Dagblaðið Vísir - DV - 14.08.1982, Blaðsíða 6

Dagblaðið Vísir - DV - 14.08.1982, Blaðsíða 6
DV. LAUGARDAGUR14. AGOST1982. STEPHAN G. STEPHANSSOIM: IIVrYYIIH.Sfll7I.fi II> 1 Ol C RIIL V \ I ? Láttu hug þinn aldrei eldasteðahjartaö. Vinur aftansólar sértu, sonur morgunroðans vertu. Svo kvaö Stephan G. Stephansson, eitt okkar beztu skálda fyrir og eftir aldamótin síðustu. Stephan er dæmigerður fyrir þá 19. aldarmenn, sem rifu sig upp úr hokur- búskap og vesöld og hófust til vegs og viroingar. Hann fluttist búferlum vestur um haf, sem mæltist misjafn- lega f yrir meðal landa hans. — Þar var honum ekki tekið fagnandi í byrjun, síður en svo, hann lapti dauoann úr skel en smám saman fór hagur sveinka að vænkast og hann rétti úr kútnum. En hvort sem menn töldu hann aula eða ofvita, hversdagsmann eða ofurmenni. er því ekki að neita að í dag er hann eitt ¦ikkarhöfuðskálda. Eins og kunnugt er var vígt minningarsafn helgað Stephani í Markerville í Alberta í Kanada fyrir skemmstu, en einmitt þar 61 hann mestan aldur sinn. Viö rifjum upp nokkur minningabrot úr ævi Stephans. Af hagyrðingum kominn Stephan var Skagfirðingur aö ætt og uppruna. Fæddist árið 1853 á Kirkju- bóli, hjáleigu, þar í sveit Foreldrar hans voru Guömundur Stefánsson og Guðbjörg Hannesdóttir. I ættum beggja voru hagyrðingar ýmsir, tií dæmis voru faðir Stephans og Benedikt Gröndal yngri þremmenningar. Það var óttalegt hokur á foreldrum Stephans. Þau voru sífellt að flytja frá einu kotinu til annars. Að lokum gáf ust þau upp og fluttu búferlum til Vestur- heims. Það var árið 1873 er Stephan var tvítugur að aldri. Er svo aö sjá að Stephan hafi farið með þeim ásetningi vestur að hverfa heim aftur eftir nokkurár. Að minnsta kosti segist honum svo sjálfum frá í ræðu á Þjóðminningar- degi Islendinga í Alberta 2. ágúst 1897. Þar segir hann frá unglingi sem var að kveðja Island í hópi vesturfara. Skyggni var slæmt fyrstu dagana, „þar til hæðir Skotlands risu, grænar, skógi vaxnar, sólgylltar, einmitt það, sem hann hafði órað fyrir að lægi utan við þokuna. Því hafði hann ætlað aö bregða sér út snöggvast, sæk ja sólskin- ið og koma svo aftur heim — en það verður nú aldrei — ég veit svo vel um það, því ég var þessi unglingur." — Hafi Stephan gert sér vonir um að efnast skjótlega vestra brugðust þær vonir með öllu. Lífshlaupið var síður en svo auðveldara þar en hér. Fyrst vann hann fyrir sér við ýmiss konar daglaunavinnu í Wisconsin-fylki, síðar fluttist hann til Norður-Dakota og enn síöar í Alberta-fylki í Kanada, þar sem hann bjó til æviloka. Hann lézt árið 1927, þá hátt á áttræðisaldri. Hann giftist Helgu nokkurri Jónsdóttur, frændkonusinni, og áttuþauátta börn. Byrjaði kornungur að yrkja Stephan byr jaði kornungur að y rk ja, löngu áður en hann fluttist vestur. En ekki þótti mönnum mikið til skáld- skapar hans koma. Hins vegar, þegar hann var kominn vestur, og stundar- friður fékkst, frá erli dagsins var fyrst tekið eftir honum. Þá orti hann mörg sinna beztu kvæða. „Aldrei ætlar strákurinn úr manni!" Eins og við var að búast var k væðum Stephans ekki jafnvel tekið af öllum, því viða komu fram í þeim skoöanir sem brutu í bág við stefnur margra samtíðarmanna hans. Kirkjufélags- mönnum vestra þótti anda köldu frá honum í garð klerka og kristindóms og ýmsir Islendingar austan hafs fyrtust við hann út af vísum hans um frum- varp sambandslaganefndarinnar frá 1908. Einkanlega urðu þó landar í Vesturheimi honum gramir fyrir Víg- slóða, þar sem Stephan kemur fram sem friðarsinni, en kvæðið f jallar um fyrri heimsstyrjöldina. Varð út af þeim kvæðabálki grimmileg senna í vestanblöðunum því Stephan svaraöi hverri árás og lét hart mæta hörðu. Stephan segir í bréfi til Jóhannesar P. Pálssonar frá 1924: „Á Islendingadagsfundi í gær sagði t.d. einn sveitungi minn um mig upp úr þurru aö ég væri sá maöur sem heföi orðið þessari byggð til mestrar skammar og bölvunar i blöðunum." Og tveimur árum síðar segir Stephan í bréfi til sama manns að sem dæmi þess hvert „eitur í sveit" hann sé, sé sami maður, sem var einn af stólpum byggðarinnar, farinn að spillast af sér og orðinn sér auðveldur. Það kom sér vel f yrir Stephan í sam- skiptunum við suma landa hans vestra að hann var ekki einungis alvöru- maður og baráttumaður heldur mikill húmoristi. „Aldrei ætlar strákurinn úr manni! Kannske hann sé, loksins eini dugandi verndarengillinn af þeim sem manni var úthlutað í öndveröu," er einhvern tíma haft eftir honum. Annars var Stephan hláturmildur í æsku og næmur fyrir því sem honum „þótti skrýtiö". Einhverju sinni lá hann f árveikur af lungnabólgu og haf ði veriö varaður við að hlæja en þá setti að honum slíkt hláturkast, að nærri lá að riði honum aö f ullu! Vinnutími vanalega þá „myrkranna milli" Stephan sleit sér snemma, svo sem vænta mátti um mann sem vann að jafnaði langt og erf itt dagsverk og unni sér sjaldan fullrar næturhvildar. I Drögum að ævisögu sinni segir hann á einumstað: „Foreldrar minir voru alla tíð á mínum vegum meðan þau lifðu og eftir að hingað kom (til Ameríku). Eftir liðugt ár í Staughton fluttumst við þaðan með nokkrum islenzkum fjöl- skyldum og numdum land í skógi, i Norður-Wisconsin. Þar vann ég viö skógarhögg að vetrum, en svcitavinnu að sumri. Eg ferðaðist allt fótgang- andi. Betlaði um vinnu bæ frá bæ, þar sem ég vissi hennar von, unz hún fékkst. Vann fyrir sama kaupi eins og meöalverkamenn innlendir. Vinnutími var þá vahalega „myrkranna milli" .. . Frá Wisconsin fluttumst við til Garöa í Norður-Dakota. Þá var ég 25 ára. Fyrsta sumarið, sem ég var þar „vestlingur", vann ég við járn- brautarverk og þreskingu. Árin á eftir . baslaði ég við búskap, meðan ég dvaldi í Dakota. Hingað (Markerville í Alberta) fluttumst viö, þegar ég var 35 ára. Móöir mín var með mér, en faðir minn dó í Dakota. A f yrri árum minum hér vann ég nokkuð að heiman, við járnbrautargerð og landmælingar. Síðan hef ég hangt við heimasnag- ana." Þaö er ljóst af þessum orðum að sældarlif hefur þetta ekki verið. En þótt Stephan hafi unnið alla sína tið svo hörðum höndum og kennt sér ýmissa meina entist honum þrek til bústarfa og ritstarfa fram um sjötugsaldur. Enginn gallagripur á borgaralegan mælikvarða Om Stephan G. segir Sigurður Nordal á einum stað: „Enginn getur efast um það, að sé yfirleitt nokkur maður til þess „fædd- ur" að gefa sig allan að andlegum störfum, þá hefur Stephan G. Stephanssón verið það. Gáfurhar voru óvenju ríkar og fjölbreyttar, þar fór allt saman, frábært næmi, stálminni, skarpur skilningur og skapandi hugs- un. Það var honum allt frá æsku ástríða að mennta sig og glíma við tor- skilin vandamál tilverunnar, sögu og samtíðar. Enginn fær nú getum að þvi Stephan G. Stephansson. Myndin er tekin á Islendingadegi i Wgnyard. Helga og Stephan G. Stephansson. Hús skáldsins i Markerville. leitt, hversu vítt hann hefði farið eldi um ríki mannlegrar þekkingar, ef hagir hans hefðu leyft honum að sinna sh'k um efnum einum. Skáld hefði hann þvíalltaforðið." En Stephan sparaði ekki líkama sinn til stritsins og varð enginn gallagripur á borgaralegan mælikvarða. Hann vann „myrkranna milli" eins og hann orðar það sjálfur og orti svo þess á milli. Hann segir i bréfi til vinar sins árið 1898: „Þvi er svona varið, ég er tímalaus maður til útúrdúra frá daglegu striti, hefi gaman af skáldskap og því kveð ég, hann „verður mér allt", eins og harpan Tegnér að lokum, vona ég." Og á ððrum staö kallar hann skáldskapinn „allt ævistarfið, það sem ég vann best." Samt gerir hann sér vel grein fyrir að hann ætlar sér of mikið. Honum finnst hann ekki ná nógu góðum tökum á bóndastarfinu, eins og hann segir í bréfi einu frá 1900: „Aö ég er ekki rikur, kenni ég engu nema sjálfskaparvítum. Hefði ég beitt því litla viti, sem ég hef, til fjárdrátt- ar, eins í öllu, sem lög leyfa, þá trúi ég ekki öðru en ég hefði getað staðið þar hverjum óvönduöum meðalmaura- þegnjafnfætis." Og hann veit það vel að stritið og annrikið stendur skáldinu fyrir þrif- um, hann hefði getað ort meira og bet- ur ef ástæður hefðu verið rýmri. 1 bréfi frál898segirhann: „Þegar andvökusvölurnar setjast við gluggann minn, hef ég aðeins eitt ráð: að vinna mig sjálfan úrvinda og tilfinningalausan, þó að það taki marga sólarhringa." Og bréfið endar á . þessaleið: „Klukkan er að ganga fjögur, bráðum birtir úti. Eg ætla að sofna hérna ögn fram á púltið, þangað til ég smala kúnum." En Stephan lét sig hafa þetta. Hann hafði fyrir stórri fjölskyldu að sjá og ekki gat hann látið reka á reiðanum. Og ekki heldur gat hann svæft skáldið í sér. „Ljóðagerð er „brauðlaus list" " Ýmsir góðvinir Stephans fóru snemma aö impra á því við hann að hann færi að gefa eitthvað út en hann sá ýmsar ambögur þar á, eins og kem- ur fram í bréfi frá 1906: , JSf ég lifi það, að hagur minn standi svo, að ég geti sagt upp öllum verald- ar-áhyggjum, segjum hálft til eitt ár (Því að hafa ofan af fyrir mér og mín- um, og öðrum aukagetum), svo að ég geti sagt við þær: ,J2g hefi sagt sundur með okkur um nokkra mánuöi og kem ekki nærri ykkur" — þá skal ég vinsa ruslið mitt. Fyrr get ég það ekki, hve feginn sem ég vil. — Ljóðagerð er „brauðlaus list" hjá okkur, sem von er, og þó vonlausust vestan hafs. Eg er af vilja gerður — en annað kreppir að. — Þú veist, hve ókirkjuleg kvæðin míneru." „Ruddi, vesalmenni, hrokafullur og öfundsjúkur" En það var fleira en „ókirkjulegheit- in" sem stóðu vinsældum Stephans fyrir þrifum. Sumum þótti leggjast lágt fyrir kappann „að flýja af hólmi" eins og það var kallað, meö vesturför- inni. Enn öðrum þótti kvæði hans óþjál ogtorskilin,einsogKáinnkvað: Allt er hirt, og allt er birt, ekkert hlé á leirburöe. Kveður myrkt og stundum stirt Stephan G. i Kringlunne. Sigurður Nordal segir, að auðvitað eigi aðeins seinni partur visunnar við Stephan, því Káinn hafi ekki verið svo skyni skroppinn, að hann kynni ekki að greina stirðan skáldskap frá óvöldum leirburði. En óvildarmenn Stephans héldu göllunum á formi hans f reklega á loft. Guðmundur Friðjónsson segir frá því í Skírni árið 1912 að „harla mætur og ritfær menntamaður" (ef til vill sá sarni, sem seinna lýsti Stephani svo, að hann væri „ruddi, vesalmenni, hrokafullur og öfundsjúkur", ári síð- ar) hafi skrifaö sér út af grein í sama tímaritl907: „Mér þótti skömm til, þegar ég las eftir yður skjallið um hann Ameríku- Stephan, — þennan útilegumann, sem er geðillur heimspekingur, en lítið skáld, og djöflast á móðurmálinu eins og reiðfantur ótemju." Stephan segir sjálfur í bréfi til vinar áriðl914: „Mér hefur aldrei fundist þurfa að þræla viti sínu nein óskó'p út til að finna lifsstefnuna i ljóöum minum. — Eg þykist hvorki hafa verið svo orðvar né dulur á henni. Hitt var til: Það kom sér eitt sinn hentuglega við aldarhátt að brýna inn i fólk, að ég væri einskismeö- færi i að botna, ef ekki vegna bulls, þá vegna ofvisku, hvaða munur sem á því kann að vera. A hitt hef ég samt rekið mig, að réttir og sléttir alþýðumenn hafa lært utan að og skilið hárrétt vis- ur, sem lærðir rýnendur um þá hluti hafa kvartað um torskilning á, og ég farið að halda, að nokkuð af nauðinu um það væri lygi og látalæti. En satt að segja, ég hef miklu meira gaman en áhyggjur út af því, hvernig um ruglið mitt er dæmt. Veit, að ég bauð þaö eitt, semégáttiskásttil." Stephan gerði sér grein fyrir og vissi vel, að andstæðingar hans í skoðunum gerðu of mikið úr tyrfni hans. Hann var sjálfur fús til að viðurkenna gall- ana á búningi ljóða sinna. „Eg átti ei snilld", segir hann í kvæði frá árinu 1923. Hann játar, að hann sé „oft djarf-

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.