Vísir - 14.12.1960, Blaðsíða 29

Vísir - 14.12.1960, Blaðsíða 29
Árið 1910, þegar „Vísir til dagblaðs" hóf göngu sína, var ásýnd höfuðstaðarins og að yísu þjóðlifsins alls með ólikum hætti og nú. íbúatala Reykjavíkur var þá i árslok 11600, en landsins 85660, helmingurinn af þvi, sem hún er nú, og hafði fjölgað um nær fimmtung sið- ustu 20 árin, þrátt fyrir Vesturheimsferðir. Fjöldi höfuðstaðarbúa hafði aftur á móti þre- faldast á sama tíma og er það hlutfallslega örari vöxtur en nokkru sinni hefur orðið sið- ar. Mikil gróandi var i þjóðlifinu eftir að stjórn landsins varð innlend, einkum i Reykja- vík, þar sem togaraútgerðin var að leysa segl- skip og arabáta af hólmi og gaf stórfé í aðra hönd. Hugur manna beindist að verklegu fram- taki og hvers kyns framförum. Eftir að mikilli orku hugsjóna og eldmóðs hafði um alllangt skeið verið eytt í flokkadeilur um réttindi Islands gagnvart Danmörku, þar sem stund- um var deilt um keisarans skegg, þvi að allir voru sammála um aðalatriðin, frelsi lands og þjóðar. Af mikilli bjartsýni var ráðist í stór- fyrirtæki, eins og lagningu síma yfir hálft landið, vatnsveitu fyrir Reykjavík, og var þetta að vísu bvort tveggja mjög umdeilt, ennfrem- ur stórbyggingar eins og Landsbókasafnið og Vífilsstaðahæli. Menn höfðu litla æfingu i meðferð stein- steypu á þessum árum, ekki önnur flutninga- tæki til aðdratta eh hestkerrur, urðu að hræra alla steypublönduna á flekum með handskófl- um og hala hana upp á efri hæðir i fötum með handafli. Þó var Vifilsstaðahæli steypt UPP og gert fokhelt vorið og sumarið 1909, en tekið til notkunar í september 1910. Þetta var að vísu einfaldara hús en spitalar nútim- ans, en menn voru heldur ekki að dunda við slíka byggingu í mörg ár. Byrjað var á Vatns- veitunni 1908 og vatninu hleypt i húsin í júní vorið eftir. Byrjað var á byggingu gasstöSvar og lagningu gasæða í september 1909, hún full- búin i júlí sumarið eftir og gasljósin kveikt á götum bæjarins um haustið, en steinoliu- luktirnar, sem áður hafði týrt þar á, lagðar niður. Holræsagerð var að mestu fullgerð á einu ári, 1911, byrjað á hafnargerðinni í marz 1914 og henni lokið i nóvember 1917. Þannig var staðið að verki á árunum kringum 1910. Það veitti ekki af að halda vel á spöðunum °g vera samtaka, þvi að þessi kynslóð var fædd á miðöldum og var að stökkva inn í tuttugustu öldina í einni atrennu. Áður en þessar at- hafnir hófust, eða 1908, voru ekki önnur vatns- °ól i bænum en brunnar, illa verhdaðir fyrir yfirborðsvatni í leysingum, skólpi og skít frá nagrannahúsunum, enda gróSrarlindir tauga- veiki og annars ófagnaSar. Tötrum búnir og ohreinir karlar og kerlingar báru svo vatniS 1 húsin. Salerni voru ekki önnur en útikamrar, en þá vantaSi viS mörg hús. „Eigendur áttu sjálfir að annast hreinsunina og fór hún oft í handaskolum. Mátti þvi á viSavangi, undir LITIÐ UM ÖXL grjótgörðum og í fjörunni, oft sjá heila hauga af mannasaur," segir Klemens Jónsson i sögu Reykjavíkur. Skólpinu frá húsunum var hellt út á lóðina eða við aðalgötur bæjarins, svo sem Aðalstræti, Austurstræti og Laugaveg upp að Barónstig, i „rennusteininn", en þaS var alldjúp renna milli akbrautar og gangstéttar, eða öllu heldur reiðgötu og gangvegs, sum- staðar byrgð með tréborði eða planka, og var afrennslið í Lækinn, sem rennur til sjávar úr tjörninni, neSan við Menntaskóla og Stjórnar- ráðshús. Hann var opinn, og bakkarnir hlaðnir upp úr grjóti, þar sem rotturnar áttu griðland í holum og gjótum. í blíðviðri lagði ódauninn úr þessum opnu ræsum með sumarblænum inn fyrir ElHSaár. Forn siður og nýr. Þessi skortur á heilbrigSismenningu og þrifn- aði er ekki svo undarlegur, sem flestum virðist nú. Um 1890 voru ísleridingar jafn saklausir af að kannast við sýkla og sóttkveikjur eins og milljónir Indverja eru enn i dag. Past- eur hafði að vísu tekizt að færa sönnur á það 1864, gegn hatrammri mótspyrnu frægra prófessora, að sérhver fruma er af frumu get- in, og með þvi var kveðin niður kenningin um sjálfgetnað, það að lífsverur kviknuðu af EFTIR PÁL V. G. KOLKA f. héraðslækni Laugarnesspítalinn. Afmælisblað VlSIS VlSIR 50 ÁRA sjálfu sér. Þetta varð upphaf að smiteyðingu (antiseptik) Listers og siðan smitgát (aseptik) von Bergmanns, sem er nú notuð við allar skurðaðgerSir og við heftingu næmra sjúk- dóma. Robert Koch hafði fundið berklasýkil- inn 1882 og kólerusóttkveikjuna 1884, en menn voru enn svo trúaðir á það, að ýmsir næmir sjúkdómar stöfuðu af „óhollum dömpum", að Pettenkofer, frægasti prófessor Þýzkalands í heilbrigðisfræði, drakk seyði með nógu mörg- um kólerusýklum til að drepa heila hersveit og gerði það til þess að afsanna skaðsemi kól- erusýkilsins. Þetta gerðist 1891 og Pettenkofer hefur haft mikinn súr í maga, sem þessir sýklar þola ekki, svo að honum varð ekki meint af. Sagt er, að dr. Jónas Jónassen landlæknir, merkur maSur á margan hátt, kennari íslenzkra læknanema í 30 ár, hafi lengst af verið vantrúaður á sóttkveikjur. Hann lét af störfum 1906 og dó 1910. Með honum hneig síðasti atkvæðamaður hins forna siðar innan læknisfræðinnar á íslandi. Kominn var nýr siður og nýir herrar. Svo undarlega vildi til, að fjórir bændasynir, jafnaldrar og samsýslungar, stunduðu nær samtímis læknisfræðinám við háskólann i Kaupmannahöfn og komu hingað heim til starfa á árunum 1892—97. Þetta voru Hún- vetningarnir Guðmundur Björnsson landlæknir og prófessorarnir Guðmundur Magnússon, Guðmundur Hannesson og Sæmundur Bjarn- héðinsson, allir afburðamenn, hver á sinu sviði, sem ólu upp nýja, íslenzka læknastétt i anda þeirra miklu uppgötvana, sem gerðar höfðu verið og voru að gerast á sviði sýkla- fræði og handlækninga. Guðmundur Björns- son var kennari læknanema i 15 ár, hætti þegar Háskólinn var stofnaður 1911, hinir í um það bil 30 ár, en auk þess vöktu þeir al- menning til skilnings á betri heilbrigðismenn- ingu og voru frumkvöðlar að margháttaðri löggjöf i þá átt. Þeir stóSu, þegar hér var kom- ið, á bezta aldri, allir innan fimmtugs. Skal nú vikið aS nokkrum þeim mannanna mein- um, sem þeir og lærisveinar þeirra fengu til aS glima við og verður þó rúmsins vegna ein- göngu vikið að þvi, semer helzt sérkennandi fyrir ísland. Arfur örbirgðarinnar. Hóldsveiki, sem birtist i tveim myndum, sér eSa blönduSum, limafallssýki og líkþrá, er ævaforn sýki i Austurlöndum, enda getið i Gamla testamentinu. Hún var algeng í Evrópu Framhald á bls. 32. 29
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.