Norðri - 01.04.1909, Blaðsíða 2

Norðri - 01.04.1909, Blaðsíða 2
46 varði ógrynni fjár til tveggja listaverka; stöpulsrníðis við dómkirkjuna og skríns- ins mikla um helgan dóm Þorláks bisk- ups, segir Pálssaga svo, að til þess skríns hafi biskup varið ógrynni í gulli og gimsteinum, er numió hafi meira en 4 hundruð hundraða (í silfri), og annari eins hárri upphæð til stöpulsins; í þriðja lagi gaf hann kyrkjunni marga og stóra dýrgripi. A hans dögum hófst hinn mikli ófriður, fyrst á Norðurlandi út af Quðmundi góða, en síðan með höfðingjum um Iand alt, hin svo nefnda Sturlungaöld. Reyndi Páll í fyrstu að stilla hin miklu vandræði, en brátt varð það mein svo banvænt, að ekkert dugði. „Herinn" frá haarra s/ónarmið/. Pessir herrans lausamenn, og eins þeirra »penari« frændur og félagar trú- boðarnir, hafa margt sér til málsbóta, þótt oss hinum eldri þykir þeir hálfveg- is ræflar og flækingar í kristnum og þaulmentuðum löndum. Já, þótt oss sérstaklega »bændum ok góðum mönn- um», það er: prestum og levítum finn- ist hniss að þeim eins og væri þeir nokkurskonar heilagir stigamenn eða sviplíkir hinum norsku markamönnum í fyrndinni, sem hlupu niður íbygðirn- ar, þegar minst varði, og skoruðu góða bændur á hólm til fjár eða kvenna. Ekki bera þessir menn vopn eða verjur né gnaga skjaldarrendur, en hótanir hafa þeir líkar í frammi eða verri og hávað- inn og ólætin eru engu minni, svo og er frekjan að vaða inn á menn, engu minni. En ekki krefjast þeir kvenna og ekki fjár svo miklu nemi. tJeir kref- jast sálna, afturhvarfs frá andvaralausu mollu-lífi í hinum vært blundandi ram- fornu kirkjusöfnuðum, sem þeir stað- hæfa, að mestmegnis séu steinrunnar leifar eldri tíma, humbug og hneyksli í guðs augum, og eintómur eldsmatur. Reyndar hafa þeir fæstir annað að bjóða sjálfir, en hið gamla yljað upp á glóð- inni og saltað með ópum og hrópum: Haleluja! Kristur og Belíal! Blóð og brennisteinn! Fortöpun eða fórnardauði. Alt þetta er ágæt vara og alkunnug hverju barni, eftir senn 1000 ára árétt- ingu. En — tímarnir eru meinerfiðir; kenningin gengur ekki í fólk — náttúr- lega vegna vantrúarinnar, og hans, sem í hennar börnum er máttugur. Pað þarf ekki að kveða um „herinn» eins ogjón heitinn Repp: Valdsmenn, prestar, prófastar. prísa Repp og þéra, þó að lægri lókátar láti það stundum vera. Pað er helzt alþýðufólkið, sem hneig- ist að þessum heilögu víkingum nú- tímans. Skal nú benda á betri hlið hreyfingar- innar. Hún er að vísu jafngömul guðspjöll- unum eða trúarbrögðunum. Skal ekki fjölyrða um það; en trúvakningar hinna síðustu tíma má segja að byrjað hafi á Englandi með siðabót hins mikla þjóð- skörungs Jóns Wesley (1703-1791). Ótal aðrir trúar — og siðbótaskörung- ar hafa síðan eftir honum líkt, en eng- ir náð honum og flestir orðið dægur- flugur, eins og segja má um flestar vöknunarhreyfingar, sem tímarnir hafa ekki lengi undirbúið. En eitt sýna þær allar: lýðf relsisandinn, þar sem hann er vaknaður, lætur ekki lögfastar kirkjur kúga sig. Hjartað gerir uppreist móti höfðinu, sálin, mannsins æðri partur, móti mannaboðum og mannviti. Og svo kemur «herinn» til sögunnar með VMIiam Booth, þessum merkilega stór- skörungf 19. aldarfnrar, sem enn er á NORÐRI. NR 12. lífi, fjörgamall, og einum má jafna við höfund Methódistanna Wesley. Pví eins og hann heimtaði frjálsan og lifandi krist- indóm, handa hinni frelsisþyrstu alþýðu meðaistéttanna á Englandí, eins hefir Booth heimtað upp úr sorprennum hinna nýju stórborga og auðsherra alþýðu- skrílinn, sem var — og er enn — rétt- indalaus, siðlaus, trúlaus, þekkingarlaus, allslaus. En bráðum verður annað of- an á. Bráðum kemst einnig sá lýður á fætur, og þá verður »herinn« frægur! Einungis formið er afkáralegt og á, satt að segja, óvíða vel við nema í Lur.dúnum og slíkum heljarborgum. Kenningin er hin gamla, ekki verri, ekki betri; hún er dægurfluga, því dogmurn- ar, í gamla forminu, eru að deyja. En ekki liggur á, hugsar Booth — lát- um hvern syngja með sínu nefi, það er og ekki kenningin, sem mesta þýð- ingu hefir, heldur hitt, að ná hinum fótumtroðnu og glötuðu upp úr sorpi forsmánar og andvaraleysis. En án guðs og trúar á hans ríki er alt ómögu- legt, og lífið meiningarlaust. Og svo eru líknarverkin þau tákn,sem «hernum« fylgja eins og skínandi fögur herfylk- ing. Ótal sálir er þessi kynlegi her búinn að frelsa og leiða í ástarsamband við alföðurinn og freísarann. Og ekki fáir vitrir menn og ótal góðar og heið- virðar konur, sem aldrei hafa flekkað líf sitt með nokkurri »stórsynd», hafa gengið í «herinn« og þolað heldur spott og aðkast, en vera án þessa djarfa, kyn- lega, spánýja, andlega lýðfrelsis; að mis- jafnir sauðir séu í'mörgu féer sízt að undra, en flest er það gott og grandvart fólk. Sakir þessarar hliðar hersins ættuaðrirað sjá þetta fólk miklu meira í friði en gert er —einasta, að það sjálft gætisembezt hófs, og hleypi sem minst hálfærðum náungum í stólinn; það er vandi að fara með frelsið. M. J. Brot úr bréfi frá séra Eyjólfi Kolbeins á Mel. _ _ _ ._ já víst hefi eg lesið æfisögu Péturs biskups, og það má segja um Thoroddsen: sá hefir fært tengdaföður sinn í rikkilínið og stung- ið mótstöðumönnum hans í svartan poka. Hann lætur sér hæfa það, að bregða séra Porvaldi Bjarnasyni á Mel um ó- bilgirni, glannaskap, illkvitni, þvætting, hrottaskap, heipt, ósæmilegan rithátt, ýmislegt óprestlegt framferði, sérvizku, þrekleysi, víkingseðli, hroðvirkni, puk- ursanda og segir, að hann hafi verið óprestlegur mjög að öllu æði og eðli og fleiri og fleira t. d. óheflaður staur, ófyrirleitinn, harðleikinn og heiptúðugur. «Fyr má nú vera farjir minn, en flug- urnar springi úr hita.» En þessu og öðru eins þarf að mótmæla, Thoroddsen á í basli með yfirkennara Halldór Kr. Friðriksson, vill hannípok- ann, en karlinn er sleipur, vill ekki í pokann. Pá segir Thoroddsen, að Hall- dór gamli sé ekki kominn í þennan heim til þess að láta sannfærast. Útúrsnún- ingur úr fögrum orðum, sem yfirkenn- arinn talaði þjóðhátíðarárið. Annars þótti H. Kr. Friðriksson þrástur í kláðamálinu. En nú hefir sagan sýnt, að þar var hann 40 árum á undan sinni samtid. Merkilegt að bera enn þá kala til hans fyrir það, að hann var ávalt fast- heldinn við hið rétta og sanna, — Aths. I sambandi við það. sem ritað er hér að framart, skal þess getfð, að etf heft;ekkí enn þá lesið bók þá, er hér ræðir um, enda var hún ekki send Norðra til umsagnar, þótt blaðið hafi flutt ritdóm um bókina, eftir cand. mag. Boga Th. Melsted í Kaupmann- höfn. Eg efast ekki um, að ummæli þau í bókinni, er sr. Eyjólfur Kolbeins tilfærir um sr. Þorvald heitinn Bjarnason á Mel, séu rétt höfðeftir. Undrarþaðmig stórlega, að höfundur skuli leyfa sér slíkt. Þótt þær sakir væru sannar, er hann ber á Þorvald látinn, þá verður það aldrei með réttu var- ið,að það er mjög ómannúðlegt og ódrengi- legt að ráðast á nýlátná menn í gröf sinni á slíkan hátt og særa með því eftirlifandi. syrgjandi ástvini. En eg leyfi mér að full- yrða, að slíkan dóm hafi séra Porvald- ur heitinn ekki átt skilið, enda munu flestir þeir, er þekktu hann vel, vera sammála um það. Það er ekki ætlun mín með línum þess- um að hlaða séra Þorvaldi heitnum þann lofköst, sem hann á fyllilega skilið og miklu fremur en margir þeirra, er aðeins hefir verið borið lof á, bæði lífs og liðna, en hitt vildi eg benda höfundinum á, að sleggju- dómar verða oftast að lokum þeim til meiri hneisu, er dæmir,heldur en þeim, sem dæmd- ur er, sem betur fer. _. _. Gestur minn. »Gestur minn! Oestur minn! Gáðu að hvað segirðu.» Pessi orð þjóðskáldsins flugu í huga minn, þegar eg las grein þína, Gest- ur minn í 51. —52. tölublaði Norðra f. árs: «Nokkur orð um útvegshreyfingu Eyfirðinga.» Þótt minst af greinni fjalli um það, sem fyrirsögnin bendir til, eða um þá hreyfingu, er nýskeð er hafin hjá eyfirskum útgerðarmönnum og sem eg ritaði nokkur orð um, hefir þér þókn- ast að senda hnútum til mín, og það sem meira er, til manna vestur á Arn- arfirði, sem þú þekkir ekki að neinu, fremur en kálfur sjöstjörnurnar. En þeg- ar að því kemur, mun hnútum þessum beint til þín aftur þótt þú haldir þig í skugganum. Mest af greininni er, eða réttara sagt, á að vera, saga þilskipaútgerðarinnar yfir 50 ár, og verður um leið saga verzlunarinnar yfir þann tíma að við- bættum 50°/o, sem eg enga athugasemd ætla við að gjöra. Með hákarlaútgerðinni segir þú að hafi komist á fastir ráðninga skilmálar, sem að mestu haldist óbreyttir enn þá, sem sé að hásetar hafi hálfan afla, og geri sig sjálfir út, en útgerðarmað- urinn helminginn. Petta eru hrein og bein ósannindi, annaðhvort vísvitandi eða þá af þekkinarleysi. Síðan hákarla- veiði byrjaði á þilskipum hafa jafn- aðarlega verið 12 manns á skipf hverju og aflanum skift í 20 hluti, og hefir hver skipverji fengið sinn hlut og eru þá 8 hlutir, sem ganga til útgerðar, þar af einn hlutur til skipstjóra, og einn hlutur til ábyrgðarsjóðs, meðan hann var við líði. Alt svo 6 hlutir til útgerð- armanns. Önnur vitleysan er það hjá þér, að útgerðarmaður hafi borgað for- manni þóknun, svo hásetar þyrftu ekki að láta hann hafa formannshlut. Síðan hákarlaveiðin hófst á þilskipum, hafa formenn einatt haft cinn hlut í for- mannskaup. Eins og eðlilegl er dregur sá hlutur tiltölulega frá hásetum sem útgerðinni, og jafnvel hefir komið fyrir.að formaður sem í áliti hefir verið hafi haft ivo hluti í formannskaup, og hefir þá annar hluturinn verið tekinn beint af útgerðarmanni. Úr lausu lofti mun það tekið hjá þér, Gestur minn (sem fleira í ritsmíð þinni), að kaupmenn hafi þurft að láta þessa bændur, sem útgerð höfðu, hafa tak- markalítið lán. Að minsta kosti eru und- antekningar frá því, og skal eg leyfa mér að nafngreina nokkra útgerðarmenn, serri ttftg strirl rétku árl mikfls rtdðar^ láns hjá kaupmönnum, og voru það: • Jðrundur sál. í Syðstabæ, Steinn í Vík, Porsteinná Grýtubakka, eigendur «Pólu« á Böggversstaðasandi, Magn'b sál. Bald- vinsson, Anton frá Arnan :si, Friðrik Jónsson HjalteyriogÞ. Dan -Isson Skipa- lóni. Eg læt mér nægja þetti þótt fleiri mætti finna. En óþarft finnst mér það af þér að vera gera þessum mönnnm nokkrar getsakir, þótt margir af þeim séu komnir undir græna torfu, því þeir ráku útveg sinn méð atorku og fram- sýni, og fyrir sína eigin peninga. Hugs- unarvilla hlýtur það að vera hjá þér, að hann nokkurn tíma hafi staðið með blóma, þessi útvegur bænda, þar sem þú víst áður ert búinn að segja, að sá böggull hafi fylgt honum, að kaup- menn hafi þurft að láta hann hafa tak- markalítið lán — og á eftir með miklu mannfalli «slysförum á sjó». Það er annars mjög leiðinlegt, þegar þeir menn fara að rita um atvinnuvegi liðna tím- ans, sem ekki eru færir um það. Þar af leiðir, að þeir færa hinni uppvax- andi kynslóðum skakkar sagnir, sem alls ekki ætti að eiga sér stað. Þú segir að á síðustu árum hafi sú breyting orðið á þilskipaútgerðinni, að sjómenn skiftist nú í vinnuveitendur og vinnuþiggjendur. A þessu hefir eng- in breyting orðið. Því einatt hafa ein- stakir menn lagt kapítalið til, eða átt skipin og útgerðina, síðan þilskipaútvegur hófst hér Norðanlands, hafa þeir því verið sannir vinnuveitendur, sem skip- in hafa átt og gert ut hvort heldur til hákarls- þorsks- eða síldarveiða, hvort sem eigendurnir hafa sjálfir fylgt skipkiu eða ekki. Eg læt svo úttalað um þetta, þótt margt fleira þyrfti að athuga í sögu þinni um hina norðlenzku þilskipaut- gerð. Pá kemur löng inngangsræða um mót- orbátaútgerðina og samvinnuleysi útgerð- armanna, sem stafi af því, að þeir hafi togast á um völdin. Pað er ekki svo óhnyttinn skáldskapur á þessu hjá þér; áður en eg tek það fyrir sögulegan sannleika, verð eg að fá betri útskýringu á þessari átogun um valdafeldinn. Hvar hefi eg sagt, að ágreiningsefnið væri svo mikið, á milli útgerðarmanna og sjómanna, að eigi mundi mega laga það? En þótt þú kallir það heimskuleg- an barlóm og hártogun og til að spilla samkomulagi, sem eg reit í Norðra um nóvembersamþyktina, þá læt eg aðra eins sleggjudóma mig litlu skifta. En hart þykir- mér það, að eg hafi ekki leyfi til að Iáta skoðun mína í Ijósi á samþykt þessari, þótt hún samrýmist ekki þinni skoðun á henni, að þú þar fyrir þurfir að gera Arnfirðingum get- sakir, það sýnir svo mikinn tudda-hátt af þér, þar sem auðséð er, að þú alls ekki þekkir neitt til. Því Arnfirðingar hafa engir eftirbátar annara verið með veiðiskap hvorki á bátum né fiskiskip- um. Hvar hafa frá einni verzlun geng- ið fleiri fiskiskip til veiða, en frá Bíldu- daí frá 1880 til aldamóta? Og eg ræð þér til þess að láta Arnfirðinga óáreitta, enda þótt kynni að detta fýlukast í þig við mig. En ekki sný eg aftur með það, að kaupið þykir mér of la'gt yfir þessa beztu mánuði ársins. En eg vil helzt ekki hafa kaupið, heldur alla upp á hlut bæði á ára og vélabátum, og því hélt eg fram í grein minni, ef viðunanleg kjör fengist. En þú munt spyrja, Gestur minn, hvað eg kalli viðunanleg kjör fyrir báða aðila, og eg skal með mestu ánægju Iáta álit mitt í ljósi um það. Bátur með 4 hesta vél og þar fyrir neðan álít eg «ð KbrtHét áf rttiíÖ 4 kttrltliétíh' og l

x

Norðri

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Norðri
https://timarit.is/publication/201

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.