Dagur - 15.12.1989, Blaðsíða 8

Dagur - 15.12.1989, Blaðsíða 8
8'- DAGUR - Föstödagur 15. desémber 1989 Sagajólatrésins: Sívalur staur með álmum skreytt með lyngi og eini - algengt á Islandi á fyrri hluta þessarar aldar Jólatréð er nú orðið ómissandi þáttur í jóla- haldi á íslandi. Það er líka tákn jólanna um allan hinn kristna heim og víðar. Fáar heim- ildir eru til um sögu þessa siðs en í bók Árna Björnssonar þjóðháttarfræðings, Jól á Islandi er saga jólatrésins rakin. Árni segir jólatréð tiltölulega nýkomið til sögunnar sem slíkt og ekki meira en 100 ár síðan það varð algengt í Evrópu í lík- ingu við það sem það er nú. Fyrsta heimild um jólatré er frá Strassburg árið 1605 en þar er þess getið að í herbergi hafi ver- ið stillt upp grenitré á jólakvöld og á það hengt epli, oblátur og gylltur pappír. í lok 17. aldar finnast fleiri heimildir um jólatré í Þýskalandi en á mynd frá Nur- berg frá aldamótunum 1700 er sýndur eins konar vöndur af laufgreinum sem stungið er nið- ur í vatnsker. Á því hanga smá- hlutir, epli, kökur og englamynd- ir. Fyrir utan þetta er næstum því alltaf talað um grenitré eins og tíðkast í dag. Ræturnar liggja í fomri trjádýrkun Það var ekki fyrr en eftir alda- mótin 1800 að jólatréssiðurinn breiðist út á Norðulöndum. Fyrsta jólatré mun hafa komið til Kaupmannahafnar skömmu eftir aldamót og litlu síðar til Svíþjóð- ar. Um miðja 19. öld hefur siður- inn náð verulegri útbreiðslu á Norðurlöndum. Kemur hann fyrst fram í borgum eins og í Þýskalandi en berst þaðan út til sveitanna og almúgans í borgum og sveitum. Flest er á huldu um uppruna jólatrésins. Talið er að rekja megi elstu rætur þess til ein- hverskonar trjádýrkunar, en í Róm var siður í fornöld að skreyta hús sín um nýárið með grænum greinum eða gefa þær hver öðrum sem þótti gæfu- merki. Frá því um 1100 voru kristnar hugmyndir um skiln- ingstré góðs og ills teknar upp í helgileikjum bæði innan sem utan kirkjunnar. Þar á meðal var fjallað um sköpun mannsins, syndafallið og burtreksturinn úr aldingarðinum Eden. Stóð skiln- ingstréð þá tíðast á miðju svið- inu, það var grænt tré og héngu á því epli og borðar. Líktist það talsvert jólatré nema á það vant- aði kertin. Víða ógerlegt að ná í grenitré á íslandi Árni segir í bók sinni að fyrsta jólatré muni hafa borist til íslands í kringum 1850 en þó aðeins í einstaka staði í kaup- stöðum. Eftir það hafi siðurinn breiðst afar hægt út og ekki orð- ið algengur að neinu marki fyrr en komið var fram yfir aldamót. í jólablöðum „Unga íslands" á fyrstu áratugum aldarinnar var rekinn mikill áróður fyrir því að allir væru með jólatré, lesendum var kennt að búa til skraut á það og annað þess háttar. í raun tel- ur Árni það eðliegt að siðurinn hafi ekki fest fljótt rætur á ís- landi því víðast hvar hafi verið ógerlegt að verða sér úti um grenitré en snjallir menn kunnu ráð við því. Víða fundu menn sér mjóan staur, sívalan eða strengdan sem stóð á stöðugum fæti. Á hann voru negldar álmur eða boraðar holur í hann og álmunum stungið í. Voru þær lengstar neðst en styttust upp- eftir. Á þeim voru jólakertin látin standa og oftast var tínt sortu- lyng, beitilyng eða einir og tréð skreytt með því. Veit Árni dæmi um að slík jólatré sem lýst hefur verið, hafi verið notuð á svo til hverjum bæ í Dalasýslu fram til ársins 1940 að byrjað var að flytja erlend jólatré inn í stórum stíl. Önnur tíð Nú er svo komið að jólatré eru sett upp á vel flestum heimilum, a.m.k. þar sem börn eru. Skóg- ræktarfélag Eyfirðinga bjóst t.d. við að selja nálægt 2000 tré fyrir þessi jól. Skrautið sem nú er sett á trén á lítið skylt með sortulyngi og rafmagnsljós eru komin í stað kertaljósa. VG tók saman. Grftaferí Einu sinni sem oftar þurfti Grýla gamla að fara til læknisins, hans Sprautu Trölla í Læknamiðstöð- inni í Hofsjökli. Grýla átti það nefnilega til að fá gigtarköst og nú vildi hún fá bót á því fyrir 1000 ára afmælið sítt sem var á næstunni. Sprautu Trölli sagði að hún yrði að endurhæfa sig, stunda leikfimiæfingar og iðka sund. Næstu tvær vikur lærði svo Grýla gamla að synda. Það er sögn allra fræðimanna, fræði- trölla og visindadverga að sund- lagið hennar Grýlu eigi ekki neina hliðstæðu í víðri veröld. Sumir segja, að það líkist einna helst sundlagi sæskjaldbökunn- ar. í leikfimitímunum var Grýla fremur óþekk, það álitu að minnsta kosti flestir sem til sáu, en sannleikurinn var nú sá, að Grýla gamla var ekkert að leggja sig fram í því að læra hvor fótur- inn er sá vinstri eða hægri. Það sama átti við um handleggina. JVu er Grýla farín að trímma. Hér er hún í leikfiminni Hún rak bara þann upp í loftið í það skiptið, sem henni líkaði best. Hún nennti ekkert að sinna skipunum eins og þessum: Hægri fót til hliðar, eða: Vinstri handlegg upp. Hún brölti venju- lega eitthvað á báðum fótum og sveiflaði handleggjunum báðum í senn. En Grýla liðkaðist smám sam- an i öllum liðamótum og það skipti nú mestu máli. Fyrsta kvöldið, sem Grýla skokkaði kringum Hofsjökul með Sprautu Trölla var hún klædd þremur peysum og fjórum pilsum. Þau urðu að koma við í Kerlingafjöllum og biðja menn- ina sem stjórna skíðaskólanum þar, um hressingu. Að öðrum kosti hefði Grýla aldrei komist alla leið, af því að hún var allt of mikið klædd. Það var komið langt fram á nótt, þegar þau komust loksins hringinn og heim í læknamiðstöðina. Sprautu Trölli var þá orðinn svo reiður að hann varð að rífa upp á sér munnvikin með fingrunum til þess að Grýlu gömlu sýndist hann brosa þegar hann bauð henni loksins góða nótt. Svona næturgaman gat auð- vitað ekki gengið, Lukka læknis- frú tók til sinna ráða og saumaði þennan fína íþróttagalla handa Grýlu gömlu. Nú gekk henni ágætlega að skokka með Sprautu Trölla á kvöldin. Mest dáðist hann að skotthúfunni sem kon- an hans hafði saumað. Hún var með hvítum dúski sem hossaðist upp og niður á herðunum henn- Teikningar e. Bjarna Jónsson. Sprautu Trölli læknir tekur á móti Grýlu gömlu, hjá læknamiðstöðinni i Hofsjökli. ar Grýlu gömlu, þegar hún þandi sig yfir sandana. Smám saman hætti að braka í liðarriótunum hennar Grýlu og hún yngdist upp og liðkaðist, eins og Sprautu Trölli hafði sagt fyrir. Svona er hægt að endur- hæfa sig þó maður sé orðinn gamall. Sjálfur léttist Sprautu Trölli um sjötíu og fimm kíló. Hann laumaðist til að horfa á sig í stórum gljáfægðum ísspegli, þegar enginn sá til, nema þá Lukka læknisfrú. Yfirlæknirinn þandi brjóstið og spennti vöðv- ana á handleggjunum, svo þeir urðu harðir eins og grjót. Hann brosti sælu brosi framan í sjálfan sig og hugsaði um hve hollt væri að trimma með Grýlu gömlu kringum Hofsjökul. Mest þótti honum þó gaman að doka við hjá mannfólkinu í Kerlingafjöllum á hverju kvöldi. Mennirnir sem stjómuðu skíðaskólanum þar, voru strax búnir að bjóðast til að kenna honum á skíðum. En þá kom dálítið leiðinlegt fyrir: Lukka læknisfrú varð svo afbrýðisöm út í Grýlu gömlu að hún hætti að geta sofið á nótt- inni. Sprautu Trölli sagði Lukku þá loksins einn daginn, að það væri eina ráðið að drífa sig í skokkið með þeim Grýlu gömlu. Á þann eina hátt myndi afbrýði- semin læknast. Síðustu kvöldin slógust ein tuttugu tröll og trölla- börn í hópinn og hlupu hring- inn í kringum Hofsjökul í kvöld- rökkrinu. Allir voru ánægðir og fannst gaman að trimma. - Kuldaboli og Kári vindakóngur urðu svo hissa, þegar þeir sáu hlauparana að þeir störðu dáleiddir á þá ofan af jöklinum. Þeir gleymdu sér alveg og nenntu ekki að gera áhlaup á tröllin niður á sandana. Þess vegna var hlýtt og kyrrt þetta sumar uppi á Öræfunum og iíka niðri í Mannabyggðum. Úr bókinni Hátíð í Grýlubæ e. Kristján Jóhannsson.

x

Dagur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagur
https://timarit.is/publication/256

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.