Dagblaðið Vísir - DV - 21.12.1983, Blaðsíða 14

Dagblaðið Vísir - DV - 21.12.1983, Blaðsíða 14
14 DV. MIÐVIKUDAGUR 21. DESEMBER1983. Menning Menning Menning Menning Góö bók um góóan Islendíng Ölafur Egilsson (ritstj.): Bjami Benediktsson. Almenna bókafélaglo, Reykjavik 1983. Til eru tvær heföir í íslenskri sögu- ritun. Aðra má kenna við Gunnlaug munk Leifsson á Þingeyrum, er samdi helgisögur af mönnum, hina við Snorra Sturluson, er lýsti Agli Skallagrimssyni, Olaf i konungi digra og öðrum eins og lifandi mönnum með öllum þeirra kostum og göllum.. Ég hélt satt að segja, þegar ég fékk í hendurnar bókina um Bjarna Bene- diktsson, sem sextán samtiðarmenn hans skrifa, að hér væri á ferðúini enn ein helgisagan. En svo er ekki. Bókin er rituð í anda Snorra fremur en Gunnlaugs, sagt er hófsamlega og skynsamlega frá þessum þjóðskör- ungi, dregin er upp mynd af manni enekkidýrlingi. Vel hefur tekist til um þetta verk, sem Ölafur Egilsson sendiherra sá um, en Almenna bókafélagið gaf þaö út í tilefni þess, að Bjarni hefði orðið 75 ára hinn 30. apríl 1983. Höfundar eru þau Olöf Benediktsdóttir, Baldur Mölier, Birgir Isl. Gunnarsson, Agnar Kl. Jónsson, Ásgeir Péturs- son, Jónas H. Haralz, Matthías A. Mathiesen. Árni Grétar Finnsson, Eyjólfur Konráð Jónsson, Davíö Ölafsson, Magnús Jónsson, Pétur Olafsson, Gylfi Þ. Gíslason, Sir Andrew G. Gilchrist, Matthías Johannessen og Geir Hallgrímsson. Einstaklingurinn Fyrstu greúiina færir Olöf Bene- diktsdóttir menntaskólakennari í letur, en hún er um æskuheimili Bjarna bróður hennar og uppvöxt. Þessi grein er hin fróðlegasta og samin af svipuöu æöruleysi og Bjarni Benediktsson. Bókmenntir Kannes H. Gissurarson Islendingasögur. Flestir aðrir höfundar bókarinnar draga einnig drætti í mynd af einstaklingnum Bjarna Benediktssyni. Við sjáum hann fyrir okkur: lágvaxinn og stór- skorinn, heldur kýttan, með miklar brúnir og þungar, en falleg augu, nefmæltan mjög. Við heyrum í honum, er hann beitir stálminni sinu gegn andstæðingum, er hann flytur langar ræður án þess að nota nein blöð og er hann gerist gamansamur á Alþingi og svarar framsóknar- manni, sem segir, að prentvillu- púkinn sé á móti hónum: „Já, það' eruflestirpúkar!" Við skynjum og skiljum, hversu þungur og traustur þessi maður er, samviskusamur og vinnusamur, skjótur aö greina kjarna frá hismi í hverju máli, harður í horn að taka, en þó viokvæmur, glöggskyggn, var- færinn. — Og við tökum eftir sumum þeim göllum, sem hann hefur, því að hann er mannlegur eins og aðrir: hann er skapstyggur, getur veriö ónotalegur í orðum, á það til að Iáta aðra finna fyrir valdi sínu. Stjómmálamaðurinn Aðrar fróölegustu greinar bókar- innar eru um lagakennslu Bjarna og dómsmálaráðherrastörf eftir Baldur Möller ráðuneytisstjóra, um for- sætisráðherradóm hans eftir Jónas H. Haralz bankastjóra og um vináttu hans eftir Pétur Olafsson, fyrrver- andi forstjóra, og Matthías Johannessen skáld. Bjarni Bene- diktsson var mikill stjórnmála- maöur eins og ráða má af þessum greinum bókarinar og öðrum en ég er ekki viss um aö ég sé höfundunum sammála um allt. Baldur Möller segir að rótleysiö með þjóðinni frá 1970 megi rekja til skyndilegs láts Bjarna. Mér varö hugsaö til orða leikskáldsins Bertolts Brechts, þegar ég las þetta: ,,Sú þjóð er heppin, sem þarf engar hetjur! Þarf íslenska þjóðin alltaf einhverja mikla stjórnmálamenn til að leiða sig? Við hljótum að vona aö svo sé ekki. „Sjálfur leið þú sjálfan þig," segir í Grógaldri. Jónas Haralz telur að samvinna ríkis og verkalýðshreyfingar á síöari hluta viðreisnaráranna, er Bjarni var forsætisráöherra, hafi verið heilladrjúg. En margir eru þeirrar skoðunar að fyrri hluti viðreisnarár- anna hafi verið miklu betri en hinn síðari. Á fyrri hluta þeirra var tekin afdráttarlaus frjálsræðisstefna — markaðsöflin komu jafnvægi á með verðbreytingum fremur en misvitrir menn með valdboði — en á síðari hluta þeirra var horfið frá þessari stefnu að nokkru marki. Sú hugmynd er heldur ógeðfelld, sem var allt að þvi viötekin á síðari hluta viöreisnaráranna, að leysa eigi allan vanda mannlegs samlifs með ein- hverjum samningum valdsmanna, fulltrúa atvinnurekendasamtaka, verkalýðsfélaga og stjórnmála- flokka. Hvað eru slíkir samningar annað en hrossakaup á kostnaö al- mennings?Hitt er heppilegra að taka valdið frá þessari óhelgu þrenningu — Big Business, Big Labour og Big Govemment, eins og enskumælandi þjóöir segja — og dreifa því til einstaklinganna, færa meö öðrum oröum ákvarðanir frá ríkinu til markaðarins. Pétur Olafsson upplýsir okkur síðan um það aö Bjarni hafi haft miklar mætur á Bismarck járnkansl- ara. En sannleikurinn er sá, þótt Bis- marck hafi veriö slyngur stjórn- málamaður, að flest hans verk hafa haft slæmar afleiðingar. Hann tók verndarstefnu 1879, þannig að úr alþjóðlegu viöskiptafrelsi dró og stofnaði velferðarríki í landi sínu 1881, en þetta fyrirbæri ætlar okkur lif andi að drepa hundrað árum síðar. Ekki má gleyma því að þýska ríkið, sem var umfram allt verk hans, hefur verið vágestur í Norðurálfu á tuttugustuöld. íslendingurinn Eg er í rauninni ekki aö gera þessar athugasemdir við Bjarna Benediktsson, heldur tilteknar skoðanir á stjórnmálamönnum, eðli þeirra og hlutverki. Bjarni var frjálslyndur íhaldsmaður, að því er mér virðist. Hann var ihaldsmaður, því að hann aðhylltist engar sérstakar kenningar um verkaskipt- ingu rikis og markaðar og var i mörgu fremur maður valdsins en frelsisins. En hann var þrátt fyrir það frjálslyndur, þvi að reynslan kenndi honum að valdið er engum hollt — síst þeim, sem hefur það — nema það sé takmarkað. Hann lærði það á haftaárunum að betra er að koma jafnvægi á i atvinnulifinu með eðlilegum verðbreytingum en með valdboði, og það var mjög að skapi hans, þegar stigin voru spor í frjáls- ræðisátt á árunum 1950 og 1960. Bjarni var slyngur stjórnmála- maður eins og Bismarck, en munur- inn á honum og járnkanslaranum er sá aö flest hans verk hafa haft góöar afleiöingar, einkum innganga Islend- inga í Atlantshafsbandalagið og varnarsamvinnan við Bandaríkja- menn. Mér finnst einkum til um það, hversu góður Islendingur Bjarni var. Hann skildi það betur en flestir aðrir, hvað við getum leyft okkur og hvað ekki, lítil þjóð í stórum heimi og hörðum. Hann var stoltur af þjóð sinni, unni sögu hennar, tungu og bókmenntum, en var þó laus við þá þjóörembu og það útlendingahatur, sem hefur lýtt margan landann. Við komumst að því við lestur hinnar ágætu afmælisútgáfu um hann, að hann var það, sem Snorri kallaði „drengur" — vaskur maöur og vax- andi. Máifríöur Einarsdóttir: TÖTRAÍGLETTINGI. Ljoðhús, Rvik. 1983.140 bls. Málfríður Einarsdóttir dó í haust, 84 ára að aldri. Hún var sískrifandi fram í andlátið og hafði kannski aldrei verið djarfari og léttari í skrifum sínum en hin allra seinustu ár, frumleg, með fagran stíl sem engu líktist. Það var eins og líf sneist- inn hefði blundað lengi og blossaö upp þegar hann fékk súrefnið, þ.e. viðurkenningu útgefenda (Ljóöhúss og AB), viðurkenningu „bókmennta- stofnunarinnar" (heiðruð á gamlárs- kvöld 1981 af Rithöfundasjóði Ríkis- útvarpsins) og viðurkenningu les- endasinna. Málfríður var 78 ára þegar fyrsta bók hennar kom út, Samastaður í til- verunni (1977), og getur það talist einsdæmi. En að síðan skyldi koma frá hennar hendi fjórar bækur í viðbót: Or sálarkirnunni (1978), Auðnuleysingi og tötrughypja (1979), Bréf tU Steinunnar (1981), þýðing á Dvergnum eftir Pár Lagerkvist (1982) — það er næstum yfirnáttúr- legt, enda átti Málfríður galdrastaf sem var hennar penni. Og nú er komin út sjötta bók hennar á sjö árum, Tötra í glettingi, sem fjallar um Auöna og Tötru og hún hefur skrifað um áður. Þetta er skáldsaga, skrifuð á árunum 1980— 82 og gerist í Reykjavík og uppi í sveit þar sem sést til Snæf ellsjökuls í vestri. Það mun ekki langt frá bernskustöövum höfundar í Borgar- firði. Sagan gerist á tuttugustu öldinni og allt bendir til þess að hún hefjist rétt fyrir seinna stríö, því Tötra fæðir son sinn í sárri fátækt og þiggur hjálp frá kvenfélagi Frikirkjusafnaðarins. I stríðinu komast þau hjón í álnir og búa í „Auðlegðarhúsi" og húsbóndinn vinnur ónefnd störf fyrir „Mann á Vellinum". I Auðlegðarhúsi leiö engum vel nema til að byrja meö. Ekki heldur litla drengnum með mörgu nöfnin, Gólaranum, Ylfingi Tý, Yrmlingi, Yljara o.fl., því að honum leiddist Matta fóstra og MALFRKHJR MEÐ TÖTRU í GLETTINGI mamma hafði svo mikiö að gera við að halda veislur aö hún mátti sjálf ekki vera að því að segja honum sögur nema stundum. En svo varð breyting. Sinnaskipti komu yfir Auðna og hann fór burtu. Hér verða árekstrar sem leysast fyrir tilstilli Ylfings Ylj- ara. Síöar flytur fjölskyldan með hjálp ömmu og mömmu Auðna upp í sveit að Glettingi og hefja þar bú- skap. Þá fer nú að færast fjör í frá- sögnina. Langamma var aðaluppal- andi Yljara, því hún kunni lag á litlum börnum. „Fyrst lempaði hún af honum flík og flík, þvoði honum síðan upp úr vaskafati með ilmgóðri sápu, og hann f ór að syf ja af þessum lipru gamalmennis handatiltekt- um..." (62). Ábænum var líka Jónsi, sextán ára þegar þau komu þangað, og áttí eftir að gegna margföldu hlut- verki áður en yfir lauk. 011 verk fóru honum vel úr hendi. Hann var líka sá sem tók við uppeldi Yljara eða Ylfings: „Það var á einum sunnu- degi að þeir fundust. Loftið var upp- fullt af ýmislegu gamni, allt upp fyrirfjallatinda..."(83). Á bænum urðu miklar breytingar meö tíð og tíma, það var byggt upp með rausnarbrag og segir Málfríður þá sögu með mörgum útúrdúrum og skemmtilegum eins og henni er lagið. Hi'ui segir frá veiðiferðum Jónsa meö Yljara og langömmu þar sem lögð voru net f yrir lax og silung. Hún segir líka frá veislum miklum. Hin fyrri var haldin sem eins konar reisugilli útihúsa og borinn fram nýveiddur lax og silungur og gamalt Málf ríður Elnarsdú ttír. Bókmenntir RannveigG. Ágústsdottir vín. Hin síðari var mikil hátíð vegna byggingar nýja hússins eöa turnsins, og er báðum þessum veislum lýst af mikilli listfengi, borðbúnaði, fram- bornum réttum, ræðum og áhrifunum sem þær höfðu á fólk. Víst er um það að lesandi lendir líka í veislu. Þegar hér er komið fer höfundur nokkuö aftur í tímann og tekur til við að segja ýmislegt úr lífi þessa fólks og starfi, t.d. þegar brunngrafan kom og hvernig hún vann krafta- verk, einnig um þaö hvernig hugs- unarháttur „óiukku pakksins" var til kúa, og svo er góöur kafli um ketti og menn, þá um Agústu móður Auðna, hvernig hún fór að því aö elda matinn ofan í ellef u manns og bera á borð þrisvar á dag auk kaffis, hvernig hún var fastheldin á gamlar matarvenjur þótt húsakynni breyttust og aðstæður til geymslu á mat. Margt, margt fellir Málfríður inn í sína sögu og allt er á sínum stað. Þegar búið er að byggja húsið leggst Tötra í bækur og vill reyna að ráða heimsgátuna. Og höfundur segir orðrétt: „En mikið var nú gaman að þessu óðagoti hennar út um allar veraldir, hún stillti sig ekki, þaut úr einu í annað, týndi niður, svo úrvarðenginheild." (128). Aðlokum verður Tötra leið á lestrinum og leitinni því annaö mjög aðakallandi bar að: „Það var klappað með litilli hendi á hjartað í henni..." (128) Fínt er sagt frá upphafi lífs hjá Mál- fríði og hef ég ekki heyrt það betra. Jæja, svo eignast Tötra fimm krakka í röð og „sást á þeim að þeir höfðu veriö í fínum Bláhelli, svo prútt var alltþeirraæöi. .."(129). En faðirinn, hver var hann? Var það Auðni sem nú var orðinn ein- setumaður og hjartveikur? Eða var þaö Jónsi, Jón, síðar doktor? Eiginlega er því stungið að lesanda en ekkert gert úr því máli meir og eins og vindurinn hafi hvíslað því að það hafi verið Jónsi. Tötra er íslenska konan á tuttug- ustu öldinni, mótuð af framfarahug- myndum fyrstu áratuga aldarinnar og gengur í gegnum hin ýmsu skeið þjóöfélagsbreytinganna. Verkið er kannski mótað af óskhyggju um far- sælan búskap í sveit með þúsund kúa f jósi þar sem engin kýr er bundin á bás en fær að valsa um frjáls með sinn undaneldiskálf og fær af þessu frelsisblik í augu. Svei mér ef Mál- fríður hefur ekki þarna gefið okkur dæmisögu um frelsun kvenna enda gerist þetta á búinu Glettingi. Sjáum líka hana Tötru hvernig hún eignast krakkana. Eigi allfáum orðum er að því vikið hve vel af guði gerður fjósamaðurinn sé — bæði til munns og handa — og undur er hann skotinn í húsmóður sinni. Sagan er full af sprelli og göldrum og að því er varöar meðhöndlun raunveruleikans þá getur hér allt gerst. Hið yfirnáttúrlega verður náttúrlegt (eins og í suðuramer- ískum sögum). Tíminn verður af- stæður. Hið vanalega er gert óvana- legt og hið sjaldgæfa gert að hvers- dagsreynslu. Samkvæmt hefð- bundnu sagnamunstri er bygging sögunnar losaraleg, t.d. veislurnar tvær eru of nálægt hvor annarri og lýsingarnar sem koma á persónum í siðari hluta sögunnar ættu heima fyrr í sögunni. Stundum kemur EG allt í einu í ljós og hverfur svo. En er þettaekkidálítiðsjarmerandi? Þarf alltaf að gera eins? Þetta sýnir líka að Málfriður lætur venjur ekki aftra sér (sbr. að hún notar oft upphafs- staf aðalpersóna í stað alls nafns- ins). Orðfæri hennar og stíll er töfrandi. Og ekki spillir kimnin. I þessari sögu finnst mér Málfriði takast best upp, hún er frjáls, hún baðar sig í dirfsku og frumleika sem stundum getur verkað barnslega einfaldur en hefur þennan skáldlega þokka sem ein- kennir aöeins hin bestu verk, þau verk sem borin hafa verið í fínum Bláhelli áður en þau litu dagsins ljós. Rannveig G. Ágústsdóttir.

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.