Dagblaðið Vísir - DV - 18.10.1986, Blaðsíða 26

Dagblaðið Vísir - DV - 18.10.1986, Blaðsíða 26
26 LAUGARDAGUR 18. OKTÓBER 1986. Islensk tunga 76 Vandamál oa önnur mál Ég reyki. Sú staðreynd kemur hvorki ís- lenskri tungu né lesendum Dag- blaðsins nokkurn skapaðan hlut við. En einhvern veginn verða greinar að byrja og það er alveg eins gott að herja grein á orðunum: Ég reyki eins og einhverjum öðrum. Að vísu eru þvílíkar játningar orðnar hættulegar á þessum sið- ustu og verstu. Ekki bara heilsu- farslega heldur líka félagslega því fólk er farið að hafa horn í síðu reykingamanna. Sem mér finnst undarlegt því éghélt að við værum sjálfum okkur verstir. Ekki er farið svona með alkóhó- lista. Utan á sígarettupakkanum sem ég þessa stundina er að svæla úr stendur að reykingar séu heilbrigð- isvandamál sem ég eigi þátt í að leysa. Orðið heilbrigðisvandamál hefur alltaf staðið dálítið í mér. Mér er ómögulegt að líta á heilbrigði sem vandamál nema þá frá sjónarmiði bakteríunnar. Mér finnst þetta gæti heitið óhollustuvandamál eða bara óhollusta. En hvað með unglingavandamál, fjölskylduvandamál, drykkju- vandamál? Já, og ekki má gleyma heimsvandamálunum, sérstaklega ekki þessa dagana meðan fjörkál- farnir tveir eru að funda. Eru öll þessi fyrirbæri, heilbrigði, unglingar, fjölskyldur, drykkja og heimurinn, vandamál? Ekki eru unglingar vandamál, ekki fjölskyldur og varla heimur- inn og alls ekki heilbrigðið. Ég skal játa að drykkja er (eða getur verið) vandamál. Sannleikurinn er sá að við verð- um að skilja orðið vandamál og þessi samsettu orð á ólíkan hátt. Orðið drykkjuvandamál verðum við að skilja sem svo að um sé að ræða vandamál sem stafi af drykkju en fjölskylduvandamál eru Islensk tunga Reykingar eru ekki heilbrigðisvandamál. hins vegar vandamál sem hrjá fjöl- skyldur en stafa af einhverju öðru, t.d. drykkju. Það þarf alltaf að hafa hliðsjón af samhengi orðanna. Annað skýrt dæmi af þessu tæi er mismunandi merking í orðunum fiskimjöl, sem er búið til úr fiski, og barnamjöl, sem er fyrir börn og ég ætla að vona til gúðs að sé ekki búið til úr börnum. Að svo mæltu yfirgef ég vanda- mál enda hafa mér alltaf leiðst þau. Og sem betur fer eru til önnur mál. önnur mál Þessa millifyrirsögn má skilja á að minnsta kosti tvo vegu. Annars vegar út frá því sem að ofan er sagt um vandamál. Þá eru þessi önnur mál þau sem ekki flokkast undir vandamál. Hins vegar má skilja fyrirsögnina út frá því að þessi pistill heitir is- lensk tunga. Þá væru önnur mál einhver önnur tungumál. Orð geta haft ótrúlega margar merkingar. Ég held mig við orðið mál enn um sinn. Samkyæmt Orðabók Menningar- sjóðs hefur það hvorki meira né minna en 22 mismunandi merking- ar. Ekki nenni ég að telja allar þess- ar merkingar upp enda geta þeir sem hafa áhuga og nennu til þess flett upp á blaðsíðu 617 í nýjustu útgáfu Orðabókarinnar. Úr ambögusafni Helgi vinur minn Hóseasson hef- ur undanfarin ár haft það fyrir sið að klippa ambögur úr dagblöðum og kallar safn sitt ambögusafn. Að vonum hefur hann komið sér upp þykkum og myndarlegum bunka. Nýlega sendi hann mér nokkrar úrklippur um þrjú staðanöfn í og umhverfis Reykjavík. Þetta eru nöfnin Öskjuhlíð, Elliðaár og Korpa. Skal þetta nú skýrt nánar. öskjuhlíð: Helgi bendir.réttilega á að orðið hlíð merkir hlið á fjalli. Umrætt fjall gæti þess vegna heitið Fjallshlíð. Elliðaár: Þar gerir Helgi þá at- hugasemd að áin sé aðeins ein en ekki margar eins og nafnið þó gefur til kynna. Elliðaá væri eðlilegra. Korpa: Þessa á segir Helgi heita Úlfarsá. Ég fæ ekki betur séð en að allar séu ábendingarnar réttmætar þó mér bregðist þekking til að útskýra hvernig standi á því að hófundar nafnanna hafi gefið lógmálum tungunnar og landafræðinni langt nef. Eg beini þessu því til þeirra le- senda sem kynnu að hafa einhverja hugmynd um uppruna nafnanna. Síðasta mál á dagskrá Það eru vígbúnaðarmál. Eiríkur Brynjólfsson í tilefni dagsins og fundarhalda hrekkjalómanna tveggja. Það er ekki aðeins að vígbúnaður stofni lífi manna og limum í hættu. Hann veldur líka tungumálavand- ræðum. Kunningi minn bað mig um dag- inn að hjálpa sér að þýða tvö erlend vopnaheiti. Og það var þrautin þyngri. Fyrra heitið var multiple war- head. Það er að segja sprengjuodd- ur með mörgum sprengihleðslum. Hvað á að kalla svona grip? Fjö- lóddasprengju? Margodda- sprengju? Þetta er þó barnaleikur á móti hinu sem var hvorki meira né minna en multiple indipendant tar- geted warhead. Vopn þetta hefur þann eiginleika að vera fjölodda sprengja og unnt er að miða hverj- um oddi fyrir sig í ákveðna átt. Ég stakk upp á að kalla þetta atgeir og var með það sama afskrif- aður sem þýðandi. Þetta finnst mér dæmi um að vig- búnaður hefur margar hliðar og líklega allar vondar. <í Systur úr Breiðafjarðareyjum Ólína og Herdís Andrésdætur Á árunum milli 1920 og 30 komu út ljóðabækur eftir allmargar kon- ur, sjálfsagt að nokkru leyti vegna sambands þeirra við frú Guðrúnu Erlings, ekkju Þorsteins Erlings- sonar, sem var mikill vinur skálda á öllum aldri, bæði karla og kvenna. Hún hélt uppi móttöku listvina á heimili sínu í áraraðir og þar kynntust utanbæjarskáldin reykvísku höfundunum og lásu ljóð sín. Meðal þessara gesta voru oft tvær breiðfiskar tvíburasystur, Ólína og Herdís Andrésdætur. Þær gáfu út saman Ijóðmæli 1924. Sú bók hefur svo komið út oft, síðast 1982 og oftast nokkuð aukin. Ólína og Herdís voru fæddar í Flatey á Breiðafirði 1858, sú fyrr- nefnda dó 1935, hin fjórum árum síðar. Sigurður Nordal var vinur þeirra og segir m.a. um þær: „Þær voru aðalskonur í fátækt sinni, hafnar yfir allt lítilmótlegt og au- virðilegt í hugsun og breytni, vammlausar, drenglyndar, hjarta- hreina/ og hjartagóðar." Vísur Ólínu Stökur Ferskeyllan er lilió Ijóð, létt sem ský i vindi, þung og dimm sem þrumuhljóð. þétt sem berg i tindi. Bieði í gleði og þrautum þaó þjððin fjalla syngur. Á þessu lagi þekkist að þar fer íslendingur. Þar skal okkur móðurmál minni dýrsta finna, er þú hvessir stuðlastál sléltuhunda þinna. Ljós þill skíni manni og mey, mýktu etli kalda. Meðan týnist málið ei munlu velli halda. Söknuður Þungl er að veru vinum fjar, vona og hiðu lengi. En sorgir vakna ef sorgin slar sálar hörpuslrengi. Sértu ei af aurum fjúð er það kölluð maða. En haslu tónum helst er náð. er hjartans undir blaðu. Um vonina Vonin mín cr lélt í lund, Ijós sem deyr og faðist. Efhún daprast eina stund aðra lífið glœðist. Kinka sá ég kollinn þinn hverfleikans á bárum. Fallega söngstu, fuglinn minn, fyrir nokkrum árum. Hluslaði ég á þín hulduljóð, hugurinn aldrei þreytlist, uns í dauða dapran óð dýrðarsóngur hreytlist. Brúðum mun ég þiggja það, að þreyttur hvílist andi, og þú verðir, von min, að vissu á salulandi. Vísnaþáttur Jón úr Vör Vísur Herdísar Fyrst tvær tækifærisvísur, sú fyrri til að skera á skáp, hin á heklað ullarteppi: Sérlu fróður láttu Ijós þitt lýsa öðrum. Safnaðu lil þín andans auði, enginn liflr á tómu brauði. Oft hefég þolað hregg og hret, á heiðum úti legið. En varið kulda og vermt ég get, verði það af mér þegið. Og þessar vísur orti hún til Maríu systur sinnar. Vist mun hreinast hressa þaó hjartans meinum iúnu, ef siikireinin sér ú blað sinum sleinum brúna. Guði sé lof, sem latur liðandi hverfa stund, þvi hef ég helst á matur, huggar það mina lund. Þegar hún varð áttræð orti hún. Ekki bað ég um það þó ýtt mér vari á limans sjó. Állatiu ára hró er ég nú og þykir nóg. Eru horfin amasöfn, öldu kvika ber migjöfn yfir kalda dauðadröfn í Droltins nafni í friðarhöf Svona kvað hún um ungu skáldin: Snemma hafði ég yndi af óð og ást á fögrum brögum. En ungu skáldin yrkja Ijóð undir skrítnum lógum. Uni ég mér við eldri Ijóð, ungdóms fjarri glaumnum. Eg er úl úr ölluin „móð" og aftur úr nýja straumnum Þetta orti hún um Söngva föru- mannsins eftir Stefán frá Hvítadal, sleppi fyrstu vísunni: Fegin vildi ég ljúfu Ijóði letra skyldan orðstír nú. Rimið er snilld og af þeim óði andar mildri ban og trú. Marga galla matti bala, þótt misjafnt falli kjörin enn. Þess er valla vert að þrata, að við crum allir fórumenn. Bið lesendur að athuga að ég birti stundum eina eða fleiri vísur úr lengri kvæðum, og jafnvel ekki alltaf í réttri röð. Þó að lifsins lún og gaði leiki ei öll i hcnditnér, þó að ekkert góss ég graði glóð og ánagó samt, ég er. Aldrei fyrir gull sá gralur, sem gefmn var ei auðurinn. En sá hefur nóg sem nagja latur, náðina þ'ma, Drotlinn minn. Utanáskrift: Jón úr Vör, Fannborg 7, Kópavogi. «¦#¦ ¦

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.