Vísir - 14.12.1960, Blaðsíða 52

Vísir - 14.12.1960, Blaðsíða 52
í verzluninni, að vísu ekki á sama hátt og varð í fyrri heimsstyrjöldinni, er segja má að algjör bylting liafi orðið i Verzlunarháttum landsmanna. En þáttaskil urðu að þvi leyti, að styrjöldin sleit þau verzlunarbönd, sem búið var að knýta víða um lönd, sökum þess að aðgerðir ófriðaraðila bönnuðu eðlileg verzhmarviðskipti. Beindist nú verzlunin, á ný til Norður-Ameríku og þeirra landa, sem ísland gat haft viðskipti við og ekki voru alveg lokuð vegna styrjaldarinnar í Evrópu. Miklir fjármunir streymdu inn i landið i sam- bandi við ófriðinn og ísland var eitt af þeim fáu löndum, sem segja má að öll ófriðarárin bafði haft nægilega vöruflutninga til landsins og skort fátt af því sem þjóðin þurfti til dag- legra þarfa. Vegna almennrar velmegunar jókst mjög neyzlan i landinu á þessum árum, og þó allur innflutningur til landsins væri háður leyfum, vegna ófriðarins, var mikill vöxtur í verzluninni á öllum sviðum. Að vísu var skömmtun á ýmsum vörum á styrjaldarár- unum, en óhætt mun þó að segja, að aldrei hafi skort hér neitt verulega, þó að af sumum væri talið að skömmtunin væri nokkuð naum. Reynslan með skömmtun til almennings á ýmsum vörum hefur reynst illa bæSi hér og annarsstaðar og leitt af sér óæskilega verzlun- arhætti, og svartan markað, sem er jafnan sjúkleiki i efnahagskerfi hverrar þjóðar. Eftir heimsstyrjöldina 1939—45 og allt fram til ársins 1950 hélzt þenzlan í viðskiptunum, sem svo leiddi af sér mikla verðbólgu. Var svo kom- ið 1947—1948 að verðbólgan var farin að segja til sín á ýmsum sviðum, svo að við mikla erfiðleika var að stríða i öllu efnahagslifi landsins. Breytt um stefnu. Sýnilegt var að breyta þurfti um stefnu í efnahags- og viðskiptamálum, til þess að stöðva verðbólguna og auka frjálsræði i verzl- tín og viðskiptum eins og flest lönd i Vestur- Evrópu unnu þá að. Á árunum 1950—52 var hér skömmtun að mestu leyti afnumin og frjálsræði i verzlun- inni aukið meira en þekkst hafði siðan 1930. En sökum þess að ekki tókst að stöðva verð- bólguna, var aftur þrengt að verzluninni smám saman og svo var haftastefna tekin upp á ný 1956. Aftur var svo breytt um stefnu i byrjun árs 1960 og öflug tilraun gerð til þess að létta höftunum af verzluninni með það fyrir augum, að landið gæti i nálægri framtíð orðið hlutgengur aðili í frjálsu viðskiptakerfi Vestur- Evrópu. Er það von flestra, sem frjálsræði unna, að þessi tilraun megi takast. Af þessu stutta yfirliti má sjá, að á ýmsu hefur gengið í verzlun landsmanna, siðan Is- lendingar sjálfir tóku verzlunarreksturinn algerlega í sínar hendur. Þetta er saga mikilla erfiðleika, breytinga og hraðfara þróunar, enda er timabilið frá 1910—1960 mesta bylt- inga- og framfaratímabil, sem yfir heiminn hefur gengiS. Þótt íslenzka verzlunarstéttin væri ung að árum og hefði stutta reynslu samanborið við verzlunarstéttir annara menn- ingarþjóða, stóðst hún eldraun þessa byltingar- tímabils og sýndi hæfni og manndóm í starfi sinu, sem seint verður metið að verðleikum. Þó að þetta yfirlit gefi í stórum dráttum nokkra hugmynd um hinn breytilega feril verzlunarrekstursins á árunum 1910—1960 er ekki hægt að gera sér grein fyrir hinum mikla vexti i öllum greinum, sem þróun verzlunar- innar hafði í för með sér, nema með því að bera saman tölur um innflutning a ýmsum timum. Þegar slikur samanburður er gerður, verður að hafa í huga að fólksfjöldinn a þessu tímabili hefur tvöfaldast. Að vísu er vöxtur- inn i utanríkisviðskiptunum hlutfallslega meiri en fólksfjölgunin, en sá mismunur sem þar er á, ætti að sýna nokkurn veginn i hvaða hlut- falli kjör þjóðarinnar hafa batnað á timabilinu. Innfliitningurinn og reynzlan. Eini áreiðanlegi samanburðurinn sem hægt er að gera, er i þyngd innflutningsins. Verð- mæti i krónutali hefur verið háð svo miklum 52 7oo 6oo 5oo 4oo 3oo 2oo 100 Heildarinnflutningur /1 ' i \ 683i| ^pus. lonnj *89 /217 14o „ ^" — ^Íb 1910 1920 1930 1940 1950 1958 breytingum, að erfitt er að fá réttan saman- burð. Ég mun því halda mig við þunga inn- flutningsins en ekki verðmæti og bera saman 1910 og 1958. En þeir sem vilja sjá hvernig breytingarnar fara fram frá einum áratug til annars geta séð það á þeim töflum, sem. hér eru birtar. Árið 1910 var innflutningsþunginn 140 þúsund tonn, en 1958 var hann 683 þús- und tonn og hafði því næstum fimmfaldast. Mest hefur aukningin orðið síðustu tvo ára- tugina. Hlutfallið í aukningu innflutningsins á ýmsum vörutegundum, sem þjóSin hefur notað til neyzlu, klæðnaðar, bygginga og menn- ingar hefur þó verið miklu meiri. Skal hér talin aukning í þunga innflutnings nokkurra vörutegunda, eins og innflutningurinn var 1958 samanboriS við 1910. Aukning. Hveitimjöl..................... 370% Ávextir og grænmeti, .......... 1190% Pappír,........................ 8500% Álnavara,...................... 620% TrjáviSur, ..................... 350% Sement,....................____7400% Þessi gífurlega aukning á ofangreindum vöru- tegundum gefur nokkra hugmynd um þá miklu breytingu sem hefur orðið á kjörum þjóðar- innar umrætt tímabil Aukningin á neyzlu hinna „klassísku" mun- aðarvara á hvert mannsbarn í landinu, hefur orðið talsverS en ekki neitt svipaS þvi sem hefur orSiS á ýmsum öSrum vörum. Aukningin síSan 1910 virSist vera þessi: Kaffi 40%, sykur 95%, tóbak 60%, vínandi 90%. Verður varla annað sagt, en að þetta sé hófleg aukning borið saman við breytinguna á kjörum þjóð- arinnar. Frá einangrun til heimsviðskipta. Ég gat þess í upphafi þessarar greinar, aS 1910 hafi viðskiptalönd íslendinga verið fimm að tölu. Þetta útaf fyrir sig sýnir, að verzlunin var þá á frumstigi og veitti ekki landsmönnum þau hlunnindi i vöruverði og vöruvali, sem þjóðin hafði hina mestu þörf fyrir. Hagkvæm og heilbrigð verzlun leiðir af sér almenna velmegun, ef aSrir atvinmivegir eru einnig í réttu horfi. Þó er verzlunin oft undirstaða blómlegs atvinnulífs. Á 50 árum hefur viðskiptalöndunum fjölgað úr fimm í 34 (1959). Fátt sýnir betur þróun verzlunarinnar þetta tímabil. í stað þess að hafa viðskiptasambönd i fáum nágrannalönd- um 1910 ná nú viSskipti fslendinga um allan heim, eins og uppdráttur sá ber meS sér, sem hér er sýndur. Vörurnar eru keyptar beint frá framleiSslulöndunum, þar sem verSiS er hagkvæmast eSa þar sem innkaupin geta bezt greitt fyrir sölu framleiðsluvara landsins. Utanrikisverzlunin hefur á hálfrar aldar tímabili breyzt frá viðskiptaeinangrun í heims- viðskipti Innan járntjatds og utan. -Verzlun landsins viS aSrar þjóðir hefur eSlilega tekið miklum breytingum á hálfri öld. Ýmsar ástæður hafa valdið því, að viðskiptin hafa fluzt frá einu landi til annars. Heims- styrjaldir hafa geisað nálega fimmta hluta þessa tímabils og sundraS viSskiptakerfi heimsins meSan þær stóðu yfir. En ef litið er á þau tímabil, sem hægt hef- ur verið að halda uppi ótrufluðum viðskiptum vegna ófriðar, kemur í ljós að nokkuS stöSug viSskipti hafa haldist fram til 1939 viS okkar elstu viðskipta lönd og ætíð hafa haldist tals- verð viðskipti við Danmörku, þó hin fornU bönd hafi rofnað. ÞaS er ekki ófróðlegt að athuga hvernig hlutdeild hinna elstu viðskiptalanda okkar hefur verið í utanrikisverzluninni undan- farin fimmtíu ár. Innflutningur. 1910 1920 1930 1940 1958 Danmörk Bretland Noregur SvíþjóS Þýzkaland % 43,0 32,5 9,2 1,6 9,2 % 31,9 38,7 2,7 4,0 2,3 % 28,1 26,9 10,8 4,8 15,9 % 21,8 24,3 9,2 7,6 16,2 % 9,6 10,7 2,6 2,3 13,9 1910 1910 1930 1940 19S0 1958 VÍSIR 50 ÁRA Samtals 95,5% 79,6% 86,5% 79,1% 39,1% Eftir lok síSari heimsstyrjaldarinnar hefur mikil breyting orSiS á viSskiptunum. ÁriS 1958 er innflutningurinn mestur frá tveimur löndum: Rússlandi, meS 17,4% og Bandaríkj- unum meS 13,8% af heildar-innflutningnum. Innflutningurinn til landsins skiptist nú í þrjú gjaldeyrissvæSi: Sterling greiSslusvæSiS 44,1% 1958. Dollara-svæSiS 14,8% — VöruskiptasvæSiS 41,1% — Af vöruskiptasvæSinu, sem hefur 41,1%, eru 31,8% frá Rússlandi og öSrum kommúnista- rikjum i Austur-Evrópu. Eins og sakir standa má telja aS um þriSjungur innflutningsins komi nú frá þessum löndum, sem eru stórir kaupendur á ýmsum útflutningsvörum lands- manna. Þátttakan í verzluninni. Þegar þess er gætt, aS 1910 var mann- fjöldi i landinu talinn 85 þúsund, en mun nú vera nálægt 170, er eSlilegt aS mikil aukning hafi orSiS i verzluninni af þeim sökum. En að sjalfsögðu hafa viðskiptin aukizt meS batn- andi kjörum þjóSarinnar. TaliS er að 1910 hafi veriS 422 verzlanir á öllu landinu. ÁriS Afmælisblað VÍSIS
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.