Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 09.02.1916, Blaðsíða 3

Lögrétta - 09.02.1916, Blaðsíða 3
LÖGRJETTA 23 Hallgrímsmyndin ¦» er nú aftur til sölu hjá undirrituSum. Hinir mörgu, sem pantaS hafa hana hjá mjer, geta því, fyrst um sinn, fengiS hana, ef þeir snúa sjer til mín. MeS þvi aB tiltaka eintakafjölda má fá myndina senda hvert á land sem óskaS er, gegn póstkröfu, aS frádregnum sölulaunum. — Myndin er endurbætt og kostar kr. 1.25. Á sama hátt geta menn fengiS brjefspjöld mín, sem til eru, gegn póst- kröfu.. VirSingarfylst Samúel Eggertsson. Njálsgötu 15. Reykjavík. hygli um allar þær hörmungar, um alla þá eymd og ógæfu, sem ógæti- legur ásetningur hefur leitt yfir land- iS og þjóöina á umliðnum öklum, þá hlýtur manni að renna þaS til rifja, hve seint og illa þjóöin hefur vakn- að til meðvitundar um þaS, aS þetta var og er ein af hennar allra- þyngstu þrautum, sem brýna nauS- syn bar og ber til aS afstýra, aS svo miklu leyti, sem mögulegt er. En þjóSin er enn ekki vöknuS nema til hálfs til umhugsunar um sitt þetta sitt mesta nauSsynjamál, hallær- isvarnarmáliS. ÞaS er eins og hugsun- arleysiS hafi dáleitt þjóSina aS því er mál þetta áhrærir, deyft sómatil- finningu hennar og gert hana kæru- litla fyrir velferS sinni, og aS svefn- höfgi þessa andvaraleysis sje enn ekki af henni runninn nema aS nokkru leyti. Vakna þú, þjóS, og gæt þíns hags og sóma. Frh. Orðasaga og önnur. Framhald greinarinnar Njarðfræði. OrSabækur telja líklegt aS orSiS jörS (Erde; Jord) beri aS rekja aS rótinni ar (Kluge) eSa er (Falk og Torp); sbr. erja, plægja. Sje svo, þá er jörS fyrir örS, og virSist næsta líklegt aS þaS sje rjett um orSiö jörS í merkingunni land, sem búiS er á; örS þýSir: plægt land, plæging, og þaS sem í hinu plægSa landi grær, sbr. arSur. En þrátt fyrir þetta er þó vert aS athuga gySjunafniS Ner- thus, sem mjög líklegt er aS hafi ver- iS NjörS eSa Nerð. — Það eru fleiri en jeg sem halda þaS — og Tacitus segir beinlínis aS Nerthus sje móSir jörS (N. id est terram matrem). Pró- fessor Mogk segir í goðafræSi sinni, sem er afbragös rit, aS Nerthus muni hafa veriS kona hins forngermanska himinguSs, og sje NjörS sama sem JörS. Kemur þaS vel heim viS þaS, aS Snorri segir JörS hafa veriS konu AlföSur. II. En hvaS sem þessu líSur, stoSar held jeg ekki, aS setja gySjunafniS JörS í samband viS plægingar. Vildi jeg heldur setja þaS heiti í samband viS orSiS aur, sem þýSir geisli eSa ljómi. Mundi þá orðið Jörð, sem gyðjuheiti, þýöa hin Ijómandi, eSa líkt og AurboSa. En svo hjet móSir GerSar, sem var svo björt, aS „er hon tók upp höndunum ok lauk hurS fyrir sjer, þá lýsti af höndum hennar bæSi í lopt ok á lög ok allir heimar birtusk af henni". — VirSist mjer næsta eftirtektarvert, hvaS þessi saga um, aS sjerstaklega hafi boriS birtu 1 af höndum GerSar, kemur vel heim viS þaS sem sumir menn halda nú, aS lífskrafturinn geisli mjög af fingr- unum (samanb. handfaralækningar, svafning meS strokum (passes) og einnig sumt í rafmagnsfræSinni). Líkt og AurboSa, mun þýSa jötuns- nafniS Aurnir; og jötunsnafniS iSi hygg jeg sje dregiS af streymandan- um eSa iSinu i ljóshjúpnum (aura), sem var í kringum hinar goSkynjuSu verur, sem fornmenn og einkum þeir sem spámenn voru kallaSir og ská- aldar þóttust skynja. En jötnarnir voru nokkurs konar goS, og mun jöt- un þýSa hinn máttugi, eSa sá sem getur, vera leitt af aS geta, en ekki af aS eta, eins og haldið hefur ver- iS; sbr. jóti og goti. Eins hygg jeg aS nafn iSunnar „Braga kvánar", sem eplin varSveitti, veröi aS setja í samband viS geislun gySjunnar; S"ttu vel saman nöfn þeirra hjóna, ef svo er sem jeg hygg, að Bragi þýSi einmitt líkt og Iöi. ÞaS er talaS um aS norSurljósin bragi, og geisla- gtreymiS kringum hinar lýsandi ver- 111, minnir einmitt mjög á norSur- ljós. Hef jeg sjálfur greinilega sjeS þaS, meSan jeg sá ofsjónir fyrir nokkrum árum, og kemur, þegar ræð- ir um hvernig skýra skuli goðanöfn- in, ekki til greina, hvort ofsjónir þessár eru heilaspuni tómur, eSa öðru- vísi til komnar. , OrSiS að braga, sem þýSir aS lýsa (á sjerstakan hátt), mun fyrst hafa táknað hljóð samafara ljósi, og bend- ir einmitt það, að orð þetta er sjer- staklega haft um norðurljósin, sterk- lega til þess, að þeir hafi rjett fyrir sjer sem segja að ljósunum fylgi stundum hljóð nokkurt. III. OrSiS aur er, eins og kunnugt er, nú á dögum ekki haft til aS tákna ljóma; hefur fyrnst yfir þá merkingu orðsins. Og í merkingunni ljómi virð- ist þaS annars mest hafa verið notaS í goSheimum. En í latínunni var heiti gullsins (aurum) af ljómanum dreg- ið. Aur er leitt af að vaða, sem þýðir að fara hart, geisa, streyma (sbr. vatn, sem er fyrir vaSan og þýSir í fyrstu straum; hjer má lika minna á aS orSiS hávaSi merkir i fyrstu sjerstaka tegund af straumfalli). En aur var áSur vaSur (eSa vaur, va-ur). Menn skilja glöggar þýðingu orSsins aur, ef þeir gæta þess, aS geisli er leitt af aS geisa. ÞaS skiftir mjög í tvö horn um merkingu orSsins aur, og hefur þaS valdiS stundum skrítnum misskiln- ingi, hvor merkingin hefur veriS mest tíSkuS á jörðu hjer. Og um misskiln- ing hygg jeg aS sje aS ræSa, þar sem segir í Völuspá, aS askur Yggdrasils sje auri ausinn: Ask veit ek ausinn, heitir Yggdrasill hárr baSmr heilagr, hvíta-auri; eSa aS minsta kosti hefur Snorri mis- skilið þetta, þar sem hann segir aS nornirnar taki aur þann, er liggur um UrSarbrunn og ausi upp yfir ask- inn (ásámt vatni úr brunninum). ÞaS virSist heldur ekki beint líklegt, aS þvi trje þurfi aS vatna; en Snorra hefur þótt þaS undarlegt, væri ask- urinn einungis auri ausinn, eftir þeirri merkingu, sem hann lagSi í orS- ið, og þess vegna bætir hann því viS aS honum sje vatnaS. En mjer virSist liklegast, aS aur sá sem hjer ræSir um, sje geislar sólar. Er sólskinið í goSheimum hvítara og bjartara miklu en hjer hjá oss. Vitum vjer af Alvíssmálum, að sólin heitir hjá Ásum Alskír; er meS því orði tákn- að, aS á þeirra sól sjeu engir blettir. Má jafnvel nefna sólarheiti þetta, til aS stySja þá skoSun, aS Æsir eigi heima í öSru sólkerfi en þessu; sbr. ritgerS mína „GuSir, menn og apar" í MorgunblaSinu 31. okt. 1915- ÞaS stoSar ekki aS vera eins gleyminn á þaS og mörgum hættir viS, sem Brúnó kendi mönnunum fyrst, þó aS engan fengi hann til aS trúa því, að fleiri sólkerfi eru til en þetta eina. Og þó að sól vor sje ágæt mjög, þá getur hún samt ekki Alskír kallast; er hún, eins og kunnugt er, í tölu þeirra sólna, sem farnar eru aS kólna og gulna og koma blettir á. VI. Eddukviðurnar segja held jeg allar af öSrum heimum, sem aS visu eru í öðru sólkerfi, eSa öSrum sólkerfum, en ekki hvergi staSar. Menn fara ekki aS meta kviðurnar fullkomlega aS verSleikum nje skilja rjett efni þeirra, fyr en þeim verSur þetta ljóst. Mætti rita langt mál til aS sýna fram á, aS í Eddunttm segir af mannkynjum ýmsum, sem lengra miklu eru komin aS lífsafli, en mennirnir á jörSu hjer. VerSa í öðrum heimum mörg „tíS- endi ok greinir bæSi á jörSu ok i lofti", fleiri en á jörSu hjer. OrSin „ok í lofti" verSa skiljanlegri nú, er einnig mennirnir hjer á jörðu, hafa lært aS gera sjer útbúnaS til þess aS líöa i loftinu; verSa nú tíSindi i lofti bæSi mikil og ill. RæSir þar um þess konar framfarir, sem kalla má aS sjeu í helvítis-áttina (the line of infernal evolution) ; aukin vjelakunnátta er þar sakir ónógrar þekkingar á eSli og tilgangi lífsins, notuS til aS tefja fyrir sönnum framförum. Fer svo á þeim hnöttum, þar sem hefur, eins og á jörSu hjer, mjög skort bæSi vit og vilja til aS sjá hvar best greri í rjettar áttir, og aS þar liggur hiS mesta við, að þess konar nýgræðing- ur sje ekki troðinn niður. Að Eddusögurnar byggjast ekki á tómum heilaspuna verður mönnum skiljanlegt ef þeir vita, að eins með- vitund getur komið fram í huga annars, orðiö að annars meSvitund; en til eru góSar athuganir, sem sýna, aS slíkt getur átt sjer staS (sbr. rit- gerð mina „Á annari stjörnu", Ing- ólfur 1914). Á vísindalegum grund- velli verSur því ekki neitaS, aS hjer á jörSu kynni aS mega hafa vitneskju af því sem lifaS er í öSrum sólkerf- um. Og nefna mætti rannsóknir, sem glögglega sýna, ef þær eru rjett metn- ar, aS til eru á öSrum hnöttum ver- ur, sem miklu framar eru aS viti en mennirnir á jörSu hjer. Fram- tíSin mun líta svo á, sem þetta hefSi átt aS vera oss i augum uppi fyrir löngu. V. Þegar þeir menn, sem goðar voru nefndir, fóru meS goðorS, sem kall- aS var — jeg nota hjer þann tals- hátt i sinni fyrstu merkingu — þá „mæltu þeir hendingum" og sögSu tiSindi af guSunum; töluSu jafnvel stundum sem væru þeir sjálfir guð- ir; (sbr. þaS sem segir af fornþjóS þeirri, sem Þrakar nefndist eSa Þrekar, að einsetumenn voru þar stundum nefndir nafni guSa, sem þeir þóttust vera orSnir aS; er þetta þess vert, aS rita um þaS langt mál, þó aS þaS sje ekki hjer gert; en minna má hjer á þaS, sem segir í Hávamálum: Veitk at ek hekk vingameiSi á nætr allar níu, geiri undaSr ok gefinn ÓSni sjalfr sjalfum mjer. Til er líka fornindversk saga um Krisna, sem stóð á fjallstindi nokkr- um sem sýnilegur guS; en á sama tíma gekk Krisna upp fjalliS sem hjarSsveinn, til þess aS tigna annan hluta sjálfdar sinnar — sjálfan sig sem guS.) VeSa hygg jeg þaS hafi veriS kall- aS sem goSinn kvaS, þegar hann var í goSmóSi, var vaSi eSa vóSi, sem seinna var gert úr ÓSinn; sbr. va- tes í latinu, sem þýSir skáld og spá- maSur; í staSinn fyrir veSa var síSar sagt kviSa (gveða!) og óSur. Veda er eins og kunnugt er, indverskt orð, og þýðir held jeg upphaflega einmitt þaS sem hjer er sagt, helgikviSa, þó aS crSiS vit fengi líka í indversku þessa mynd. Úr veSa varS siSan orSiS Edda; hygg jeg aS þannig sje þaS orS til komið; þykir mjer þaS lík- legra, en tilgáta Eiriks heitins Magn- ússonar, að Edda sje leidd af Oddi. VI. ÞaS mál, sem nú heitir íslenska, er eldra miklu en haldiS hefur veriS, og virSist mjer mega leiSa sterkar lík- ur aS því, aS þar sje ágætasta tunga jarSar vorrar. SkapaSist þaS mál samtímis því er kom upp ný mann- tegund, eSa afbrigSi mannkynsins, er framar var aS afli, friSleik og viti, en áSur hafði verið á jörSu hjer. Var þar vaxtarbroddur mannkynsins í áttina til guSanna. Vaxtarbroddur mannkynsins var á níundu og tíundu öld í Noregi og á íslandi, og líklega var hann enn á Islandi í kring um 1200, er skapaðist þaS sem af mestri snild hefur veriS ritaS í mannkyns- sögu á jörSu hjer. Vaxtarbroddur mannkynsins virS- ist nú á tímum helst vera í Japan. MannkyniS er fariS aS visna i topp- inn. Styrjöld eins og sú, sem nú stend- ur yfir, er í sjálfsmorSsáttina; óvit- urlegra fyrirtæki líklega, þegar á alt er litiS, en nokkur styrjöld áSur. HiS hvíta mannkyn virSist vera aS rySja brautina fyrir hinum litugu eftir- mönnum sínum í umráSunum yfir þessari jórð. Er ekki að vita, eftir því sem nú fer aS, nema síSasta stóra ríkiS, „heimsveldiS" á jörSu hjer, verSi nokkurs konar Dahomey; en svo heitir, eins og kunnugt er, Svert- ingjaríki eitt, sem fariS hafa af fer- legar sögur. En þó virSist mjer ekki ólíklegt, aS vaxtarbroddur mannkynsins gæti enn orSið á NorSurlöndum, og bet- ur en áSur, ef rjett væri að fariS. En varla fæ jeg skiliS, aS það geti orðiS, ef ekki er tekiS upp aftur í Noregi og víSar um Norðurlönd hið forn- göfga mál, sem best er falliS allra mála til að efla og varSveita speki, og enn þá lifir á íslandi. 4.-8. febr. H e 1 g i P j e t u r s s. Verslun Þjóðverja. Andmæli gegn ranghermi. í vMorgunbl." frá 29. des. siSastl. stóS eftirfarandi klausa: „Þess var getiS í Morgunbl. fyrir nokkru, aS verS á íslenskum afuröum í Dan- mörku hefði lækkaS töluvert, eink- um ull, kjöti og hestum. Menn hafa ekki gjörla vitaS hvernig á þessu stóS, en nú virSist vera komin full skýring málsins. ÞjóSverjar vildu gjarnan fá alt kjötiS, alla hestana og ullina, en þeir vildu ekki borga vör- urnar meS gulli. BuSu þeir dönsku heildsölunum seSla fyrir vörurnar, en þá gátu Danir ekki gert sig ánægða meS, þvi aS þýskir seSlar munu vera lítils virSi nú á tímum. Árangurinn varS sá, aS Danir hjeldu vörunum og verSiS lækkaSi. — ÞaS er líklegt aS það sje farið aS harSna i búi hjá Þjóðverjum þegar þeir geta ekki borgað meS gulli þær vörur, sem þeim þó leikur mjög hugur á aS ná í." Út af þessu hefur fregnskeytamaS- ur Lögr. í Khöfn sent henni svo- hljóSandi skeyti: „Frásögnin um verðfall á islensk- um vörum er röng, sbr. hiS háa verS á hrossum, ull og lýsi. En því er eins variS um viSskifti ÞjóSverja og ann- ara þjóSa viS Danmörk, aS þau fara aldrei fram með borgun i gulli, þar sem gullið er hvervetna notað sem tryggingarforSi fyrir borguninni. Þýskir kaupendur bera tapiS af falli þýskra verSbrjefa, sem tekiS er á móti í Danmörku meS ákvæSis- verði." Frjettir. Sæsíminn slitinn. Hann slitnaSi i fyrradag, aS þvi er símastjórnin held- ur skamt fyrir norSan Feyræjar. Lík legt aS samband náist ekki aftur fyr en aS minsta kosti eftir 8—10 daga. Landsímaslit, hin mestu, sem fyrir hafa komiS, urSu í stórviSrinu um síSastl. mánaSamót. Allar voru þær bilanir, sem nokkuS kvaS aS, sunnan HoltavörSuheiðar. Hjá Hamrahlíð i Mosfellssveit lá síminn niSri á nál 1 kilóm. svæSi og voru þar nokkrir staurar fallnir. Þó voru skemdirnar miklu meiri á öSrum stöSum. ViS Út- skálahamar voru allir þræSirnir falln- ir á 8 kílóm. svæSi, og á milli NorS- tungu og Stórakropps í BorgarfjarS- arhjeraSi var síminn fallinn á nál. 10 kílóm. svæSi. Þrátt fyrir þessar miklu bilanir, má heita aS greiSlega hafi gengiS aS koma sambandinu á aftur. I gær var þó sambandslaust viS ísafjörS. Og smáslit voru þá orSin á nokkrum stöSum i NorSurlandi, en óslitiS sam- band til SeySisfjarðar. MegniS af þessum slysum er því aS kenna, aS ising hefur hlaSist utan um símann. En þó kvaS þaS ekki vera svo um slitin hjá HamrahlíS, heldur er stórviSrinu eingöngu kent um þar. Járnbrautarmálið. Á fundi í fjelag- inu „Fram" 22. f. m. var samþykt svohljóSandi tillaga: „FjelagiS ,Fram' lýsir því yfir, aS það aShyllist aS járnbraut verSi lögS frá Reykjavík austur um sveitir og vill vinna aS framgangi þess máls svo fljótt sem viSskifta- og fjármára- ástandiS leyfir." Verkfall hefur staðiS yfir í Hafn- arfirSi frá því í miSjum síðastl. mán- uSi. Er þaS verkmannafjelagiS Hlíf, sem fyrir því gengst, en í fjelaginu eru bæSi karlar og konur. Kröfur þéss voru, aS karlmannskaupiS yrSi fært upp úr 30 au. um klt. í 40 au. og kvennakaupiS upp í 25 au. Stærsti vinnuveitandinn i Hafnarfirði er Englendingurinn Bookles og er hann nú heima hjá sjer, í Skotlandi, en honum voru sendar kröfur verk- rrannafjelagsins og svaraSi hann þeim svo, aS hann vildi borga verka- fólki sínu vel, svo framarlega sem það væri ekki i fjelaginu. Segir hann þaS álit sitt, aS verkmannafjelög valdi falli flestra þjóSa og á yfir- standandi tíma sje reynsla fyrir því í sínu landi. Hann segir að kvenfólk- iS í HafnarfirSi vinni betur en karl- mennirnir og telur vinnu karlmann- anna alt annaS en viSunandi. Innlendir vinnuveitendur i FirS- inum neituSu einnig að fullnægja kröfum verkmannafjelagsins. Segjast þeir munu halda sama verkkaupi eft- irleiðis sem hingað til, þ. e. fyrir tímabilið, sem eftir er til 1. marz, 25 til 30 au. kl.t.kaupi fyrir karlmenn, en eftir þann tíma 35 til 40 au. eftir manngildi, og fyrir kvenfólk 18 til 20 au. kaupi bæði i vetur og sumar kom- andi. Þó skulu unglingar ekki teljast þar meS, upp aS 16 ára aldri. Þeir kvarta einnig yfir vinnubrögSunum, °S segja, að fólkiS hlaupi frá vinnu til kaffidrykkju hvenær sem því sýn- ist allan daginn, og segjast þeir ekki vilja þola slíkt framvegis. Hefur verkm.bl. „Dagsbrún" birt skrifleg svör vinnuveitenda til verkmannafje- lagsins. EitthvaS af fólki kvaS Bookless hafa fengiS til vinnu frá VestfjörS- um. Alþingiskjórskrá Reykjavíkur ligg- ur nú frammi á bæjarþingstofunni (í Hegningarhúsinu, uppi) til 15. þ. m. Ættu kjósendur aS muna eftir að líta þar eftir nöfnum sinum og senda um- kvartanir, ef þau vanta þar. Ekki síst ættu konurnar, sem nú kjósa i fyrsta sinn, að muna eftir þessu. All- ar konur, sem náð hafa fertugs aldri og ekki eru i sveitarskuld, hafa i þetta sinn kosningarrjett. Um drauma og dularfull fyrir- brigSi talaSi hr. Hermann Jónasson síSastl. sunnudag í BárubúS og hafði fult hús áheyrenda. MeSal annars sagSi hann þar langan draum, sem hann hafSi dreymt sumariS 1913 og ekki birt fyr en þarna fyrir almenn- ingi. SagSi hann vel frá aS vanda og ljetu áheyrendur ánægju sína i ljósi meS löngu og almennu lófaklappi. Þegnskylduvinnan. Á öSrum staS í blaSinu er þaS auglýst, aS hr. Her- mann Jónasson flytji erindi um þegn- skylduvinnu i BárubúS annaS kvöld. Hann er, svo sem kunnugt er, upp- hafsmaður þess máls og ber það mjög fyrir brjósti. Nýlega flutti hann erindi um málið i Stúdentafje- laginu og hlaut þar lof fyrir bæSi hjá meShaldsmönnum og andstæð- ingum. Mál þetta Hggur nú mjög fyr- ir athugun frá öllum hliðum, þar sem atkvæðagreiðsla á að fara fram um þaS næstkomandi haust jafnframt al- þingiskosningunum. Skyldu þvi bæSi konur og karlar, sem kosningarrjett hafa, gera sjer far um aS kynnast því, sem sagt er bæSi meS og móti. Listvinafjelagið er nú orSiS nafniS á fjelagi því, sem talaS var um í Lögr. 15. des. siSastl. aS veriS væri aS stofna til þess aS stySja ísl. listir. Stofnfundur fjelagsins var haldinn 3. þ. m. og kosnir i stjórn þess: Rík- harSur Jónsson, formaSur, Þór. B. Þorláksson, gjaldkeri, og Matth. ÞórSarson, skrifari. Árgjald til fje- lagsins er 5 kr. Markmið fjelags- ins er gott, og ættu menn aS taka því vel. Aðalfundur Þilskipaábyrgðarfje- lagsins við Faxaflóa var haldinn 4. þ. m. 20 skip voru í ábyrgS fjelags- •ins næstl. ár fyrir 238 þús. kr., en virt á 322 þús. kr. ÁbyrgSargjaldiS var alls 11,200 kr. Þar af greiddi fje- lagiS til SamábyrgSarinnar 3087 kr. fyrir endurtrygging. — FastisjóSur fjelagsins átti 14,000 kr. viS árslok og sjereignasjóSur 16,000 kr. — Ekk- ert fórst af þilskipum þeim, sem fje- lagiS tók í ábyrgS, og aS eins smá- viSgjörSir á tveimur skipum. —¦ Sam- kvæmt lögum fjelagsins átti Ásgeir Sigurðsson konsúll aS ganga úr stjórninni, en var endurkosinn. End- urskoðunarmenn og skipavirðinga- menn voru sömuleiSis endurkosnir. Prestskosning er nýlega um garS gengin í Ásum í Skaftártungu og var sjera SigurSur SigurSsson kosinn meS miklum atkvæSamun, en hann hefur frá því í haust þjónaS brauS- inu. Hinn umsækjandinn var sjera Kjartan Kjartansson í Grunnavík. PressetriS er nú flutt frá Mýrum aS Ásum.

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.