Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 26.01.1916, Blaðsíða 1

Lögrétta - 26.01.1916, Blaðsíða 1
Ritstjóri: ÞORST. GÍSLASON. Þingholtsstræti 17. Talsími 178. LÖGRJETTA AfgreiÖslu- og irmheimtum.: ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON, Bankastræti 11. Talsími 359. Nr. 4. Reykjavík, 26. janúar 1916. XI. árg. Bækur, mnlendar og erlendar, pappír og alls- konar ritföng, kaupa allir í r. Lárus Fjeldsted, Yfirrjettarmálafærslumaíur. LÆKJARGATA a. Venjulega heima kl. 4—7 síöd. Framtídarhorfur í landsmálum. Ræða í fjelaginu Fram 22. jan. 1916, haldin af Jóni Þorldkssyni. Þegar formaSur fjelagsins Fram baS mig að tala hjer i kvöld, þá fanst mjer jeg ekki geta neitaS því, eftir þaS traust, er fjelagiS sýndi mjer á síðasta fundi sínum, sem jeg var ekki staddur á, en er þakklátur fyrir. Jeg hef haft mjög mikiS aS gera, °S l^S3-1, Je& liet hann teygja þetta loforð út úr mjer, fór jeg satt aS segja aS naga mig i handarbökin út úr því. Jeg hefi haft mjög lítinn tima til undirbúnings, og verS þvi fyrir- fram að biSja menn afsökunar á því, aS þaS verður naumast annaS en þunnmeti, sem jeg hef fram aS bera. ViS stöndum nú á tímamótum aS þvi, aS stjórnarskrármáliS er nú kom- rö í höfn og ný kosningarlög eru gengin í gildi. ÞaS virSist og vera orSiS aS samkomulagi milli flestra stjórnmálamanna í landinu, aS leggja nú til hliSar þau málin, sem hingaS til bafa helst skift mönnum i flokka í landsmálum. Og varðar þá miklu, aS nú verSi lagt inn á þær leiSir, er horfa til sannra þjóSþrifa. Til þess aS gera grein fyrir hvaS jeg hafi fyrir augum, er óhjákvæmi- legt aS líta nokkuS yfir liSna tímann, en jeg skal ekki fara langt út i þá sálma, til þess aS þreyta menn ekki meS endurtekningum um þaS, sem allir vita. ÞaS er öllum kunnugt, aS fyrstu tildrög til flokkaskiftingar í landinu stafa frá tímum Valtýskunnar, og eitt getur alt af mint á þaS, hvenær flokkaskiftingin hófst, og þaS er nafn Heimastjórnarflokksins. Hún hófst þannig, aS þaS tóku sig sam- an nokkrir þingmenn, sem vildu setja þaS mál efst á baug, aS fá stjórnina inn i landiS, en þar á móti stóSu aSrir, sem vildu sætta sig viS aSrar umbætur á stjórnarfarinu, þótt þessi ekki fengist. ÞaS var því stjórnarskrármáliS, eSa sú hliS þess, sem lýtur aS sambúSinni viS Danmörku, sem upphaflega myndaði hina núverandi þingflokka, og afstaSan gagnvart þessari þjóS, sem viS lifum i sambúS við, hefur haldiS áfram að skifta mönnum í flokka alt fram á þennan dag. Stjórnarskrárdeilunni var ráSiS til lykta 1904, þegar stjórnin var flutt inn í landiS. Þá varS örstutt hlje, en þá kom bráSlega annaö mál, sam- bandsmáliS, sem hjelt sömu flokka- skiftingunni áfram. Þó aS þessi mál hafi skift flokk- um, er þaS ekki svo aS skilja, aS fiokkarnir hafi veriS ákveSnir í stefnu sinni. ÞaS má raunar segja, aS Heimastjórnarflokkurinn hafi haldiö sinni stefnu óbreyttri. Hann hefur veriö samur viS sig, 0g viljaS halda fram þeim kröfum, sem hann bjóst viS aS fengist framgengt, og hann hefur reynt til aS fá þeim fram- gengt. En einu sinni hefur hann þó hvarflaS frá þessari stefnu, áriS 191 T> þegar nýjar kosningar áttu fram aS fara, og SjálfstæSisflokkurinn hafSi fariS meS völdin í tvö ár; þá gaf Heimastjórnarflokkurinn út tilkynn- ing um, aS flokkurinn ætlaSi ekki aS hafa sambandsmáliS á oddi viS kosningarnar, og vildi ekki ráSa því til lykta fyr en eftir nýjar kosningar, þó aS hann yrSi i meiri hluta. Hann vildi þá ekki halda málstaS sínum til streitu viS kosningar, og munu flest- iv vera á þvi nú, þegar litiS er til baka, aS þaS hafi verið honum held- ur til niSrunar, og hann hefSi fremur átt aS halda fram kröfum sínum, og heldur falla á þeim einu sinni enn, ef svo hefSi viljaS verkast. En þá mat flokkurinn annaS meira. En þótt hann setti máliS til hliSar viS kosn- ingarnar, þá sýndu aSgerSir flokks- ins seinna, aS hann hafSi ekki breytt úm stefnu. Hann tók upp máliS aS nÝJu> °g aS þaS tókst þá ekki ao koma málinu i höfn, var ekki flokks- ins sök. Hjá andstæSingaflokknum, sem lengst af hefur kallaS sig „SjálfstæS- isflokk", hefur jafnan veriS erfitt aS benda á ákveöna stefnu. ÞaS hefur gengiS svo i þeim flokki, aS máls- metandi flokksmenn hafa iSulega sett fram kröfur í þessu máli, en jafniSulega hefur flokkurinn horfiS frá þeim kröfum aftur, ef eitthvert útlit hefur verið fyrir aS kröfunum fengist framgengt. ÞaS, sem þvi helst mætti segja aS hafi einkent flokkinn, er hræSsla viS framkvæmdir á þvi, er hann hefur áSur óskað eftir. Þetta hefur aSallega skift. En þó má segja, aS þaS sje líka annaS verulegt atriSi, sem hefur skift mönnum i flokka. ÞaS kom best fram á árunum 1904 til 1908, þegar Heimastjórnarflokkurinn var í meiri hluta og Hannes Hafstein ráSherra. ÞaS er ómögulegt aS segja annaS, en aS á þeim árum hafi komiS fram greinileg stefna hjá Heimastjórnar- mönnum í i n n a n 1 a n d s m á 1 u m, greinileg framfarastefna. Jeg skil ekki annaS, þegar litiS er yfir sögu landsins frá þv,í er viS fengum stjórnina inn í landiS, en aS þetta tímabil standi með nokkrum ljóma, sem það timabil þegar mikilsvarS- andi málum var komiS i framkvæmd, málum, sem hafa hleypt þjóSinni verulega áfram á framsóknarbraut- inni. En gagnstætt þessu hefur frá 1909 og alt fram á þennan dag ver- ið eilíft hringl meS stjórnina og hringl meS löggjöfina fram og aftur. ÞaS eru mest ómerkileg mál, sem liggja eftir löggjöf og landstjórn frá þessu tímabili, og ekkert stórvirki nema aS eins eitt mál, sem enn er þó ágreiningur meSal þjóðarinnar um, hvort hafi veriS tímabært eSa eigi, nefnilega aðflutningsbannslögin. Það er bókstaflega eina þýSingarmikla málið, sem liggur eftir löggjöf og landstjórn frá þessum árum. En frá hinu tímabilinu, 1904—8, má benda á framgang margra stór- mála, sem miSaS hafa til sannra þjóSþrifa, svo sem símasamband viS útlönd og símasamband innanlands. ÞaS hljóta allir, sem athuga hvaS nú er aS gerast á þessum striSstímum, aS sjá hvar viS hefðum staSiS, ef þaS væri ógert. Þá væri aSstaSa okk- ar litlu eSa engu betri en i heims- styrjöldinni fyrir 100 árum, árin 1802—1814, þegar landiö komst svo að segja i eymd vegna samgöngu- leysis og fyrir þaS aS landsmenn höfSu engin tök á aS fylgjast meS í því sem gerSist í heiminum, og því síSur til aS grípa fram í viSburSanna rás sjálfum sjer til bjargar. Og þaS má benda á fleiri mál, sem náSu fram aS ganga á þessu tímabili, og eitt af þeim er alþýSufræSslumáliS. Fyrir ötult fylgi Hannesar Hafsteins var komið á skólaskyldu fyrir börn; þaS var stórmál og nýmæli, er fyrstu ár- in orkaSi tvímælis, en nú hygg jeg svo komiS, aS allir hafi sætt sig við lögin, og jeg hygg aS þær sveitir sjeu teljandi, sem nú vildu hverfa aft- ur til gamla fyrirkomulagsins. Jeg nefni þetta tvent sem dæmi, annaö upp á stórar verklegar framkvæmd- ii, en hitt sem framfaraspor, er hlýt- ur aS hafa mikla þýðingu fyrir lif og \ þroska þjóSarinnar framvegis, þegar þær kynslóðir eru komnar á legg, sem alast upp við þetta nýja fyrir- komulag. ÞaS er ekki hægt aS bera á móti því, aS Heimastjórnarflokkurinn hef- ur sýnt greinilega framfarastefnu á þessu timabili, en hjá andstæSinga- flokknum get jeg ekki sjeS neina stefnu þessi árin. Afstaða þess flokks var mörkuö meS ritstjórnargrein i ísafold, eftir Björn Jónsson, fáum mánuðum eftir aS hin nýja stjórn tók viS völdunum. Þar var kveSið svo aS, aS þaS væri nauösynlegt, aS til væri stjórnarandstæðingaflokkur, og það voru leidd rjett rök aS því, aS svo þyrfti aS vera. En svo get jeg ekki betur sjeS, en aS stefna flokksins i innanlandsmálum hafi veriS ein- göngu í því fólgin, aS vera á móti stjórninni, og flestu þvi er stjórnin vildi láta ná fram aS ganga. Og þetta gekk svo langt, aS þegar stjórnin tók upp mál, er mótflokkur hennar eSa helstu atkvæSamenn hans höfSu hampaS fram áSur, þá snerist flokk- urinn í heild sinni á móti þeim, t. d. ritsímamálinu. Þetta stefnuleysi i innanlandsmálum var komiS langt út fyrir heilbrigSan grundvöll, sem stjórnarandstæSingaflokki er mark- aSur, og gat því ekki fariS vel, enda varS sú raunin á, því þaS varS til þess að margir bestu menn flokks- ins tóku aS tínast í hinn flokkinn, og byrjaSi þaS aS jeg hygg meS því, aS Guðlaugur GuSmundsson, er þá var víst formaSur flokksins, sagSi sig frá þeim i ritsímamálinu, og gekk i Heimastjórnarflokkinn. Og alt fram á þennan dag hefur þetta stefnuleysi i andstæSingaflokknum haft þær afleiSingar, aö bestu menn hans hafa veriS aS hvarfla frá hon- vm, og yfir i Heimastjórnarflokk- inn. Jeg tel þetta vera stefnumuninn i innanlandsmálum; Heimastjórnar- fiokkurinn hefur haldið fram ein- dreginni framfarastefnu, en hinn flokkurinn hefur þó ekki verið í- halds- eSa afturhaldsflokkur, heldur stefnulaus, hvort sem hann hefur íariS meS völd eSur eigi. í ritsíma- málinu t. d. var þaS ekki íhaldssemi, sem mest bar á hjá honum i mótstöS- unni i þinginú. Flokkurinn hafði ekki á móti símasambandi sem slíku, en þeir vildu fara aðrar leiðir, að minsta kosti eins dýrar, og verri, sem eng- um dettur í hug aS þeir hefSu boriS fram, ef þeir hefSu haft þá ábyrgð, sem völdunum fylgir. ÞritSja atriSið, sem einstaka sinn- um hefur bólað á að skifti flokkum, er stjettaskiftingin. Fyrsta tilraunin í þá átt var gerð þegar bændur á þingi mynduSu bændaflokkinn. ÞaS var upphaflega ætlunin aS taka ein- vörSungu bændur i þann flokk, og ekki aSra. En þaS hefur veriS svo ó- heppilegt meS þennan flokk, aS hann hefur ekki haft nein mál fram að bera, sem aS hefur kveSiS, og menn hafa lika fundiS til þess hve óeSli- leg stjettaskiftingin' er sem grund- völlur fyrir flokkaskifting í lands- málum, og því hafa bestu bændur á þingi haldiS sig fyrir utan flokkinn og aS öðrum flokkum. Fyrsta atriSiS, stjórnarskrármálið og sambandsmáliS, eru nú úr sög- unni aS sinni, og eins var um þriSja atriSiS, stjettaskiftinguna, aS á þingi i sumar leit helst út fyrir að hún hefði fengiS rothögg, þegar allir Heimastjórnarmenn, er höfSu fylgt Bændaflokkinum, sögSu sig úr hon- um og gengu i Heimastjórnarflokk- inn, því það brot, er þá var eftir, var öllum augljóst að gat trauSla haldiS áfram aS starfa sem sjerstakur flokk- ur, og þó lítið bæri á Bændaflokkn- um áSur, þá hefur þó boriS enn þá minna á honum síSan. Þegar þessi mál voru úr sögunni, hefSi mátt vænta þess, aS forkólfar flokkanna tækju til yfirvegunar, hvaS ætti aS skifta flokkum framvegis. Jeg veit ekki hvort þaS var ástæSa til aS gera sjer vonir um SjálfstæSisflokk- inn í þessu efni, þar sem hann hafði klofnaS í tvent, þversum-menn og langsum-menn, en jeg veit aS fjöldi heimastjórnarmanna hefur gert sjer vonir um, aS sá flokkur mundi nú marka framtíSarstefnu sina, og þaS Trygging fyrir aS fá vandaSar vörur fyrir litiS verS, er aS versla viS- V. B. K. Landsins mestu birgðir af: Vefnaðarvörum Pappír cg riíföngum Sólaleðri og skósmíðavörum. Pantanir afgreiddar um alt ísland. Heildsala. Smásala. Vandaöar vörur. Ódýrar vörur. Verslunin Björn Kristjánsson, Reykjavík. Hlntafjel. „VOZiUNDUB " Trjesmíðaverksmiðja — Timburverslun Reykjavík hefur ávalt fyrirliggjandi miklar birgðir af sænsku timbri (unnu og óunnu), vanalegar, strikaðar innihurðir af flestum stærðum og allskon- ar lista til húsbygginga. eru vonbrigSi fyrir marga menn, aS svo hefur ekki orSiS. í staS þess aS Heimastjórnarflokk- urinn markaSi framtíðarstefnuna í landsmálunum, kom atvik fyrir i þing- inu, lítilfjörlegt raunar i sjálfu sjer, en sem lýtur út fyrir aS ætli aS hafa eftirköst og jafnvel ætli aS verSa grundvöllur undir nýrri flokka- skiftingu. ÞaS var á þinginu sett á laggirnar ný nefnd, sem kölluS var bjargráSanefnd, og í henni áttu sæti 3 neSrideildar-þingmenn, sem eru kaupstaSabúar; af þeim er einn heimastjórnarmaSur, einn langsum- maöur og einn þáverandi þversum- maður, Sk. Th. Þegar liðiS var á þing, kom þessi nefnd fram meS frumvarp i neSrideild um útflutnings- gjald á afurðum lands og sjávar. Þetta frúmvarp fór fram á að greiSa skyldi til landsjóðs hátt útflutnings- gjald af afurSum landbúnaSarins (t. d. 9 kr. af kjöttunnu), og jafnframt skyldi hækka útflutningsgjald af fiski og öðrum sjávarafurðum svo, að þaS yrði fimmfalt viS þaS, sem áSur var. ÁSur var það 32 aurar á skippund af fiski, cn eftir frumvarp- inu 160 aurar. Þegar þetta frumvarp kom frara : þinginu, gerSu bændur ys allmikinn og báru þaS fram, sem jeg skal ekki neita aS hafi veriS gert meS nokkr- um rökum, aS meS þessu frumvarpi væri veitst harðara aS framleiSslu landbúnaSarins en aS framleiSslu annara atvinnuvega í landinu, og þeir gerSust svo harSsnúnir, aS þeir feldu frumvarpiS frá annari umræðu. Fyr- ir þetta var þeim legiS þunglega á hálsi af sjávarmönnum og kaupstaSa- búum og af sumum blöSunum, þar á meSal MorgunblaSinu og Isafold. Út úr þessu hefur risiS töluverSur kurr meSal bændastjettarinnar gagnvart kaupstaSarbúum, og þaS litur helst út fyrir aS þetta atriði, ágreiningur- inn milli landbúnaSarins annars veg- ar og atvinnuvegar kaupstaSarbúa og sjómanna hins vegar, ætli nú aS ráSa flokkaskiftingu í landinu, en þaS tel jeg aS væri illa fariS. ÞaS er auSvelt aS leiSa rök aS því, aS þaS er lítil von til aS framfara- málum þjóSarinnar verSi gengt á- fram, ef flokkaskiftingin verSur bygS á stjettaskiftingu.' Vík jeg ef til vill aö því síðar. En ef jeg' á að gera grein fyrir því, hvorir eigi sök á þeim ágreiningi, sem hjer er upp ris- inn, þá sýnist mjer báðir aðilar vera að honum valdir, báSir hafa komiS óheppilega fram. Landbúnaðarmenn höfðu mikið fyrir sjer í mótstöSunni gegn þessu k,gafrumvarpi, eins og þaS kom fram. ÞaS leggur hátt útflutnings- gjald á afurSir landbúnaðarins, án til- lits til þess, hvernig varan mundi seljast. Nú eru óstöðugir tímar eins og allir vita, og þessum lögum var ætlað að gilda i tvö ár, en þaS gar margt komiS fyrir á þeim tíma, sem gerSi gjaldiS ósanngjarnt, jafnvel þótt það hefSi getaS talist rjettlátt, er frumvarpiS kom fram. VerS á skpd. af saltfiski og tunnu af salt- kjöti hefur hingaS til nokkurn veginn haldist i hendur, og er þvi von þótt bændur spyrji: Vegna hvers er lagt 9 króna gjald á hverja tunnu af salt- kjöti, en ekki nema 1 kr. 60 aur. á hvert skippund af fiski ? Þessi munur virSist vera nokkuð ósanngjarn, að minsta kosti get jeg ekki betur sjeS en þeir hafi rjett fyrir sjer í þessu. Jeg skal svo ekki rekja þetta frek- ara, en þaS er annaS atriSi í sam- bandi viS frumvarpiS, sem jeg má til að minnast litiS eitt á. ÞaS mátti alt af búast við aS þaS kæmi upp ágrein- ingur milli sveita og sjávar, þegar fariS væri aS ræöa um nýjar álögur, vegna stríðsins eSa dýrtíðarinnar. Einmitt þess vegna þurfti þaS mál aS athugast i n n a n f 1 o k k s, áSur en þaS kom fram, og þar áttu menn að reyna að koma sjer saman um hóflegan meSalveg, enda var þaS ráð tekiS seinna á þinginu. En mjer er sagt aS frv. bjargráSanefndarinnar hafi ekki veriS rætt á flokksfundi hiá Heimastjórnarflokknum, sem þá var liklegastur til aS stilla málinu i hóf, áSur en þaS var boriS frain. En ein aSalástæSan til þess aS þaS þarf að vera flokkaskifting á þingi, er sú, 'aS umræður á flokksfundum eiga aS vera undirbúningur fyrir mál- in áður en ]^au koma inn á þingiS. Seinna á þinginu munu það hafa ver- ið Heimastjórnarmenn, sem fyrst komu sjer saman um frumvarp það um verðhækkunartoll, er náSi fram aS ganga og varS aS lögum. Ef þessi leiS hefSi strax veriS farin, þá býst jeg við, að hjá þeim erjum, er nú hafa risið upp milli landbúnaSar og sjáv- arútvegs, hefði mátt komast aS miklu eða öllu leyti. Flutningsmenn þessa frumvarps hafa afsakaS sig meS því, eins og vant er, aS þetta hafi bara verið frumvarp, sem lagt hafi veriS fram til atkvæSa og umræðu, og þaS hafi veriS hægt að breyta því og laga. En það er hættulegt aS treysta um of á slíkt. Það getur orðiS til þess að hleypa á stað ágreiningi, sem ann- ars hefSi ekki komist á stað. Jeg álit að kaupstaSarbúum þeim, er báru fram frumvarpiS, hafi yfirsjest í því, að bera sig ekki saman við þingmenn síns flokks. í framhaldi af þvi vil jeg segja, aS þau blöS eru fremur ámæl- isverð, er hafa notað þetta, að frum- varpiS var felt frá annari umræSu, til aS hefja árásir á bændastjettina, þvi þessi ágreiningur mátti gjarnan 1 falla í gleymsku, úr því aö samkonut-

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.