Dagblaðið Vísir - DV - 23.03.1983, Blaðsíða 19

Dagblaðið Vísir - DV - 23.03.1983, Blaðsíða 19
DV. MIÐVIKUDAGUR 23. MARS1983. 19 Menning Menning Menning Menning þær í Hraunhreppi. Þær voru ein af aðalundirstöðum auös Hitardals. Hraunhreppingar áttu ekki afrétt en Hítardalur átti heiöalöndin og hafði af þeim miklar og góöar tekjur fyrr á öldum. Auölegð Hitardals var fest og tryggð í snæfellsku skipulagi jarðeigna á likan hátt og sunnlenskra höfuðbóla. En réttur höfuðbóla og stórbýla í Borgarfjaröarhéraöi á líka ríka og fræga sögu. Mörg dæmi eru þar fyrir hendi en ég ætla hér aö þessu sinni að minnast tveggja viökomandi jarðabók- inni. Höfðingjasetrin frægu frá seinni öldum í neðanverðu Borgarfjarðar- héraðinu, annað í Borgarf jarðarsýslu en hitt í Mýrasýslu, eiga athyglisverða sögu í þessu sambandi, það eru jarðirnar Hvítárvellir og Einarsnes. Hvorug jarðanna var höfuðból að fomumtíma, en frægasta höfðingjaætt síöari alda í Borgarfirði gerði þau að höfuðbólum að fornu mati. Skal að þvi vikiðistuttumáli. Hvítárvellir í Andakil var fjörutíu hundraða jörð að fornu mati og mikið stórbýli og höföingjasetur. Árið 1683 keypti Sigurður lögmaður Björnsson jörðina af Skálholtsstóli. Hann keypti og lagði til jarðarinnar landplássið Heggstaðanes er áður fylgdi jörðinni Heggstöðum og voru þá tiunduð fjörutíu hundruð forn, en nesið var tíundað á tuttugu hundruð forn. Þegar það hafði verið lagt til Hvítárvalla urðu þeir tíundaðir höfuðbólstíund, 60 hundruðum fornum. Þannig varð á Hvítárvöllum höfuöbólsréttur og höfuðbólstiund og varð að ríkum örlög- umíhéraði. Þegar jarðabókin er rituð býr í Einarsnesi í Borgarhreppi Jón Sigurðsson sýslumaður Mýramanna, mikill auðmaður og höfðingi. Svo háttar þar til að eitt besta engi Borgar- f jarðarhéraösins liggur milli Gufár og Borgarfjarðar og Einarsnesslands á tvo vegu, Gufufit. Sigurður sýslumaður í Einarsnesi, faðir Jóns, átti átta fjórtándu hluta engisins og hafði hann keypt hluta þess af jarðeignum Henriks Bjelke hirðstjóra. Gufufit er ekki talin í mati Einarsness, en af jaröabókinni má ráða að hún sé hluti Einarsness og með því sé það orðið höfuðból að fornum lögum. Rök- réttar ályktanir eru hér fyrir hendi sem of langt mál er upp að telja hér. Þessi tvö dæmi sýna glöggt, hvað mikið höfðingjar lögðu upp úr þessum forna rétti. Búnaðarsaga aldanna á mörg merk minni I frásögn jarðabókarinnar um Kala- staði á Hvalfjarðarströnd segir svo: „Vatnsból í uppsprettubrunni segja menn aldrei bregðist fy rir kvikf é, ef til einskis annars er brúkað er en sé það til annars brúkað, segja menn það bregðist næsta mál eftir, og komi ei til nota fyrr en að komandi vetri. Þetta kalla ábúendur margreynt í 40 ár eður fremur. Neyzla og brúkunarvatn er haft í læk einum, og bregst hann í hörðum vetrum." Það var mikið vandamál fyrri alda manna að velja sér bólstað með tilliti til neysluvatns. Gott vatnsból var mikils virði. Sums staðar í landinu er hægt að greina af fornum byggðaleifum að búseta hafi endað af þeim sökum að vatnsból þraut gersamlega í langvarandi þurrkum og harðindum. Borgfirðingar kunnu full skil á þessu í byrjun 18. aldar og kemur það fram á nokkrum stöðum í jarðabókinni. Landnytjar fjalla, sjávar og skipting lands Fleiri félagsleg sundurgreining er fyrir hendi í Borgarf jarðarhéraði eftir jarðabókinni. Til dæmis eru stór- jarðirnar Húsafell og Kalmanstunga i Mýrasýslu og í Hvítársíðuhreppi. Reykholt í Reykholtsdal á aðskilið afréttarland í Geitlandi og hefur af því fckjur. Við Hvalfjörð og á Skipaskaga koma fram eignarréttarákvæði nijög forn og minnandi á þau sömu í árneskum lág- og sjávarsveitum. Réttur jarðeiganda á landi náði líka til miðanna skammt undan landi og búseta verbúðarmanna og fiskimanna var eftir þeim rétti. Fyrstu tímar fiski- manna til atvinnu voru fyrst og fremst markaðir af fæðuöfluninni einni, en markaðssjónarmið komu langtum síðar til sögunnar. Rikidómur höfð- ingja var ekki reistur á sölu fram- leiðsluvöru, heldur á því að hafa sem flesta hjáleigubændur og búðsetumenn í kringum höf uðból sin .Meö því öðiuðust þeir valdaaðstöðu eins og bersýnilega kemur fram í Sturiungu. Skattamál presta í Borgarf irði voru sérstæð Af jarðabókinni og fleiri heimildum má ráða að tíundarmál Borgfirðinga voru mörkuð mikilli sérstöðu. Prestar urðu þar að gjalda tíund eins og bændur, það er fátækratíund. Hún var líka goldin af kirkju- og stólsjörðum, öllum jörðum nema stöðunum. Þetta kemur greinilega fram í jarðabókinni og eru jarðirnar í ákveðnu mati og sumir staðir lfka, en það fyrirfinnst ekki á Suðurlandi. Af þessum sökum er jarðabókin í Borgarfjarðarhéraði langtum itarlegri og fyllri heimild en á Suðurlandi. Vandvirkni og kunnátta Páls Vídalins er auðsæ í gerð bókarinnar, þekking hans á héruðum og yfirsýn hans á jarðeignum almennt. Hann átti jarðir í Borgarfirði og hafði áhuga á búskap þar. Þorsteinn Sigurðsson var kunnugur á Mýrum og kemur það greinilega fram í starfi hans við gerð jarðabókarinnar. Hlutverk Árna Magnússonar var mikilsvert Árni Magnússon var nokkurs konar ritstjóri jarðabókarinnar. Hann fór yfir verk félaga sinna og bætti inn i og leiðrétti. Athyglisverð er viðbót hans á lausum miða í bókinni um Stafholts- tungur. En hann er þannig: „Syðsta tunga milli Þverár og Hvítar. Miðtunga milli Þverár og Norðurár. Ysta tunga milli Norðurár og Gljúfurár. Hjarðarholt er þingstaður í öllum Stafhoitstungum." Eitt af aðaláhugamálum Arna Magnússonar var könnun hinnar fornu hreppaskipunar í landinu. Hann vissi manna best að hún átti uppruna sinn í fornum minnum, ævafornum. Sum þeirra voru fyrir hendi í Borgar- fjarðarhéraðinu en honum vannst ekki aldur né tími til að skilgreina það eins og hann ætlaði. Jarðabókin veitir mikið innsýni í búskap landsins Jarðabókin ér þýöinga nnikil heimild fyrir marga hluti. Það er líkt og fara í heimsókn á hvert heimili í landinu að lesa hana. Þar sér hver og einn fyrir sér buskap, bústærð og ástand jarðanna, skipulag margs konar og viðhorf til efnahags og margt fleira. Þegar jarðabökin var rituð voru mikil tímamót í landinu. Stórabóla gekk, ein mesta drepsótt er her jað hef ur á landið um alla sögu að svartadauða frátöld- um. 011 skattheimta var erfið sökum fá- tæktar þjóðarinnar. Menn óttuðust framkvæmdina á jaröamatinu, héldu að það boðaði nýja og aukna skatt- heimtu, nýtt og hærra jarðamat. En hvorugt varð raunin. Nýtt jarðamat komst ekki á fyrr en eftir miðbik 19. aldar og skattalög breyttust litt í landinu fyrr en löngu síðar. En ritun jarðabókarinnar hafði litil áhrif á búskap eða búnaðarframfarir í land- inu. Hún lokaðist inni í stjórnarhirslun- um i Kaupmannahöfn. En fyrir nútima sagnfræðinga og fræðimenn er hún þýðingarmikið sögulegt gagn sem þeir ausa af þekkingu og upplýsingum um þjóðfélagið á 17. og 18. öld. Jarðabókin úr Borgarfjarðar- og Mýrasýslu er þar ekki síst eins og ég hef hér fært rök fyrir. I minningu Kurt Weill, eða átti að svæfa minningu hans? Tónleikar fslansku hljórnsvcitarinnor f Gfttnla biói 17. mars. Stjórnnndi: Guðmundur Emilsson. Etnsöngvaran Guðmundur Jónsson og Ólöf Kolbrún Harðardóttir. Efnisskrá: Atii Heimir Sveinsson: Kurt, hvar ertu? (frumtluuiinyur); Kurt Weill: Vom Tod im Wald, svfta úr Túskildingsóperunni, fjögur brot úr Magagonny og Sinfónfa nr. 2. Fimmtu tónleikar Islensku hljóm- sveitarinnar og þeir fyrstu á vor- misseri voru helgaðir minningu Kurts Weill. Sé Weill nefndur flýgur mönnum jafnan í hug Brecht. Vill það verða til að draga úr athyglinni sem hvorum listamanninum um sig ber aö lenda i tvístirni, líkt og henti Brecht og Weill og marga fleiri góða listamenn. Þeir eru meira að segja til sem halda að Weill hafi ekkert samið án samvinnu við Brecht. Þó hafa verk eins og Lindbergkantatan verið flutt hér, í útvarp að minnsta kosti og fór Guðmundur Guðjónsson með einsöngshlutverkið, að mig minnir. En því er heldur ekki að neita að samvinna þeirra félaga gaf afsérmagnaðarafurðir. . 1 verki sínu, Kurt, hvar ertu? not- ar Atli Heimir Makka Hníf sem rauðan þráð. Fyrsta hending slagar- ans verður að þrástefi, einhvers konar síendurtekinni j spurningu. Verki Atla lýkur ekki með neinu svari heldur er spurt áfram, Kurt, hvar ertu? Verk án endapunkts eru flestneikvæð (samanber Tristan) og skilja áheyrandann eftir í vonleysi, en „endaleysa" Atla Heimis er ögrandi og eggjandi tilfrekari leitar, rétt einsogmúsíkWeills. Þegar f rekjuna vantar Þessir tveir frumþættir í músík Weills, ögrun og eggjun, urðu hins vegar algjörlega útundan í verkun- um sem á eftir fylgdu. Maður tók ekki svo glöggt eftir því í Tod im Wald vegna dapurlegs innihalds textans. Lokahendingarnar, ósam- taka leiknar, innsigluðu samt dapur- leikann á fremur dapurlegan hátt. Og enn daprara átti það eftir að verða. Svítan úr Túskildings- óperunni (hún - ætti reyndar að Tónlist EyjólfurMelsted kallast Þríeyringsóperan) var rúin þeirri ísmeygilegu frekju, sem nauðsynleg er í Weill-flutningi, og þannig varð hún eins og syrpa af vögguvisum. Sem sagt, heldur bragðdaufur Weill. Og varla lyftist brúnin við brotin úr Mahagonny. Leidd til söngsins af fölskum og lin- um trompetablæstri megnaði Olöf Kolbrún ekki að gera neitt krassandi úr söng gleðikonunnar. Enn ríkti sama drottins dýrðar koppalognið — ekki einu sinni stormur í vatnsglasi. Hlekkir keðjunnar Ohjákvæmilega veltir maður vöngum yf ir því hvað valdi að leikur eins blásaraliðs geti dottið ofan í slíka ládeyðu. Nærtækasta skýring- armynd er keðjan og hennar veikasti hlekkur. En sú skýring er ekki einhlít. Stjórnandanum hafa orðið á þau mistök að berja ekki í brestina og leyfa einstökum blásurum að komast upp með að láta eins og þaö sé ekkert mál að spila Weill. En hér fengu menn líka sönnun þess að Weill er einn vandleiknasti tónsmiður tuttugustu aldar og aö vinsældir einstakra laga heimila ekkert slugs við flutning verka hans. önnur sinfónian hefur víst ekki verið leikin fyrr hér á landi og ekki hef ég heyrt hana fyrr en nú. — Andinn gjörbreyttist þegar hljóm- sveitin lék fullskipuð. Frískleikinn, eitt aðaleinkenni Islensku hljóm- sveitarinnar, var nú aftur til staðar. Nú lyftist hún í leik sinum upp úr lognmolliinni og drunganum og sá til þess að maður fór ekki vonsvikinn heim. -EM. FERDALÖG TIL ÚTLANDA - SU M ARLEYFISFERÐIR - M.A. TIL SÓLARLANDA kemur út 16. apríl nk. Þeir sem hafa áhuga á að auglýsa vörur sínar og þjónustu í FERÐABLAÐIIMU vinsamlega hafi samband við auglýsingadeild ("j^TTjl Síðumúla 33 eða í síma 27022 milli kl. 9 og 17.30 virka daga fyrir 7. apríl nk. -auglýsingadeild. Síðumúia 33 — Rvík. Sími 27022. GLUGGAÞVOTTUR as,*

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.