Dagur - 07.03.1953, Blaðsíða 5

Dagur - 07.03.1953, Blaðsíða 5
Laugardaginn 7. marz 1953 DAGUR Orsakir flóttans úr Sléttuhreppi: Læknislausl í 400 manna byggíarlagi - rányrkja dragnófabáfa á grunnsæví Landkostir voru góðir og efnahagur í góðu meðallagi, en öryggisleysið í heilbrigðismálunum var óþolandi Á sl. hausti yfirgáfu síðustu íbúar Sléttuhrepps í Norður-ísa- f jarðarsýslu heimabyggð sína og fluttu til annarra staða, sumir til þorpanna við ísafjarðardj. eða til kaupstaðarins, enn fleiri til Rvíkur. Byggðin stóð auð cítir, húsin og önnur mannvirki sem minnisvarð- ar þess, að þarna var fyrir röskum áratug 400 manna byggðariag, ann- ar eða þriðji fólksflesti hreppur sýslunnar. I fjarlægð frá þessum stað hafa ýmsir haldið að erfið efna- hagsafkoma fólksins hafi verið meg- inorsök þessa flótta eða að land- kostir hafi verið svo rýrir að þar hafí ekki verið búandi. Nú hefur gagnkunnugur maður á þessum slóðum, Bjarni bóndi Sig- urðsson í Vigur, upplýst í blaða- grein, að svo hafi ekki verið. í einu ísafjarðarblaðanna nú um mánaða- mótin ,er eftirtektarverð grein eftir hann um orsakir þess að byggðin lagðist í eyði og kemur þar í Ijós, að hagur manna hefur verið góður, og landkostir eru- taldir góðir og sums staðar ágæjjr. Meginorsök tel- ur hann óþolandi öryggisleysi í heilbrigðismálum. Þessi fjölmenna, en þó afskekkta b'yggð, vár læknis- laus árum saman. Það var fyrst og fremst sú lífshættá, sem slíkt ör- yggisleysi skapar, sem hrakti fólkið á brott að áliti þessa bónda, og hann vitnar í umniæli heimamanna til sönnunar máli sínu, auk þess sem hann ræðir aðrar ástæður. Dagur tekur sér Bessaleyfi að endursegja hcr á eftir nokkur atriði ur grein Bjarna Sigurðssonar: LANDKOSTIRNIR. Hann segir m. a. á þessa leið: „... .Sléttuhreppur liggur, eins og allir vita, á norðvestur horni Vestfjarðakjálkans. Það má ef til vill til sanns vegar færast, að veður- lag í hreppnum sé verra en víða annars staðar á landinu. Held eg þó að vart séu harðindin þarna tíð- ari en t. d. á norður hluta landsins Þingeyjarsýslum og jafnvel víðar. Tíðarfar s. 1. ára bendir til þessa. Heyleysi hjá bændum í Sléttu- lvreppi hefur ekki, minnsta kosti sem eg man til, orðið til að hnekkja afkomu bænda þar, enda reynslan sú að í hörðustu sveitum landsins er ásetningur búfjárins jafnan trygg astur. Landkostir í þessum hreppi eru misjafnir. Víða góðir og sums stað- ar ágætir. Skilyrði til aukinnar jarðræktar víða til staðar. Vænleiki búf jár og afurðir þess er bezta sönn- un þessa. Mun óvíða á landi gerast vænna sauðfé og kostameiri búpen- ingur. Góðar bújarðir eru margar og nokkrar þeirra hlunnindajarðir sem kallað er. Eggja- og fuglatekja á mörgum bæjunum að ógleymdum miklum trjárcka svo að segja undan hvers manns bæjardyrum. Útræði er alls staðar ágætt þar eð byggðin er öll við sjávarsíðuna. Lík- lega hvergi á landinu jafn stutt að fara a gjöful fiskimið ,sem nær aklrei brugðust, áður en veiðar með dragnót hófust. Fyrir röskum ára- tug síðan voru i hreppnum þrjú blómleg sjávarþorp. Studdist fólk- ið þarna þá við nytjar af landbún- aði og lifði góðu lífi. Munu íbúar Sléttuhrepps þá hafa verið rösklega 400 talsins. .. ." EKKI FÁTÆKT. „. .Það mætti nú ætla, að ókunn- ugir gætu ímyndað sér að íólkið hafi flúið hreppinn sakir fátæktar. Svo mun þó ekki. Fátækt fólk hefur yfir- leitt ekki ástæður til að yfirgefa hús sín og jarðir og skilja eftir mannlaust til að grotna niður fyrir tímans tönn. Það er vitað að margt þeirra manna, sem flúið hafa hrepp- inn voru efnalega vel stæðir menn, já sumir jafnvel meir en í meðal- lagi, enda hafa þeir hinir sömu haft efni á að kaupa dýrar húseignir annars staðar 'og jarðir án þess að stofna til skulda svo teljandi sé. ." HEILBRIGÐISMÁLIN. „Um það bil er síðustu íbúar Sléttuhrepps voru að yfirgefa hreppinn sinn á s. 1. hausti, hitti eg að máli reyndan og greindan mann þaðan. Eg spurði gamla manninn: Hvað hefur nú eiginlega valdið því að Sléttuhreppur hefur svo skyndilega tæmst af fólki? Það stóð ekki á svarinu. „Eg held að ekkert hafi frekar orðið til að fæla fólkið frá að vera í hreppnum, en það öryggisleysi, sem það átti við að búa hvað alla heilsuvernd snerti eftir að hrepp- urinn okkar varð læknislaus." Mér kom svarið ekkert á óvart. Eins og öllum Norður-ísfirðing- um er kunnugt um, hefur enginn læknir verið þarna um nokkurt árabil. Fólkið því búið þar við dæmafátt, ef ekki dæmalaust ör- yggisleysi hvað alla heilsuvernd snertir. Að vísu áttu Sléttuhrepps- búar tilkall til læknishjálpar frá ísafirði. Þeir sem til þekkja, vita vel hvers virði sú hjálp er, eða rétt- ara sagt var. Þeim, sem mestu hafa ráðið um heilbrigðismálin f Iandi voru nú á seinni árum stóð nokkurn veginn á sama um þetta ömurlega ástand er þarna átti sér stað í þessum efnum. Sjálfur landlæknirinn sagði að þarna ætti helzt enginn læknir að vera. Fólkið ætti að flytja burt úr hcraðinu þangað, sem betra væri að lifa og auðveklara væri að ná til læknis. Tilgangi hans er nú líka náð, fólkið er allt flúið burt til annarra staða, sem maður skyldi nú ætla að því liði betur." RÁNYRKJAN Á GRUNNSÆVI Um draganótaveðina og áhrif hennar hefur Bjarni m. a. þetta að segja: „Annað, sem eg tel að mikinn þátt hafi átt í iólksllóttanum voru þær afleiðingar, sem veiðar með dragnót á hinum fiskisælu miðum á grunnsævi höfðu á afkomu smá- útvegsmanna þar. Eg get ekki stillt mig um að rifja hér upp það sem Björn Björns- son, verkstjóri á ísafirði, heíur sagt mér fyrir nokkru síðan. Það var haustið 1939, að hann var sendur norður á Fljótavík að sækja 30 tonn af saltfiski til karl- anna þar nyrðra. Var þetta ein af hans mörgu ferðum á þeim árum þar norður í Sléttuhrepp í sömu erindum. Björn var að vanda snemma dags á ferðinni, kominn á víkina fyrir birtingu. Heimamenn höfðu þá um nóttina lagt lóðir sín- ar grunnt á víkinni, því að afli hafði verið ágætur dagana áður. Um það bil er Björn kom á víkina urðu menn þess varir að draganóta- bátar höfðu byrjað veiðar sínar þar, sem lóðirnar höfðu verið lagð- ar. Fannst heimamönnum, af áður fenginni reynslu ,sem engir aufúsu- gestir væru þama á ferðinni. Björn vildi hraða sínu erindi og kvaddi flesta heimamenn sér til hjálpar við útskipunina og var henni lokið það snemma að heimamenn kpmust fram til lóða sinna nokkru fyrir rökkrið. Umskipti voru nú ill orðin á mið- unum frá því sem áður var. Sumt af Iínu heimamanna var horfið með öllu en nokkru náðu þeir þó. Ágætur afl var á línunni sem náðst en meginhluti fisksins, sem á línunn var, var dauður og tálkn hans full af fínum sandi. Fisk á þessum sömu miðum var svo ekki að fá næstu vikurnar. Sannaðist nú, sem oftar, hví- líkan skaða veiðar með dragnót höfðu á aflabrögð þeirra er smá- bátaútgerð höfðu með höndum. Sjómenn þar nyrðra voru skiljan- lega mjög sárir yfir þeim búsiljum er veiðar með dragnót, svo að scgja við landsteinana hjá þeim, árlcga ollu þeim." HARÐIR DÓMAR Síðar í grein sinni fellir Bjarni bóndi harða dóma yfir þeirri ó- raunsæju bjartasýni, sem ríkti hér á landi í sambandi við sjávarútveg um skeið, en hún var mest áberandi á „nýsköpunarárunum" svonefndu, enda að henni hlynnt af stjórnar- völdunum. Segir svo í greininni: „... .Því hefur verið haldið fram í ræðu og riti að efnaleg afkoma þjóðar vorrar væri svo að scgja einvörðungu undir sjávarútvegin- um komin. Aðrir atvinnuvegir landsmanna væru yfirleitt lítils virði. Jafnvel hefur því verið haldið á lofti, þegar síldveiðarnar hafa heppnast vel og allt hefur leikið i lyndi fyrir sjávarútveginum, að íslenzka þjóðin þyrfti ekki að byggja afkomu sína á öðru en sjáv- arútvegi, á honum einum gæti þjóð- in lifað góðu lífi. Kjöt og aðrar landbúnaðarafurðir ætti að kaupa af öðrum þjóðum, scm seldu þess- ar nauðsynjavörur ódýrara en ís- lcnzkir bændur. Forvígismenn þeirra, er þannig hugsa, hafa verið ósparir á að benda á hver regin- munur hafi verið á tekjum þcim er þjóðarbúið hefði af sjávarútvegi og landbúnaði, og þá verið vitnáð til útflutningsskýrslna því til stuðn- ings. Allt þetta hjal hefur meðal ann- ars leitt til þess að fólkið hefur yfirgefið sveitirnar og ílutzt til sjáv- arþorpa og kaupstaða, enda þar á velgengnisárum sjávarútvegsins tíð- ast verið hátt kaup í boði, svo hátt til þessa tíma að bændur yfirleitt hala ekki talið sig geta staðist þær greiðslur. ..." HVAÐ GERIST ANNARS STAÖAR? Þessar upplýsingar eru harla at- hyglis- og umhugsunarverðar, því að ekki er þó svo vel, að öryggisleysi heilbrigðismála sé einstakt fyrir- bæri fyrir Sléttuhrepp. Læknis- laust er víðar í byggðum landsins og vafalaust hefur það öryggisleysi ýtt undir fólksílutninga þaðan suð- ur á bóginn. Dragnótaveiðin inni á víkum og vogum tilheyrir for- tíðinni og er vonandi að hvarvetna sé reynt að gæta þess að sú friðun sé í heiðri höið. Reynsla áranna ætti að vera nægur skóli fyrir lands- menn í því efni. En skorturinn 1 læknum, hjúkrunarliði og sjúkra- rúmum þjáir þjóðfélagið enn í dag. Aðstaða surara byggða til þess að íá læknishjálp er algerlega óvið- unandi og raunar ekki að undra þótt fólkið þar geti ekki sætt sig við það og leiti til annarra staða. En þá er fyrir Alþingi og stjórnar- völd að læra af reynslunni og grípa í taumana í tæka tíð svo að örlög Sléttuhrepps eigi ekki eftir að yfir- taka fleiri byggðir, sem góð skilyrði hafa frá náttúrunnar hendi til þess að framfleyta börnum sínum. Lítils háttar orðsending til Jóns á Laxamýri Hann virðist hafa farið ónotalega í taugarnar á Jóni bónda á Laxa- mýri, greinarstúfur sá, er eg fékk birtan í Degi 4. tbl. þ. á. (sjá 10. tbl.) og skal eg vorkenna það að nokkru. Þó vil eg síður vorkenna, að svo gamall og gegn bóndi skuli hafa svo takmarkaðan skilning og svo takmarkaða stillingu, að hann bregðist við bálreiður með þeim orður, sem hann ætti kannske erf- itt með að finna stað, ef eftir væri leitað. En hvað um það, hann hefur s.ína meiningu og sína orðgnótt, sem skartar hann einkár laglega. Eg ætla ekki að taka til greina fúk- yrði hans, eg held það takiþví ekki. Er nú ljóst, að honum finnst eg hafi gjört nokkurskonar árás á hugðar- eíni sín, þetta heilaga málefni hans, sem sé landbúnaðarvöruokur og i- myndaða eigin hagsmuni. Þó undarlegt kunni að virðast, erj eg. honum ekki með öllu ó- sammála um einstöku atriði greina hans, en út í það verður ekki íarið. Aðgefnu tilefni lagði eg alla áherzlu á sögulcgt gildi þessa máls, af því að mér er sá þáttur raunar hug- þekkari en búnaðarmál, verðlags- mál eða stjórnmál .Hann vill halda því fast íram, að reykvíska mjólkin hafi kostað 25 aura. Um þetta er í raun og veru ekki deilt, heldur öll hin sögulegu rök. Vera má, að hann hafi einhverju sinni vitað mjólkur- pott seldan á 25 aura, á sama tíma og eg vissi hann seldan á 10 aura. Þræta um það er því öldungis til- gangslaus, en sagt get cg honum ef hann ekki veit áður, að sam- kvæmt allsherjarmanntali frá 1901 eru íbúar Reykjavíkur 6321 en heildartala allra landsmanna 77290. Þó nú öll reykvísk heimili hafi ver- ið 25 aura mjólkurkaupendur, verð- ur það fremur lítill hundraðshluti allra landsbúa og það þó Húsvík- ingar séu taldir með. Um aldamótin og mörg ár þar eftir var mjólkurverðið 25 aurar 1. hefur Jón íjóndi sagt. Ekkert til- greinir hann þó nánar, þó nú sé í nokkru undanhaldi, þegar hann sér í óefni komið. Sögulega séð verður ekki hægt að taka þetta öðruvísi, en þetta hafi verið gildandi meðal- verð um land allt, samkvæmt verð- lagsskrá þeirra ára. Heíði nú einu sinni þessi vörutegund verið á verð- lagsskrá, væri samt ekki nóg með það, því hún var nokkuð misjöfn f ýmsum sýslum landsins og auk þess talsvert á reiki frá ári til árs. Þctta cr því athugaleysi og cinber sögu- fölsun, eg endurtek það fullum hálsi með skírskotun til þess, sem nú og áður cr sagt. Hins vegar vil eg enn halda því fram, bæði cftir eigin minni og stað- festri sögu jafnaldra minna í mín eyru, að mjólkurverð hafi verið 10—12 aurar pr. lítra hér nyrðra sagði eg, og eg skal nú segja meira. Það mun ekki hafa verið óvanalegt á þeim tíma, að látæklingar í hús- mcnnskuhokri og þurrabúðarkofum fengu mjólkurdropa gefins við og við, cinkum heiðu þeir börn á fram- færi, sem ekki voru svo mjög fáir. Að vísu munu sumir þessir gefend- ur hafa reynt að vinna þctta nokk- uð upp á þiggjendunum t.d. með að fá vinnu viðvik hjá þeim ,þegar þcim kom bezt (þ. e. a. s. gefendum) sem auðvitað var aldrei metið til neins verðs. Mjólk þessi hefur \>\4 verið verðlaus, mikil eða lítil eftir atvikum. Má meðal annars ráða nokkuð i, pftir þessu, sölumögu- leika j>essarar vöru á þessum tima yfirleitt. Þrátt fyrir þetta gjörist Jón bóndi svo firna djarfur, að hann hættir sér út á þann ílughála ís, þótt hann sem allir aðri'r viti svo breyttar að- stæður á öllum sviðum í þjóðlífinu frá því sem þá var, við það sem nú er, að hann lætur sig hafa það, að fara að reikna út verðvísitölu um meira en hálfa öld aftur í tím- ann í sambandi við daginn í dag. Geta nú allir séð, sem vilja sjá, að á svo skeikulum grundvelli er alls- endis ómögulegt að komast á nokkra niðurstöðu af neinu viti. Því er nú það, að þegar menn á h\aða vettvangi sem er, í viðræðum, í skrifuðum málsgreinum og frétta- flutningi láta fljóta aðeins hálfan sannleika þegar bezt lætur, en hinn helmingurinn marar í kafi, veldur það endalausu rifrildi og jafnvel megnri óvild e. t. v. milli þeirra er sízt skyldi. Því er nú það, að þegar framleidd er „svoddan" andleg vara ,verða sumir en ekki allir furðu fljótir að tileinka sér, kitla i hlust- irnar, gleypa hrátt og ótuggið, án þess að gefa sér tóm til að þefa af lienni áður. Og því er það, að eg held að Jón bóndi hafi verið ó- heppinn með að velja þessum grein- um sínum rúm í svo viðlesnu blaði sem Dagur almennt er, en láta sér ekki nægja búnaðarblaðið eða eitt- hvert málgagn innan umdæmis þingeyskra stéttarbræðra sinna. Það hefði verið nieira en nóg. Svo að endingu læt eg lesendur blaðsins, þ. e. Dags, um það, ef þeir kæra sig um, að gjöra upp á milli mín og þegnskaparbóndans á Laxa- mýri, svo framarlcga þcir hafi gefið ritsmíðum þessum nokkurn gaum. Mun eg því ekki deila á skrif þessa bóndamanns, meira en orðið er, hvorki hér i blaðinu eða annars- staðar. Lojtur Guðmundsson

x

Dagur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagur
https://timarit.is/publication/256

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.