðrum þar, að fara á mis við veturinn, norræna vet- urinn — og jeg vorkenni þeim hjartan- lega ennþá, en þarf nú ekki lengur að vorkenna sjálfum m\zx það. Eða þá, hugsaðu þjer, að fara á mis við björtu vornæturnar, verða að kveykja ljós á hverju kvöldi árið um kringl — Af öllum íþróttum eru skautaferðir eflaust almennastar í Svíþjóð. Víð- ast hvar er nóg til af vötnum, og frost eru einnig nóg á vetrum, svo að óvíða hagar betur til fyrir skauta- ferðir en hjer. En jeg hygg líka, að þeir einstaklingar sjeu teljandi, sem aldrei hafa fengist við þá fþrótt. Hjer í kring um Stokkhólm er alt fult af vötnum, eins og gefur að skilja. Og öll frjósa þau á vetrum, er frost hafa gengið, og laða til sín áræðin ungmenni og búa þeim oft- lega feigðarhyli. Árlega verður tál þeirra fþróttamönnum að fjörtjóni. Við höldum út í Haga f þetta sinn. En til þess að sjá skautaferðir þurf- um við ekki að fara út úr borginni. Á „þurru landi" er urmull af skauta- fólki, en alt er það fremur smávaxið. Stjórnendur borgarinnar eru svo hug- ulsamir við börn borgarmanna, að sjá þeim fyrir skautasvellum hjer og hvar á sljettum, ósteinlögðum svæðum. Svæðið er afmarkað með ofurlágum byng af sandi, vatni svo veitt á flöt- inn og látið frjósa þar. Þar er ekki hætt við druknun! Það er undur- gaman að horfa á þessa ungu skauta- menn og íþrótt þeirra; drengirnir eru fjörugir og eiga það til, að vera ofur- lítið gletnir, stúlkurnar litlu gefa þeim þá ekki eftir, heldur láta þá fá sína vöru selda og halda hóp ef með þarf, til þess að vera traustari. Hárið er laust og fellur í Iokkum undan loðnu vetrarhúfunni, „fagurt sem gull væri eða hálmur"; allar og allir renna sjer, hve smávaxin sem þau eru. í skólunum er börnunum veitt frí tvo daga einhvern tíma vetrarins, þegar best viðrar fyrir vetraríþróttir. Og þeim kvað þykja vænt um þá daga. En úti í Haga er ennþá meira að sjá. Strax, er við komum að Haga- grindum, þar sem sporvagnarnir stað- næmast, berst okkur ómurinn af glað- værðinni. Enginn getur verið ókátur hjer úti á svona dögum. Við sjáum Ijettklædda unga menn og hvatlega, ungar stúlkur með rauðar prjónahúf- ur og rauða vetlinga og rauðar — nei, rjóðar kinnar. Sjeu húfurnar ekki rauðar, þá eru þær einhvern veginn öðruvísi litar. Það skiftir litlu. Hitt er mest um vert, að þær hafa nú ekki nein fáránleg hattahismi á höfðinu, sem þær ef til vill verða að ganga hallar undir. Nú er alt við þær svo eðlilegt og yndislega fjörlegt. Og unga fólkið þetta er sumt með skauta, en sumt með sleða. Alstað- ar eru hólar og brekkur, einnig f Haga. Sleða-akstur er einkar-skemti- legur og fjörgandi og jeg skil ekki, hvf hann er svo litt þektur heima á Fróni. Reykjavík hefur raunar svo lítið af brekkum, síst sljettum, en svo er óvíða annarstaðar. í Haga er vatn eitt stórt, sem kall- að er Brunnsviken. Þegar það er fsi lagt, eins og nú, er þar krökt af fólki, skautamönnum, dálítið stærri vexti en þeir á sljettu svæðunum inni í borginni. A einum stað er afmarkað svæði, sem eitthvert skautafjelag telur sjer til. Þar er lýst með gasljósum; á miðju svæð- inu er húskumbaldi með veitingum og hornablæstri, en vírgirðingin, sem í kring er, heldur ekki tónunum; þeir berast lengra en út að henni, langt- um lengra. Annarstaðar á Brunnsvíkinni er öllum frjálst að vera, og þar er æði- margt manna, þótt ísinn sje þar ósljettur á köflum. Þegar stormur er, þá er alt á fleygiferð undir segl- um, eins og í landsynning í Garð- sjónum á vertíðinni. Jeg vil helst ganga með þjer upp á eina hæðina, undir lauflausa björk vil jeg setjast, þar sem gaslýsingin nær ekki að spilla fyrir okkur skini mánans, þar sem hljóðöldurnar úr öllum áttum verða að samfeldum, mjúkum óm, og þar sem þytur blæs- ins f kvíslóttri björkinni syngur sitt lag fyrir eyrum okkar. Þar er ljúf- ast að sitja að samræðum ofurlitla stund. Nú er vetur, og þú sjerð dálítið af því, hve Stokkhólmsbúar eru heill- aðir af vetrarnáttúrunni. Það er þó meira hörkueiginleikar vetrarins, sem þeir nota til þess að efla fjör sitt og líkamsmenningu en beinlínis náttúran sjálf. A sumrin er hjer einnig krökt af fólki alla góðviðrisdaga. Það er siður alþýðumanna hjer, þeirra, sem geta komið því við, að fara hingað út að kvöldinu, að aflokinni vinnu, og eta kvöldverð undir berum himni. Öll fjölskyldan fylgist að, Islands-sill och potatis (kartöflur) er látið í poka og körfur, ef til vill dálitið „smörgásar" (smurt brauð með einhverju ofan á) með, ágætt er, ef lítið og handhægt hitunaráhald er til, að taka það með, og ketilinn Iíka, svo hægt sje að hita þar úti. Annars verður húsfreyja að sjá um, að kaffið haldist heitt nægi- lega lengi. Svo fær hver sitt að bera og alt heldur af stað. Jeg átti heima hjá tveim systrum, heldur við aldur. Önnur var ekkju- frú og átti einn son, hin var „ung"- frú og átti ekkert, þ. e. a. s. af því tægi. Við vorum góðir mátar, jeg og gömlu konurnar — jeg kem mjer jafnan svo einstaklega vel í mjúkinn hjá gömlu konunum, — ef ungu stúlk- Næstu harðindin. (Niðurl.). X. Næstu í)a^ er 8Íst að vita, nema harðindin. vjg eigum f vændum annan eins vetur og 1633. Hann var nefndur »Hvítivetur«. Jón Espólfn lýsir honum á þessa leið (ísl. Árb. VI., bls 66—7): »Vet- urinn gerðist harður mjög um alt land og dóu þegar hross á jólum (1632); voru spill- ingarblotar og jarðbönn. Hríð ógurleg var á 1 rTettánda; ís varð mikill á miðjum vetri, og alt fram á mitt sumar; en hafísar komu á Þorra og lágu veturinn allan fram að Jóns- messu. Ekki varð vitjað kirkna fyrir ófærð- n"ii hvorki af presti nje sóknarmönnum; trauðlega varð komist milli fjárhúsa og bæja; fenti fjárhú8in, svo þau fundust eigi, og svo , Pen'nfl úti. 100 hesta fenti á Kjalarnesi, en 153 færleikar fjellu undir Eyjafjöllum, 7 lifðu eftir i Skálholti; viða hröktust hestar i sjó Ofl voru fjárskaðar um allar sveitir, en heyin 36 þrutu; i annari viku horra kaffenti hesta á sljettum velli i einni snjókomu. Fenti þá bæ á Ströndum vestur, svo að aldrei fanst fyr en um vorið, og þar i alt fólk andvana' Var svo hart vorið, að flest tló, það er af lifði veturinn, og var viða nær sauðlaust og hesta eftir; kýr lifðu helst, en þó var skor- ið eða felt af 1200 kúa frá Borgarfirði aust- ur að Rangá. Enginn afli var á isum; gerði þá örbirgð mikla«. Lik þessu er frásögn Hannesar biskups (Um mannf., bls. 80— Hvað mundi verða um okkur í fásinn- unni, ef við hreptum annan eins vetur og Hvítavetur, ef ófært yrði um landið fyrir snjóum, og hafísinn legðist að því á Þorra, frá Látrabjargi að Reykjanesi, og bannaði 0 H. F. talar um „hallærið, sem varð 1633—4, er alment kallast Hvftivetur". Þetta má ekki skilja svo, sem Hvítivetur hafi verið veturinn 1633—4; það var vet- urinn 1632—3, eins og Espólín segir; einn af okkar áreiðanlegustu fræðimönnum, Hannes Þorsteinsson, hefur fært mjer glöggar sannanir fyrir þvf úr brjefabók Gísla biskups Oddsonar og ýmsum annál- um. Efa jeg heldur ékki, að H. F. hafi verið það kunnugt, þó hann komist svona óheppilega að orði. 37 allar strandferðir fram að Jónsmessu, eða jafnvel framundir Höfuðdag. í ísárunum færist sumarið þar að auki í vetrarbúning, ef ísinn liggur lengi. Gamlir bændur ættu að segja þeim ungu frá sumrinu 1882 — ekki gleyma því; og þó hafa þau stundum verið enn verri, t. d. 1756: Þá snjóaði á Norður- landi 26. júní, svo að snjórinn var áln- ardjúpur; í júlí- og ágústmánuði komu hörð frost og snjóaði aftur og aftur. í byrjun ágústmánaðar voru þó bændur farnir að hugsa til sláttar, en urðu að fresta þvf til 25. ágúst vegna snjóa; þá loks rak hafísinn frá landinu (Ferðabók Egg. Ólafs. og Bjarna Páls. II., bls. 644 -45V) Það er víst, að enn í dag er forsjálnin ekki meiri en svo, að viðsvegar um land verða bændur heyþrota, ef nokkuð bólar á harðindum, og það jafnvel eftir gott gras- sumar, eins og raun varð á veturinn 1909 —10. Kæmi Hvitivetur aftur, mundi skepnu- fellirinn verða litlu minni en 1633, víða verða „nær sauðlaust og hesta eftir". 38 Þar að auki mætti búast við manndauða af hungri, að minsta kosti á Norður- og Austurlandi1)- Bændur eru alment hættir að birgja sig til fardaga með kornmat,3) og jeg hef sannar sögur af því, að flestar verslanir landsins eru nú vanalega kornmatarlausar þegar líður af jólum, eða fram á Þorra; menn treysta á miðsvetrarferðirnar, bæði bændur og kaupmenn. Komi nú strangur vetur, og bregðist skipaferðir vegna haffsa, þá er sulturinn vis, bæði mönnum og skeþnum, og sultar- hættan á Norðurlandi líklega mun meiri en áður, vegna lítilla vetrarbirgða hjá bændum og kaupmönnum, og svo af því, að þar lifir nú fjöldi fólks í kaupstöðunum og í þurrabúð við sjóinn og hefur ekkert ofan i sig þegar fram á líður, ef öll sund eru lokuð, ekkert fæst í búðunum, ekkert úr sjónum og „enginn aili á ísum". Bænd- 1) Jón Espólfn segir, að mesta snjó- koman hafi verið f júlí. 1) Hræðslan við almennan bjargarskort og hungursóttir, ef mjög strangan hafís- vetur ber að höndum, er orðin mjer þung- bærust af áhyggjum mínum út af heil- brigðishögum þjóðarinnar. 2) Allir bestu bændur fengu sjer áður fullan ársforða af kornmat á hverju hausti. 39. urnir hafa þó skepnurnar að jeta, ef í hart fer, þó horaðar sjeu orðnar. Fyr á tímum var fátt um þurrabúðar- menn í Norðurlandi — sultarhættan því miklu minni. Forfeður okkar sáu betur en við þörf- ina á kornmatarforða. Eftir að verslunin var gefin frjáls við alla danska þegna með auglýsingu 18. ág. 1786, var kaup- mönnum („Udliggere") gert að skyldu að hafa til vörubirgðir, er væru 500 ríkisdala virði í minsta lagi og helming- Ur kornvara; skyldu yfirvöld gæta að birgðunum árlega og gera stjórninni að- vart.efútafbrygði; voru kaupmenn alloft kærðir fyrir þá sök. Með lögum 15. apríl 1854 var verslunin gefin frjáls við allar þjóðir; þá skrifaði innanríkisstjórn- in amtmönnum ('-^/i 1855) og tjáði þeim, að nú gæti engin skylda hvílt á stjórn- inni eða dönsku verslunarstjettinni að sjá landinu fyrir kornbirgðum, framvegis yrðu landsmenn sjálfir að sjá hag sínum borgið. Próf. Lárus H. Bjarnason hefur gert mjer þann greiða, að vísa mjer á lög og stjórnarbrjef, sem að þessu lúta; nefni jeg þau hjer, ef einhver vill kynna sjer þetta betur: Tilskip. 13. júní 1787, \j

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.