Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 16.08.1916, Blaðsíða 1

Lögrétta - 16.08.1916, Blaðsíða 1
Ritstjóri: ÞORST. GÍSLASON. Þingholtsstræti 17. Talsími 178. LÖGRJETTA Af greiðslu- og innheimttun.: ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON, Bankastraeti II. Talsími 359. Nr. 38. Reykjavík, 16. ágúst 1916, XI. árg. Tilkyiming Nýjar vörubirgðir er nú komnar til V. B. K. af flestum nú fáanlegum — Vefnadarvörum —- í fjölbreyttu úrvali. Vegna tímanlegra innkaupa getur verslunin boðið viðskifta- mönnum sínum þau bestu kaup, sem völ verður á í ár. Ennfremur hefur verslunin: Pappír cg ritföng, Sólaledur og skósmiðavörur. Vandaðar vörur. Ódvrar vðrur. Verslunin Björn Kristjánsson, Reykjavík. Hundrað ára afmæli Hins íslenska Bókmentafjelags. 1816 — 15. ágúst — 1916. MinningarhátíS Bókmentafjelags- ins var haldin í sal neSri deildar í Alþingishúsinu og hófst kl. i, en um morguninn hafSi stjórn fjelagsins íarið inn að Görðum á Álftanesi og lagt sveig á leiði Árna Helgasonar. MinningarhátíSin hófst meS því, aS sungnir voru og lesnir 5 fyrstu kafl- ar kvæSaflokksins, sem prentaSur er hjer á eftir, en síSan flutti forseti fje- lagsins ræSu, las upp ávarp og skeyti til fjelagsins og skipulagsskrá 1000 kr: sjóSs, er hann gaf fjelaginu í af- mælisgjöf. AS því loknu var sunginn 6. kafli kvæSaflokksins, Árni Thor- steinsson stýrSi söngnum, en Jón do- cent Jónsson las þau kvæöin, sem ekki voru sungin. Ræða forsetans. Háttvirtu f jelagsbræður! Jeg óska ykkur alla velkomna. »Megir íslands, mentum sem að unnið,, minning oss á þennan kvaddi fund. Meðan sjónir mæla skeiðið runnið merkissteinn er þessi gleðistund.« Svo kvað Stgr. Thorsteinsson á 50 ára afmæli fjelags vors árið 1866. SíSan eru nú aftur liSin 50 ár, og fjelagiS hefur náS 100 ára aldri. Nú, á þessari „gleSistund", viS þennan „merkisstein" á æfiferli fjelagsins býSst oss tækifæri til aS renna huga vorum aftur á bak yfir hiö runna skeiS og mæla þaS meS sjónum vorum. Jeg skal þó ekki þreyta ykkur á aS rekja sögu f jelags- insins út í neinar æsar — til þess mundi tíminn ekki vinnast, enda verS- ur sagan sögS greinilega í Minning- arriti, sem mun koma út innan fárra daga og verSa sent fjelagsmönnum. Jeg mun því aS eins drepa lauslega á helstu atriðin, og sný jeg mjer fyrst aS stofnun fjelagsins. ÁriS 1813, um miSjan ágúst, ef til vill þennan sama dag, bar hingaS aS Reykjavík góSan gest, Rasmús Kristján Rask, hinn danska vísinda- mann, sem síöan varS heimsfrægur af tungumálauppgötvunum sínum. Hann hafSi þegar á uppvaxtarárum sínum tekiS ástfóstri viS íslenska tungu. Hann hafSi þá fyrir tveim ár- um gefiS út íslenska málfræSi, sem nefnist „Vejledning til det islandske eller gamle nordiske sprog" (Kh. 1811). TJm þá bók hefur veriS sagt, aS hún hafi gert „eigi minni bylting í ísl. málfræSi en Copernicus gerSi í stjörnufræSinni".* 1 henni skapar Rask hina ísl. málfræSi frá rótum. Nú kom þessi maSur hingaS í fullu fjöri æskunnar, 25 ára aS aldri, meS hjart- aS fult af ást til hinnar fögru tungu vorrar, til aS heyra sjálfur, hvernig hún hljómaSi á vörum þjóSarinnar. Og honum brá heldur en ekki í brún, þegar hann fór aS tala viS Reykvík- ingana, sem fyrstir urSu á vegi hans. Hann lýsir þvi sjálfur meS svofeldum orSum í brjefi til vinar síns Bjarna Thorsteinssonar, rituSu rjett eftir hingaSkomuna: „Annars þjer einlæg- lega aS segja held jeg, að íslenskan bráSum muni út af deyja; reikna jeg, aS varla muni nokkur skilja hana í Reykjavík aS 100 árum liSnum, en varla nokkur í landinu aS öSrum 200 árum þar upp frá, ef alt fer eins og hingaS til og ekki verSa rammar skorSur viS reist- a r — jafnvel hjá bestu mönnum er annaShvort orS á dönksu." 1 sambandi viS þetta, skal jeg benda á, aS i 1. grein hinna elstu laga Bókmentafjelagsins, sem Rask hefur samiS, segir svo: „ÞaS er tilgangur fjelags þessa að viShalda* hinni ísl. tungu og bókaskrift." I þessu orSi „aS v i S h a 1 d a" lýsir sjer hræSsla um, aS máliS muni líða undir lok, sama hræSslan sem kemur fram í Brjefinu til Bjarna Thorsteinssonar. I orSum brjefsins „ef ekki eru ramm- ar skorSur viS reistar", rituSum skömmu eftir aS Rask steig af skips- fjöl, felst vísirinn til stofnunar Bók- mentafjelagsins í huga Rasks. Hann vildi „reisa rammar skorSur" viS hnignun málsins fagra, sem hann elskaSi eigi síSur en móSurmál sitt. Og honum kom til hugar, aS eini veg- urinn væri sá, aS íslendingar sjálfir, allir bestu menn þjóSarinnar, tæki höndum saman og mynduSu eitt öfl- ugt fjelag til aS „viShalda" móSur- máli sínu. Næsta vetur eftir fór hann úr Reykjavik upp aS Reynivöllum í Kjós til vinar síns Árna Helgasonar, sem þá var þar prestur, og dvaldi hjá honum þaS sem eftir var vetrar, og hafSi hann þá gott tækifæri til aS ræSa viS Árna um þessa hugmynd sína aS stofna fjelag til aS „reisa skorSur" viS hnignun íslenskunnar. UrSu þeir vinirnir vel ásáttir um mál- iS og kom saman um, aS Rask skyldi á ferSum sínum um landiS safna lof- orSum um árleg tillög til hins fyrir- hugaSa f jelags, en Arni veita viStöku því sem safnaSist. ÞaS var ekki auS- hlaupiS aS þvi aS stofna slíkt fjelag hjer á landi, eins og þá stóS á. Hinn mikli NorSurálfuófriSur stóS enn yf- ir, þegar Rask kom út, og var Dana- veldi flækt í hann og losnaSi ekki úr honum fyr en í KielarfriSnum 14. jan. 1814, einmitt um það leyti sem þeir Rask og Árni Helgason voru aS bræSa fjelagsstofnunina á Reynivöll- * R. K. Rask: Minníngarrit 1787—1887, | * Síðar (1851) vóru orðin »styðja ogstyrkja« 40- "'s- sett í stað þessa orðs laganna.. Klæðaverslun H. Andersen & Sön. Aðalstr. 16. Stofnsett 1888. Sfmi 32. Par eru fötin saumuð flest. Þar eru fataefnin best. I ——J Bæknr, innlendar og erlendar, pappír og alls- konar ritföng, kaupa allir í Bðkaverslun Sigfúsar Eymundssonar. Lárus Fjeldsted, Yfirrjettarmálafærslumaður. LÆKJARG ATA 2. Venjulega heima kl. 4—7 sííd. um og vissu þá ekki annaS en aS ó- friSurinn geisaði enn, því aS friSar- fregnin hefur ekki borist hingaS fyr en um voriS. Styrjöldin hafSi haft mjög alvarlegar afleiSingar fyrir land vort sakir ónógra aSflutninga, verS- falls peninga og rikisgjaldþrotanna og þar af leiSandi bankahruns í Dan- mörku, sem varS til þess, aS margir töpuSu stórfje og sumir aleigu sinni'. ÞaS var því ekki álitlegt aS knýja á dyr almennings til samskota um þess- ar mundir. Ýmsir fleiri örSugleikar voru og á því aS stofna fjelag, sem átti aS ná yfir alt landiS. Vegir voru engir nema þeir, sem hestafætur höfSu troSiS, samgöngur ógreiSar, póstferSir mjög fátíSar o. s. frv. En þeir fjelagar Rask og Árni ljetu sjer ekki þetta fyrir brjósti brenna. Þeir treystu því, aS málefniS var gott og sigursæll góSur vilji. Rask ferSaSist um landiS tvö sumur eftir þetta, 1814 og 1815, og varS talsvert á gengt aS safna tillagaloforSum. ÞaS var honum til mikils stuSnings, aS Geir biskup Vídalín sendi boSsbrjef til fjelags- stofnunar, sem Rask hafSi samiS, til allra prófasta landsins og veitti því öflug meSmæli viS prestastjettina. Þegar Rask hafSi komiS fótum undir fjelagsstofnunina hjer á landi, fór hann heim til Kaupmannahafnar siS sumariS 1815 og baS Árna Helga- son fyrst um sinn taka viS forstöSu fjelagsins hjer ásamt þeim SigurSi landfógeta Thorgrímsen og Halldóri sýslumanni Thorgrimsen. Þegar heim kom gekst Rask fyrir því, aS þar var stofnaS samskonar fjelag, sem bæSi íslendingar í Höfn og Danir gengu í, og var haldinn stofnfundur þar 30. mars 1816 og embættismenn kosnir — Rask auSvitaS forseti — en lög voru samþykt á fundi 13. april 1816, og var í þeim ætlast til aS bæSi fje- lögin, þetta í Höfn, og hitt sem mynd- aS var í Reykjavík, yrSi eitt fjelag í 2 deildum. Voru því lögin send Reykjavíkurfjelaginu til samþyktar. ÞaS hjelt stofnfund og valdi sjer em- bættismenn 1. ágúst 1816 — var Arni Helgason kjörinn forseti — en lögin meS því ákvæSi aS fjelögin skyldu sameinast og vera tvær deildir í einu fjelagi voru samþykt á fundi 15. á- gúst 1816; þá fyrst mátti heita aS fjelagiS í heild sinni væri stofnsett aS fullu, og þvi höldum vjer nú 100 ára afmæli fjelagsins. Arangurinn af fjársöfnun Rasks til fjelagsins sjest best á því, að á hinu fyrsta ári þe'ss bárust því alls 1550 rbd. n. v. í tillögum frá Islandi, en 800 rbd. n. v. frá Danmörku. Þegar tek- iS er tillit til þess, hvernig þá stóö á hjer á landi, gegnir þaS mestu furSu, hve mikiS safnaSist hjer, eink- um þar sem svo var til ætlast, aS f je- lagsmenn skyldu ekkert fá í aSra hönd fyrir tillag sitt — þeir urSu lengi vel framan af aS kaupa bækur þær sem fjelagiS gaf út fullu bók- hlÖSuverSi eins og utanfjelagsmenn. Orsökin til þess, aS fjelagiS var haft í tveim deildum, annari í Reykja- vík, hinni í Höfn, liggur í augum Björn M. Olsen prófessoF, forseti Bókmentafjelagsins. uppi. Reykjavík var þá enn í barn- dómi, ekki annaS en lítiS þorp, og þó aS hún ætti aS heita höfuSstaSur landins, þá átti hún langt í land til aS verSa sú miSstöS hins andlega lífs hjer á landi, sem hún síSar varS. Hjer á landi var þá ekki nema ein prentsmiSja, sem LandsuppfræSing- arfjelagiS átti. Var því enginn vegur aS fá neitt prentaS hjer, nema fje- lagiS setti á fót prentsmiSju handa sjer. Aftur á móti var hægt aS fá alt prentaS sem maður vildi í Khöfn. Frá Reykjavík voru og engar þær sam- göngur við aðra parta landsins, aS unt væri aS senda þaSan bókasendingar út um land. En frá Höfn mátti koma bókasendingum til flestra hafna á landinu. Ef ekki hefSi veriS sjerstök deild af fjelaginu í Höfn, hefði þaS þó orSiS aS hafa þar framkvæmdar- stöS, sem hefSi orSið því dýr. ÞaS var því vel ráSiS, eins og þá stóS á, aS hafa fjelagiS í tveim deildum, og þaS var fyrirsjáanleg og eSlileg af- leiSing af ástandinu sem þá var hjer heima og i Khöfn, aS Hafnardeildin mundi fyrst i staS draga til siri svo aS segja allar framkvæmdir fjelagsins, svo sem prentun bóka og útsending. En framsýni Rasks og góSvild hans til íslands lýsir sjer í því, aS hann þrátt fyrir þetta fjekk það sett í lög- in; að Reykjavíkurdeildin skyldi vera aðaldeild fjelagsins og Hafnardeild- inni fremri aS virSingu, og að heldur skyldi prenta og binda bækur á ís- landi en í Khöfn, ef það gæti orðiS fjelaginu að skaðlausu. Svo var þá fjelagið vel og farsæl- lega komið á legg og megum vjer í dag minnast þeirra manna, sem að stofnuninni unnu, með innilegu þakk- læti og virðingu, bæSi hinna mörgu sem lögSu fram rífleg tillög til fje- lagsins, margir af litlum efnum, og þó einkum þeirra tveggja manna, sem fyrstir allra gengust fyrir því aS koma fjelaginu á fót og lögðu sig alla fram í því efni, fyrst og fremst Rasks, sem átti upptökin, og þar næst Árna Helgasonar, sem var Rasks önn- ur hönd viS fjelagsstofnunina hjer á landi. ÞaS er því ekki ófyrirsynju, að fjelagsstjórnin hefur gert ráSstöí- un til þess, aS krans sje lagSur á leiSi þessara tveggja manna nú í dag. Hef- ur Þorvaldur Thoroddsen lofaS að sjá um, að fjelagsbræSur vorir í Höfn inni af hendi þessa þakkarskyldu viS Rask, og er líklegt, aS sú athöfn standi nú yfir eða sje ef til vill um garS gengin. Og í morgun hefur fje- lagsstjórnin fariS suSur að Görðum á Álftanesi og lagt krans á leiSi Árna Helgasonar, en áður hafði hún látiS gera við minnisvarSann, sem var far- inn aS bila, og mun sjá um, aS gert verði við grindurnar kringum leiðiS. Jeg vil biSja menn að minnast þess- ara og annara stofnenda fjelagsins með því aS standa upp. Þá skal jeg drepa í sem fæstum orðum á helstu atriSin i sögu fje- lagsins frá stofnun þess til vorra daga. Fyrsta tímabiliS í sögu fjelagsins má telja frá stofnuninni til sumarsins 1851, þegar Jón SigurSsson er kos- inn forseti Hafnardeildarinnar. Árni Helgason er forseti Reykjavíkurdeild- arinnar allan þennan tíma, nema 3 síSustu árin er Pjetur, síSar biskup, Pjetursson forseti. Hefur enginn gegnt forsetastörfum jafnlengi og Árni. En í Hafnard. voru þessir for- setar: Rask, Bjarni Thorsteinsson, Finnur Magnússon, Þorgeir GuS- mundsson og Brynjólfur Pjetursson, allir saman ágætir menn. Fjársöfnun- ii: hafSi gengiS svo vel, aS fjel. gat tekiS til starfa þegar eftir stofnunina og fariS aS gefa út bækur. Fyrstu rit, sem þaS gaf út, voru ársrit fjelags- ins, sem var kallaS í s 1 e n s k sagnablöð, og Sturlunga og Árna biskups sögu. Kom 1. árg. ársritsins út vorið 1817 og síSan kom þaS út á hverju ári til 1826 — alls 10 árgang- ar — en þá skifti tímarit þetta um nafn og var kallaS Skírnir og kemur þaS út enn í dag undir því nafni og er víst eitt hiS elsta tímarit á NorSurlöndum. Jafnframt rjeSst fjelagiS og í þaS stórvirki aS gefa út Sturlungu og Árna biskups sögu, meSfram fyrir hvatir hins nafnfræga öSlings Birgis prófessors Thorlacius- ar, sem lagði ríflegan styrk til útgáf- unnar. Gat fjelagið varla valiS rit, sem var betur falliS til aS opna augu manna fyrir fögru máli og vera fyrir- mynd í því efni en þessi rit frá gull- öld bókmenta vorra. Útgáfunni var lokiS á fjórum árum (1820) Einn af þeim mönnum, sem sá um útgáfuna, var Sveinbjörn Egilsson, og var þaS hans fyrsta starf i fornislenskum fræSum, sem hann varS síSar svo mikill snillingur í, og má ætla aS þaS hafi fyrst dregiS huga hans aS þeim efnum, og víst er um þaS, aS orSfæriS á Sturlurigu og öSrum sög- um vorum var honum fyrirmynd aS hinu fagra ritmáli, sem hann skapaSi þega hann sneri kvæSum Hómers á íslensku. Nokkru síSar (1820) rjeSst fjelagiS í annaS stórvirki ekki minna,

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.