Vísir - 16.10.1962, Blaðsíða 6

Vísir - 16.10.1962, Blaðsíða 6
% VISIR . Þriðjudagur 16. oktöBgF y BÆKUR OG HOFUNDA r & V*. Gagnrýni og sjálfsgagnryni Tjað kemur fyrir að rithöf- undum sárnar við gagn- rýnendur ef þeir fá ekki nógu jákvæða dóma. Það kemur einnig fyrir að sömu menri stökkva upp á nef sér, gripa til þess vopns sem þeim er hand- hægast, pennans, til þess að reyna að ná sér niðri & við- komandi gagnrýnanda. Þess hefur löngum gætt að þessi teg- und rithöfunda varar sig ekki á þvi að þeir valda pennanum ekki jafnvel í reiðikasti og þeg- ar þeir eru alls gáðir á skaps- munum og oftast er árangurinn eftir því. Slíkar greinar fjalla venjulega um tvö atriði: að allt starf þeirra sem bókagagnrýni skrifa beinist að því að gera sjálfa sig að merkilegri persónu á kostnað rithöfundarins og þeir taki list rithöfundanna ekki nógu alvarlega. Og til þess að breiða yfir það hvað þeir eru særðir og viðkvæmir fyrir sjálfum sér reyna þeir að bregða fyrir sig gamansemi og segjast vera að „gera at í gagn- rýnendum" og prjóna undarlegu þrugli framan og aftan við það atriði sem er mergurinn máls- ins. 'En þessi yfirbreiðsla verð- ur oftast götótt og undir henni glyttir í rithöfundinn eins og hann má aldrei sýna sig fyrir almenningsaugum: í líki móðg- aðs stráklings. öll þessi atriði koma fram í grein sem Gisli J. Ástþórsson („sem mér er þ<5 sagt að hafi ýmsar góðar hliðar") skrifaði í Sunnudagsblað Alþýðublaðsins. Tilefni greinarinnar er fremur jákvæður ritdómur sem ég skrifaði í Vísi fyrir nokkru um miðlungsgóða skáldsögu eftir Gísla og hafa tvær ályktanir þessa ritdóms fariö einkenni- lega mikið í taugarnar á hon- um. Utan um svar sitt við þessum tveim athugasemdum hefur honum svo tekizt að prjóna þáttum um himnaríkis- vist Bjarna frá Hofteigi og lítt skiljanlega þanka um það hvað „hamrað sé á" í sambandi við bókmenntir án þess að það sé skýrt nánar. ¦pg verð að segja það að ég varð heldur fyrir vonbrigð- um með þessa grein Gísla J. Ástþórssonar ritstjóra og rit- höfundar. En af þvf að í henni kemur fram mjög alvarlegur misskilningur á starfi bók- menntagagnrýnenda dagblaða og verksviði rithöfundar gagn- vart sjdlfum sér tel ég rétt að taka fram eftirfarandi atriði: Glsla J. Ástþórssyni finnst ég of fullyrðingasamur í áður- greindum ritdómi. Hann kvart- ar andan þvf að ég skuli full- yrða að tveimur köflum bókar- innar (sem höf. kallar sjálfur útúrdúra I fyrirsögnum) sé ofaukið. GIsli segir: „Hann seg- ir ekki „ef til vill", „kannski", „að Iíkindum". Hann varpar þessu bara fram sem augljósum sannleika, alveg blakaldur". Ég get varpað þessu fram enn á ný „sem augljósum sannleika" ef Gísli J. Ástþórsson kærir sig um. Og ástæðan er sú að þetta liggur I augum uppi. Þessir kaflar eru jafnfráleitir og að birta smásögu inni í miðri skáldsögu. Það er tilfinning min fyrir skáldsöguformi sem segir mér þetta. Ég er ekki að segja að hún sé óskeikul en ég þori að leggja þetta atriði und- ir dóm flestra manna annarra en höfundarins sjálfs vegna þess að hann getur ekki dæmt sitt eigið verk af þvi aS hann er blindur gagnvart því. "JVTú langar mig til að spyrja Gisla J. Ástþórsson að einu atriði sem er honum til litils sóma. Les hann ekki ritdóma eftir aðra menn en mig og Bjarna frá Hofteigi? Veit hann ekki að Sigurður A. Magnússon skrifaði ritdóm um Brauðið og ástina 9. október síðastliðinn? Veit hann ekki hvað Sigurður A. Magnússon segir þar um áð- urgreinda tvo kafla? Þá skal ég segja honum það. Hann segir í beinu framhaldi af öðru: „Þetta á einkum við útúrdúr- ana tvo, sem eru út af fyrir sig góðra gjalda verðir, en eiga ekki erindi I þessa bók ........", (Let- urbr. mín). Hvernig veit Sigurð- ur A. Magnússon þetta? Hvers vegna spyr GIsli J. Ástþórsson ekki að þvi? Það væri gaman að fá að vita hvers vegna hann belgir s^g út við mig fyrir slíka ájyktun en minnist ekki á aðra sem komast að sömu niður- stöðu og setja það einnig fram, sem „augljósan sannleika".- Grein Gísla birtist svo löngu á eftir ritdómi Sigurðar að hon- um hefði verið I lófa lagið að endurskoða hana enda þótt hún sé samin nokkru fyrr og það hefði hann átt að gera ef hann metur nokkurs sanngirni og heiðarleg vinnubrögð. ITitt atriðið fjallaði um skop- skyn höfundar sem ég taldi brigðult. Hann talar um mis- skilning i því sambandi. Ég get ekki fallizt á það einfaldlega vegna þess að þetta kemur ekki nógu vel fram hjá höfundi. Höfundurinn hefur bæði bókina og sínar eigin fyrirætlanir tii að fara eftir en lesandinn ein- ungis bókina og ef höfundi tekst ekki að láta fyrirætlanir sínar svo vel fram i bókinni að lesandinn grípi þær þá verð- ur hann að bíta í það súra epli ellegar semja skýringar við söguna eins og sum ungskáld hafa gert. Ég vitna enn til Sig- urðar A. Magnússonar þar sem hann deilir á brigðult skopskyn höfundar og segir: „Sumir at- burðir sögunnar jaðra raunar við ómengað strákagrín" (Let- urbr. mín). En ég sagði að sumir brandarar höfundar ættu heima í brandarasafni strákl- inga fremur en skáldsögu. Hvernig veit Sigurður A. Magnússon þetta? Hvers vegna minnist Gísli J. Ástþórsson ekki á það? i^ísli J. Ástþórsson mætti gjarnan gera sér það ljóst, að þeir sem skrifa um bækur á íslandi skrifa flestir eins og samvizkan býður þeim. Að minnsta kosti geri ég það. Og ég tel mig hafa fullan rétt til þess að gagnrýna það sem mið- ur fer í skáldsögu eftir Gísla J. Ástþórsson ef mér þykir ástæða til. Ritdómarar verða að ganga út frá því sem vísu að lesendur þeirra hafi nægilega greind til að skilja að það sem þeir segja, segja þeir eftir sinni beztu vit- und og smekk. Þeir þykjast hvorki vera óskeikulir páfar né almáttugir guðir. Hins vegar geta verið einstök atriði sem liggja I augum uppi og tæpast verður um deilt og undir þá klásúlu heyra kaflabrotin tvö sem Gísla er svo sárt um. |"Msli J. Ástþórsson mætti sömuleiðis gera sér það ljóst að með þessari grein sinni er hann að skrifa gagnrýni um sjálfan sig og verk sitt og ég verð að dæma hann ófæran um slíkt. En hann um það. Þar að auki má skilja grein hans svo sem hann sé að biðjast vægðar. Hann vill að ~ gnrýnendur Framhald á bls. 13. Minningaroro ón Kjartansson sýslumaður Við, sem komnir erum á efri árin, fáum alltaf með stuttu milli- bili að mæta þeim örlögum, að fá fregnir af því, að hver af öðrum vina okkar og frænda falla í val- inn og hverfa^af sjónarsviði okkar reikula hérvistarlifs. Stundum ger- ast þessir atburðir með nokkrum fyrirvara og koma eigi með öllu óvænt, en stundum koma þeir öll- um að óvörum, eins og þegar hríð- arbylur skellur á sem örskot. Fráfall vinar míns Jóns Kjart- anssonar sýslumanns kom ekki með öllu á óvart, því nokkur síð- ustu árin kenndi hann hættulegs "kdóms, en þó stóðu vonir til, að ekki myndi yfir ljúka svo fljótt sem orðið er. En þegar svo er kom- ið, þýðir ekki að mögla, heldur taka atburðinum eins og hverjum öðrum óviðráðanlegum örlögum, og sennilega áður ákvörðuðum af æðra valdi. En hjá því er eigi unnt að sneiða, að láta hugann reika til liðins tíma og athuga hvers er helzt að minnast. Jón Kjartansson var fæddur 20. júlí 1893 I Skál á Síðu í Vestur- Skaftafellssýslu. Foreldrar hans voru Kjartan bóndi Ólafsson alþing ismaður á Höfðabrekku Pálssonar og kona hans, Oddný Runólfsdóttir bónda í Holti á Síðu Jónssonar. Jón byrjaði nám í Akureyrarskóla og tók þar gagnfræðapróf 1912. Gekk síðan í Menntaskólann í Reykjavik og útskrifaðist þaðan 1915. Fór svo I Háskóla Islands og tók þaðan lögfræðipróf árið 1919. Á árunum 1919—1923 var hann fulltrúi lögreglustjórans I Reykja- vík. En siðan gerðist hann ritstjóri Morgunblaðsins og gegndi þvf starfi í 23 ár eða til 1947, og jafn- framt var hann ritstjóri ísafoldar og Varðar um margra ára skeið. Árið 1947 var hann skipaður sýslumaður I sínu æskuhéraði, Skaftafellssýslu, og gegndi því em- bætti til dauðadags. En hann and- aðist á Landsspftala íslands 6. þ. m. Alþingismaður Vestur-Skaftfell- inga var Jón kosinn árið 1924 og var á þingi í það skipti til 1927. Var svo aftur kosinn 1953 og var þá á þingi til 1959. Síðan hefur hann verD i. varaþingmaður Sjálf- stæðisflokksins í Suðurlands kjör- dæmi og mætt annað slagið á sfð- ustu þingum. Hann var kjörinn endurskoðandi Landsbankans 1934 og hefur gegnt því starfi síðan. Jón kvæntist 22. júní 1924 Ásu Sigurðardóttur Briem, póstmála- stjóra, og eignuðust þau þrjú 'börn, einn son og tvær dætur. Eru þau öll hið ágætasta fólk. Hin ágæta kona, frú Ása, lézt f 1947. Árið 1954 kvæntist Jón i ann- að sinn eftirlifan "' konu sinni, Vil- borgu Stefánsdóttur. Eignuðust þau eina dóttir, mjög efnilegt barn. Ég, sem þetta rita, hafði nánari kynni af Jóni Kjartanssyni en flest- tm öðrum, er ég hef unnið með utan Húnavatnssýslu. Var það eink um vegna langvarandi samvinnu við ritstjórn ísafoldar og Varðar, og að nokkru á Alþingi. Og ég verð að segja það, að Jón var með- al allra geðfelldustu manna, sem hægt er að finna. Hann var hrein- skilinn og góðviljaður drengskapar- maður, sanngjarn og mjög fráhverf ur öllu því, sem ekki er heiðvirðum mönnum samboðið. Hann var öfga- laus maður, nokkuð viðkvæmur fyrir árásum, en mjög næmur á það, hvað hyggilegt og sanngjarnt var að gera I baráttu. Munu og fáir blaðamenn f landi voru hafa notið almennari vinsælda en hann og var það að verðleikum. Hann hafði sterkan áhuga á heil- brigðu stjórnarfari, fjárhagslega og menningarlega. Af verklegum fram förum hafði hann mestan áhuga á samgöngubótum á landi og legi, og auk þess lagði hann mikla áherzlu á endurbætur í öllum réttarfarsmál um. Kom allt þetta glögglega fram í starfi hans sem ritstjóra, alþing- ismanns og embættismanns, auk margs annars, er hann lagði sitt mikilsverða lið. Þessi maður var að flestu leyti mikill gæfumaður með almennings- hylli og persónulegri heill. Hann var meðal fríðustu manna, meðal- maður á hæð og svaraði sér vel, skapgóður og glaðvær, reglumaður mikill og höfsmaður hinn mesti. Hann naut þeirrar gæfu að eignast tvær ágætar konur og mjög efni- leg börn. Heimili hans.hér I Reykja vík og eystra voru hin glæsilegustu. Þar ríkti alúð og gestrisni. En sú mikla sorg, er yfir dundi, þegar hans glæsilega kona lézt, var mikið áfall og þungt. — Var það mesti skugginn á æviferli þessa ágæta manns. En börnin, og þegar frá leið, síðari konan, breiddu bjarta geisla á leiðina, svo hinn dimmi skuggi dvínaði smátt og smátt. Og svo fer mörgum, sem mæta þungum örlögum um stund, ef gæfan er að öðru leyti á aðra hönd. Nú, þegar þessi ágæti maður er horfinn yfir tjaldið mikla, þá veit ég að hans er saknað af miklum fjölda manna: venzlamahna, frænda og vina. En sú er mikla bótin, að minningarnar um hann eru allar bjartar og hre:r.ar. Yfir þeim svífa geislar og Ijómi. Ég votta konu hans og börnum og öðrum nánustu aðstandendum einlæga samuð og hluttekningu, og ég veit, að undir það tekur mikilJ fjöldi samflokksmanna og vina vfðs vegar um allt okkar land. Blesirj sé minning hans. Jón Pálmason. ,i i i.l I i.i.i

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.