Vísir - 14.12.1960, Blaðsíða 13

Vísir - 14.12.1960, Blaðsíða 13
fram á næsta ár, en hins vegar varð fullkomn- aður skömmu stðar sá klofningur, sem upp var Icominn í flokknum. Málamiðlun í Kjördæmamálinu. Árið 1032 var mynduð. stjórn, studd af Fram- sóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum undir forsæti Ásgeirs Ásgeirssonar. Hafði nú ýmsum Framsóknarmönnum orðið ljóst, að kjördæma- málið varð að leysa. Varð þá ofan á málamiðl- un, er lagfærði verstu agnúana, en reyndist þó ganga of skammt. ÞaS varð fyrst á síðastliðnu ári, að það mál kæmist í sæmilegt horf og er þó hlutur þéttbýlisins enn fyrir borð borinn. Vegna kjördæmabreytingarinnar fóru fram kosningar bæði 1933 og 1934, en þá var kosið eftir hinni nýju stjórnarskrá. Klofningurinn í- Framsóknarflokknum varð alger 1933. Yfirgáfu þá flokkinn ýmsir mikil- vægustu leiðtogar hans, sem ekki gátu sætt sig við yfirgang Jónasar. Tryggvi Þórhallsson átti frumkvæSiS að stofnun Bændaflokksins, sem varð þó ekki langlífur, en átti þó fulltrúa á þingi fram til 1942. Á þeim árum, sem kjördæmabreytingin var á döfinni, steðjaði heimskreppan mjög að. Út- flutningsframleiSsIan lenti í miklum erfiSleik- um og hag bænda fór mjög hnignandi. Árið 1934 var mynduð samstjórn Alþýðu- flokksins og Framsóknar undir forsæti Her- manns Jónassonar. Eftir kosningarnar 1934 stóð hagur Alþýðu- •flokksins með allmiklum blóma. Flokkurinn virtist búinn að ná sér eftir klofninginn 1930, og kjördæmabreytingin hafði fært honum 10 Inngmenn. Hefur flokkurinn ekki í annan tíma verið öflugri á þingi. f kosningunum 1937 beið Alþýðuflokkurinn mikinn ósigur. Upp úr stjórnarsamstarfinu slitnaði og allt rak á reiðanum um nokkurn tíma, unz Framsóknarmenn sáu, að ekki yrði svo fram haldið og leituðu 1939 samstarfs við ¦SjálfstæSisflokkinn. Sú samvinna tókst og varð Alþýðuflokkurinn einnig þátttakandi í þeirri stjórn. Innan Sjálfstæðisflokksins var töluverð andstaða gegn því að ganga til samstarfs við Pramsókn eftir þau viðskipti, sem flokkarnir höfðu þá átt um Iangt skeið. "Klofning Alþýðuflokksins. í kosningunum 1937 fengu kommúnistar i fyrsta skipti fulltrúa á Alþingi. Utan úr heimi hárust um þessar mundir váleg tíðindi um yfir- gang nazista og fasista, og urðu víða til að þjappa saman sósialdemókrötum og kommún- istum. Þessi samfylkingarhugsjón náði brátt töluverðum tökum hér á íslandi, bæði meðal Alþýðuflokksmanna og kommúnista. Viðræðurn- ar, sem fram fóru milli þeirra um sameiningu, urðu til þess að Alþýðuflokkurinn klofnaði 1938, •en myndaSur var sérstakur flokkur, sem kallaSi sig Sameiningarflokk Alþýðu — Sósíalistaflokk- inn. Var þar uppistaðan sá hluti Alþýðuflokks- Ins, sem fylgdi Héðni Valdimarssyni að málum, •og kommúnistaflokkurinn. HéSinn hafði lengi verið einn harðvítugasti bardagamaður flokks- ins og var hann kjörinn formaður hins nýja flokks. Brátt lét hann af því starfi í mótmæla- skyni við árás Rússa á Finnland, og urðu þá "kommúnistar allsráSandi í flokknum og hafa verið síðan. Sií stjórn, sem Hermann Jónasson myndaði 1939 með aðild Alþýðuflokks, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokksins, var í daglegu tali nefnd „þjóðstjórnin". Hið fyrsta verk þjóðstjórnar- flokkanna var að lækka gengi krónunnar, út- flutningsframleiðslunni til stuðnings, en síðar fékk hún að giíma við hin nýju viðfangsefni, sem heimsstyrjöldin síðari og hernám landsins sköpuðu. Upphaf verðbólgunnar. I kjölfar styrjaldarinnar fylgdu gerbreytt yiðhorf í efnahagsmálum. Útflutningsfram- leiðslan efldist mjög vegna stórhækkaðs verðs, og af hernáminu leiddi áður óþekkt peninga- flóð. Verðlag allt fór mjög úr skorðum og þótt þjóðstjórnin ætti að baki sér nær allan þingheim, reyndust ráSstafanír hennár til að hamla gegn verðbólgu áhrifalitlar. Vegna hernámsins og hins mikla háska- ástands í alþjóðamálum árið 1941, var ákveðið að fresta reglulegum alþingiskosningum, er þá skyldu fram fara. Um næstu áramót var verð- bólgan i algleymingi, og var þá gerð úrslita- tilraun til að stöðva hana með þvi að banna kauphækkanir með lögum og verðhækkanir. Varð þetta til að Alþýðuflokkurinn hætti stjórnarsamstarfinu. Ekki reyndist auSiS aS framfylgja lögunum, og fór svo að stjórnar- samstarfið rofnaði alveg. Alþýðuflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hófu um þessar mund- ir samvinnu til að koma kjördæmaskipuninni i viðunandi horf, því að fljótlega hafði það sýnt sig, að kjördæmabreytingin 1934 var eng- an veginn fullnægjandi til að tryggja sæmilega mynd þjóðarviljans á Alþingi. Hermann Jónasson lét af völdum fyrrihluta árs 1942 og við tók minnihlutastjórn Sjálf- stæðisflokksins undir forsæti Ólafs Thors, sem hafði það höfuðverkefni aS tryggja kjör- dæmabreytinguna og jafnframt undirbúa ráS- stafanir til skilnaSar viS Dani, en þau mál voru þá komin mjög á dagskrá eins og siSar verSur vikiS að. Kjördæmabreytingin komst i kring á árinu 1942, og fóru þá fram tvennar kosningar. Sjálfstæðisflokkurinn jók nokkuð þingmanna- tölu sina, en Framsókn tapaSi nokkrum þing- sætum, en aðaleinkenni kosninganna var þó hinn mikli kosningasigur Sósíalistaflokksins á kostnað Alþýðuflokksins. Varð margt til að valda þvi. Fyrst að sjálfsögðu klofningur Al- þýðuflokksins 1938 og sá liðsauki, er þaðan barst þá, i öðru lagi samúð með baráttu Sovétríkjanna gegn nazistum, og svo í þriðja lagi barátta flokksins gegn þeirri kaupbind- ingu, sem Iögboðin var. Eftir þessar kosningar fór svo, að ekki tókst að mynda þingræðisstjórn, svo að i árslok skipaði ríkisstjóri utanþingsstjórn undir for- sæti dr. Björns Þórðarsonar. Stofnað lýðveldi á Islandi 17. júní 1944. Við það að Þjóðverjar hernámu Danmörku í apríl 1940 skapaðist algerlega nýtt viðhorf, hvaS snerti æSstu stjórn íslands og utanríkis- mál. ÞaS varð ljóst, að konungi var ekki kleift að gegna störfum sinum sem konungur íslands, og Danir gátu ekki lengur annast utanrikismálin. Þegar þessi tiSindi bárust, var þegar ákveSið af Alþingi aS rikisstjórninni skyldi fyrst um sinn faliS aS fara meS konungsvaldiS og ís- lendingar skyldu þegar taka utanrikismálin 'í sínar hendur. Sættu þessar ráSstafanir engum athugasemdum frá konungi eða dönsku stjórn- inni. Árið eftir var talið nauðsynlegt að breyta skipan mála að þvi leyti, að kosinn skyldi sérstakur rikisstjóri til að fara með konungs- valdið, en jafnframt lýsti Alþingi yfir að sam- bandslögin yrðu ekki framlengd og að stofnað yrði lýðveldi á íslandi jafnskjótt og sambarid- inu við Danmörku yrði formlega sJitiíS. Um lýðveldisstofnunina urðu nokkrar deilur, þ. e. hvenær hún skyldi fram fara. Verður ekki orðlengt um þær hér, en að lokinni þjóðar- atkvæSagreiSslu, er fram fór í maí 1944 og sýndi svo að segja algera samstöðu kjósenda um sambandsslit og lýSveldisstofnun,' var lýð- veldiS stofnað hinn 17. júni 1944 og var Sveinn Björnsson, er gegnt hafði starfi ríkisstjóra frá 1941, kjörinn fyrsti forseti lýðveldisins. Eftir að íslendingar höfSu tekiS utanríkis- málin i sínar hendur, tóku önnur ríki smátt og smátt að senda hingað sérstaka sendiherra og sömuleiðis var farið aS skipa íslenzka sendiherra erlendis. Þótt hernámi Breta 10. mai 1940 væri mót- mælt af rikisstjórninni, mun óhætt aS segja, að flestir fslendingar hafi taliS þaS gæfu, að Bretar skyldu verða fyrri til að hernema ísland en nazistar. Það varð og raunin, að íslendingar tóku fullkomið tillit til Banda- manna, er þeir óskuðu herverndar Bandaríkja- manna sumarið 1941. Hernám og siSar hei'- vernd erlendra manna hér skðpuðu aS.sjálf- sögðu ýmis vandamál, en segja má, að úr þeim málum hafi greiðzt furðanlega, þegar tillit er tekið til þess, hversu fjöimennir herirnir voru, miðað viS íbúafjölda landsins. Hlutleysið úr sögunni. MeS hervernd Bandarikjamanna eftir aS þeir voru orðnir styrjaldaraðilar, var hlutleysis- yfirlýsing sú, sem íslendingar gáfu út 1918, raunverulega úr sögunni, og hefur síðan ekki verið endurnýjuð. Utanþingsstjórninni, sem skipuð var i árs- lok 1942 reyndist ekki kleift að stöðva verð- bólguþróunina. Vöruverð og kaupgjald hélt áfram áð hækka. Sumarið 1944 höfðu hafizt viðræður milli Sjálfstæðisflokksins, Alþýðuflokksins og Sósíal- istaflokksins um stjórnarsamvinnu. Sú sam- staða, sem skapazt hafði milli Sovétrikjanna og Vesturveldanna i heimsstyrjöldinni, varð mjög víða til þess að lýðræðissinnaSir menn fengu trú á því, aS unnt myndi aS semja við kommúnista og jafnvel hafa við þá stjórnar- samvinnu, enda tókst um þessar mundir slik samvinna i mörgum löndum Evrópu. Þessar viSræSur leiddu til þess aS stjórnarsamvinna tókst milli þessara þriggja flokka undir forsæti Ólafs Thors. Þessi stjórn hafði þaS höfuS- markmiS aS sjá um nýsköpun atvinnulifsins, aS þær miklu innstæður, sem íslendingar höfSu safnað erlendis, yrðu notaðar til þess að skapa hér þróttmikið atvinnulíf, efla framleiðsluna og tryggja örugga afkomu almennings. Stjórnin vann aS þessum málum með miklum þrótti fyrst í stað. Árið 1945 höfðu JBandaríkjamenn farið fram á varanlegar herstöðvar hér á landi, og var því hafnað af íslendingum, enda friðarhorfur þá taldar góðar, kalda stríðið ekki skollið á, og almenn trú á það, aS sú sameiginlega barátta, sem sigurvegararnir höfðu háð gegn nazistum, mundi tryggja varanlegan frið þeirra á milli. Haustið 1946 fóru Bandarikjamenn fram á takmörkuð og tímabundin afnot af flugvellin- um í Keflavík, og risu úr því miklir úfar með mönnum. Svo fór að samningur um slik afnot var samþykktur, en kommúnistar fóru úr ríkisstjórninni, og sagði hún af sér. Niðurgreiðslur og uppbætur. Um þessar mundir tóku að skapast ýmsir erfiðleikar fyrir sjávarútveginn, þar sem fram- leiðsla hans reyndist ekki seljanleg þvi verði, sem útveginum var talið nauðsynlegt. Var þá gripið til þess ráðs aS greiSa uppbætur á sjávarafla eftir vissum reglum. Þótt hér hafi verið farið inn á vafasama braut og ýmsir hafi lýst aridstöðu við slikt fyrirkomulag, reyndist það svo lifseigt, að þaS er fyrst á þessu ári, sem auSiS reyndist aS afnema þaS. Lengi hafSi hins vegar tiSkast aS greiSa niSur úr ríkissjóSi verS á ýmsum nauðsynjum, er áhrif höfSu á kauplagsvísitölu og þaS aS sjálfsögðu gert til að hindra óhóflega hækkun visitöl- unnar. Þegar sýnt var 1946, aS kommúnistar reynd- ust ekki hæfir til samstarfs, var fariS aS leita samstarfs lýSræSisflokkanna þriggja. Fram- sóknarflokkurinn hafSi nú veriS utan rikis- stjórnar um nokkurra ára skeið og reynzt lítt bærilegt. Hafði hann goldið afhroð í kosnirig- um 1946. Niðurstaðan varð sú, að mynduð var þriggja flokka stjórn undir forsæti formanns Alþýðuflokksins, Stefáns Jóh. Stefánssonar, Þessi rikisstjórn hóf enn atlögu gegn verð- bólgunni og tókst um skeið að stöðva aukningu hennar. Vegna gjaídeyrisörðugleika varð að takmarka innflutning verulega, taka upp um- fangsmikla skömmtun á ýmsum vörum og setja hömlur á fjárfestingu. Þrátt fyrir þessar ráðstafanir jókst verðbólgan vegna almennra kauphækkana og við það varð enn að auka stuðning við útveginn. Eftirspurn eftir erlend- um gjaldeyri sýndi greinilega, að gengi krón- unnar var i engu samræmi við raunverulegt gildi hennar. Afmælisblað VlSIS VlSIR 50 ÁRA 13
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.