Þjóðviljinn - 17.11.1938, Blaðsíða 2

Þjóðviljinn - 17.11.1938, Blaðsíða 2
Fimtudaginn 17. nóv. 1938. PjÓÐVÍLJINN psúmiiumn Útgefandi: Sameiningarflokkur alþýðu — Sósíalis+sílokkurinn — Ritstjórar: Einar Olgeirsson, Sigfús A. Sigurhjartarson. Ritstjórnarskrifstofur: Hverfis- götu 4 (3. hæð), sími 2270. Afgreiðslu- og auglýsingaskrif- stofa Austurstræti 12 (1. hæð), sími 2184. Áskriftargjöld á mánuði: Reykjavík og nágrcnni kr. 2.00 Annarsstaðar á landinu kr. 1.50. 1 lausasölu 10 aura eintakið. Víkingsprent, Hverfisgötu 4, Sími 2864. Var þeffa Iðglegf þíng? Mönnum er enn í fersku minni neyðarópið: „Sláið Skjaldborg um Alþýðuflokk- inn!" Nokkrir menn, sem Al- þýðusambandsþing hafði falið trúnaðarstörf, álitu það hlut- verk sitt að hindra sameiningu verklýðsflokkanna. Megmþorri verkamannanna, meginþorri flokksmanna >og stuðnings- manna beggja verklýðsflokk- anna áleit það hinsvegar hlut- verk sitt, að sameina þessa flokka og binda þar með enda á illvígar og óheillavænlegar deilur þeirra manna, sem! í rauiní og veru voru og eru:. gammála um flest það, er stjórnmál og verklýðsmál' varðar. Leiðtog- arnir vildu sýna það svart á hvítu, að þeim væri alvara, að hindra framgang sameiningar- málsins, og gripu því til þess ráðs að víkja Héðni Valdimars- syni úr Alþýðuflokknum. Síðan var flokkurinn í Reykjavík, Jafnaðarmannafélag Reykjavík- ur, látinn fafa sömu leið. Þeg- ar hér var komið sögu blés k'aldiui í kaun „leiðtoganna", og þá var það sem þeir lustu upp ,.sínu alkunna neyðarópi: „Sláið skjaldborg um Alþýðu- flokkinn" — En það liggur í hlutarins eðli, að með orðinu Alþýðuflokkur áttu þeir við sjálfa sig. Fjöldanum var ekki boðið að þyrpast inn í flokkinn; nei, hann átti að standa vörð um flokkinn, þ. e. „foringjana". • Nokkrir góðhjartaðir menn gegndu kálli og tóku varðstöðu kringum foringjana. Það sást þó brátt, að sveit þeirra mundi verða þunnskipuð á Alþýðu- sambandsþingi, ef allt færi að sköpum. Þessvegna var beitt lögleysum og ósköpum við undirbúning þingsins til þess að trygg/a foringjunum valdaað- stöðu og, ef verða mætti, Ste- fáni ráðherratign. í sumar unnu Skjaldborgarar að því tvennu, að útiloka félög, sem þeir íöldu sér mótsnúin, frá þátttöku. í Alþýðusambands- þinginu, og að stofna önnur, er verða mættu þeim leiðitöm. Ekki veit Þjóðviljinn með vissu, hversú mörgum félögum hefur verið synjað um Upptöku í AI- þýðusambandið, en um þessi verklýðsfélög veit hann: Vél- stjórafélagið á Siglufirði, Síma- mannafélagið og Rafvirkjafé- lagið í Reykjavík, — og enn- fremur þessi stjórnmálafélög: Alþýðuflokksfélag Ólafsfjarðar og Jafnaðarmannafélag Seyðis- fjarðar. Verklýðsfélög, sem voru and- víg stefnu Skjaldborgara, voru beinlínis ofsótt. Þannig var gerð tilrauu til þess að sundra ÞvottakvennafélaginuFreyju og Vídsjá Þjóðvíljans 17. 11. '38 Sfeáíí Þótfðarson: i Spaiueria i WRKton 1615 Menn hafa fyrst sögur af Spánverjum við ísland árið 1613, það ár komu spönsk hvalveiðaskip til Vestfjarða og er talið að þau hafi lent í ein- hyerjum skærum við lands- menn. Oeta menn þess til, að kvartað hafi verið undan fram- komu þeirra við Kristján kon- ung 4., sem þá réð ríkjum í Danmörku og Noregi. Og kon- ungur, sem alltaf leit óhýru auga til erlendra manna, sem stunduðu fiskveiðar við ísland, gaf út bréf hinn 15. apríl 1615, þar sem hann bauð lénsmanni sínum á íslandi og þeim borg- urum, sem rækju verzlun þar, að ráðast á þá Baska, sem kæmu til íslands til hvalveiða og drepa þá og hertaka skip þeirra, ef þeir gætu. Sannleik- urinn var sá, að hinir dönsku einokunarkaupmenn voru hræddír við að hinir útlendu hvalveiðamenn mundu smygla ýmsum vörum inn í landið, og rhunu þeir ekki hafa borið Spánverjum sem bezt söguna, og hafa þeir efalaust staðið á bak við bréf konungs. Englend- ingar og Hollendingar, sem líka stunduðu veiðar við ísland voru líka fjandsamlegir Spán- verjunum, sem voru skæðir keppinautar þeirra á ýmsum sviðum. Sama ár sem konungur gaf út bréf þetta, kannske einum eða tveimur mánuðum áður, sendu hinir duglegu útgerðar- menn í San Sebastian og fleiri bæjum á Norður-Spáni lóhval- ve}ðaskip af stað til íslands. Þegnar Filippusar konungs vildu hafa sinn hlut af auðæf- um norðurhafsins, og hinir hugrökku Baskar héldu beina leið norður fyrir ísland og fóru að veiða hvali fyrir niorðan og vestan Vestfirði; þar var aðal- hvalveiðasvæðið. Veturinn yar ákaflega harð- ur, og þegar Baskarnir komu til Vestíjarða lá hafísinn með- fram allri ströndinni og þeir komust ekki inn í neina höfn. En þrátt fyrir það sóttu þeir þó hvalveiðarnar af miklu kappi og urðu ekki fyrir ncinu óhappi fyrr en um vorið. En þá kom það fyrir í iilviðrí að tveir bátar með 13 mönnum gátu ekki fundið skipin og sigldu inn að ströndinni og heppnaðist að sleppa gegnum ísinn og lenda, en mennirniir voru mjög þjakaðir. Þegar Strandamenn urðu varir við komu hinna ókunnn manna, fjölmenntu peir til strandarinnar, en þó ekki til að veita hinum sjöhröktu mönmim björg heldur til að drepa þá. Strandamenn voru 30 saman og bjuggust við auð- veldum sigri, þar sem þeir á- litu að hinir væru svo þjakað- ir að þeir gætu ekki viðnám veitt. En þegar Spánverjarnir sáu atförina, gerðu þeir snögga mótárás, og snerust bændur þegar á flótta og þóttust eiga fótum sínum fjör að launa. Nokkrir 'þeirra fehgu jafnvel smáskeinur. Þessi árás á Spánverja stóð rekki í neinu, sambandi við kon- ungsbréfið, þar sem það var ekki ennþá komið til landsins/ og fyrst á miðju sumri var það lesið upp á Alþingi og varð þá að lögum. Það er heldur ekki víst að bændurnir á Ströndum hafi nokkurn tíma fengið að vita um það. Én þeir álitu, eins og margir aðrir strandabúar á þeim dögum, að þeir hefðu fullan rétt til að slá eign sinni á allt strandgóss þá sjaldan að guð vaf svo miskunnsamur að láta skip far- ast," og þeir tóku það ekki nærri sér, að ryðja úr vegi nokkrum sjóhrökrum skipbrotsmönnum. Eftir þessa mislukkuðu her- láta Verkakvennafélagið Fram- sókn taka við réttindum þess. Svipuðum tökum var Iðja tek- in, og með þeim árangri, að sprengdur var út úr 'félaginu hópur manna og látinn mynda nýtt félag, sem þægt var og kaus hægri menn. En ekki þótti þetta einhlítt. Þá var gripið til stofnunar gervifélaga, svokallaðra Alþýðuflokksfélaga. Félög þessi voru stoftruð víðs- vegar um land. Voru sum að forminu til löglega stofnuð, en önnur, svo sem félagið í Grindavík, með öllu ólögieg. Þessi félög sendu um 20 h}H- trúa á þingið. Eitt þessara fé- laga, Alþýðuflokksfélagið í Reykjavík, sendi 10 fulltrúa á þingið. En einn af máttarstólp- um Skjaldborgarinnar viður- kenndi nýlega, að það hefði ekki nema um 600 félaga, og ætti því í hæs'a lagi rétt á7full- trúum. Enn þóttu þó þær lög- leysur, sem hér eru nefndar langt frá að vera einhlítar og var því einskis svifistíkosninga- aðferðum. Þannig var kosning í SjómannafélaguTu í Rvíkhrein lögleysa. Otbýtt var prentuð- ura skjölum með uppástungum stjórnarinnar, en öðrum, sem uppástungur vildu gera, var með ofbeldi meinað að koma fram með þær á sama hátt, og einn blýantskross á lista stjórn- tarinnar nægði til þess að kjósa þá, sem þar voru tilgreindir. Þar sem það þótti henta, voru fulltrúar kosnir með handaupp- réttingu, þó að slíkt sé bannað í lögum Alþýðusambandsins. Með slíkum og þvílíkum lög- leysum tókst Skjaldborginni að fá meirihluta á Alþýðusam- bandsþingi. 81 löglega kosnir fulltrúar á Alþýðusambandsþing mótmæltu •þegar í þingbyrjun þessum að- ferðum, e.n lögðu jafnframt fram tilboð til sátta, sem að allra skynbærra manna dómi var hið sanngjarnasta. Því var aðeins svarað með skætings- bréfi til H. V. Hér er fátt eitt talið af lög- leysum og ofbeldi því sem beitt var við undirbúning Alþýðusam bandsþings og á þinginu sjálfu, en því má ekki gleyma, að kall- ;að var á lögregluna til þess að tryggja, að múrar Skjaldborg- arinnar yrðu ekki rofnir, þegar til þings kæmi. Hver getur í alvöru haldið því fram, að slíkt þing hafi ver- ið lögmætt? S. A. S. ferð misstu þeir alla löngun til ' að halda stríðinu áfram, og nú fengu Spánverjarnir að vera í friði á ströndinni og bíða eftir félögum sínum, sem auðvitað mundu leita þá uppi. Brátt vmg- uðust þeir líka við ýmsa bænd- \ ur, þar á meðal við Jön Guð- mundsson lærða, sem þá bjó þar í héraðj. Það má fullyrða að Jóni hafi ekki þótt neinn sómi að framkomu landa sinna, og hefur vinarþel hans til Spán- verjanna ekki verið minna af þeirri ástæðu. Brátt kom sumarið, ísinn hvarf og einn góðan veðurdag komu þrjii skip iiiu á Reykjar- fjörð að leita skipbrotsmann- anna. Hétu skipstjórarnir á þessum skipum- Pedro de Agg- vidre, Stephan de Tellaria og Martin de Villa Franca, og var hinn síðastnefndi hinn mesti í- þróttamaður og glæsimenni. Skip hans var stærst þessara þfiggja skipa og var skipshöfn hans alls 33 menn. Þegar þeir höfðu fundið hina 13 skipbrots- menn, voru Spányerjarnir í Reykjarfirði alls 85. Þessi þrjú skip lágu á Reykj- arfirði um sumarið. Þaðan sendu þeir báta út til að veiða hvalina, en vegna ófriðarins um vorið voru þeir varir um sig og létu alltaf 11 vopnaða menn halda vörð á hverju skipi. Þeir sýndu yfirvöldunum konungs- bréf, sem leyfði fjórum spönsk- um skipum að leita hafnar á íslandi það ár, ef skipverjar sýndu landsmönnum engan yf- irgang, og fengu þeir bréfið staðfest. Hinir spönsku hvalveiðamenn héldu til á Reykjarfirði allt sumarið. Veiðarnar gengu á- gætlega, og fengu þeir 11 stóra hvali og nokkra minni. Brátt tókst góð vinátta milli þeirra og bænda, sem vegna hallæris og illrar verzlunar skorti mat- væli. Spánverjar gátu; selt þeim geysimikið hvalkjöt fyrir sama sem ekkert vérð. Kjötið var þeim sjálfum einskis virði, því að það var aðeins spikið, sem þeir sóttust eftir að bræða, því að hvallýsi var verðmæt vara. Þótt sýslumaður hefði í nafni hans hátignar konungsins bann- að bændum allt samneyti við Spánverja, streymdu þeir samt I til skipanna, þar sem þeir gátu fengið heilan bátsfarm eða marga hestburði af ágætuhval- keti fyrir eitt eða tvö pör af vettlingum eða nokkur pund af smjöri, og bjargaði þessi verzl- un Strandamönnum frá hung- ursneyð. ®£ þegar verzlunin með hvalkjötið var byrjuð, mánærri geta, að það var líka verzlað með ýmislegt annað. Spánverj- ar voru merkilega vel byrgir af víni, skipsbrauði, hömrum, öxum, striga o. fl., sem bænd- ur vanhagaði um, en höfðu aft- ur á móti þörf fyrir hlýjar ís- lenzkar peysur, sokka og vett- linga. Baskarnir urðu mjög vin- sælir af bændum. Afar sjaldan kom þtfð fyrir að þeir sýndu yfirgang, og það er óhætt að fullyrða, að ^egar skarst íodda, áttu þeir ekki einir sökina. Haustið kom með venjulega fylgifiska sína, dimmar nætur, storma og rigningar, og nú byrjuðu líka hvalveiðaskipin þrjú að búa sig til heimferð- ar. 20. september voru þau til- búin, og Martin skipstjóri fór til Árness, til að krefjast greiðslu fyrir hval, sem prest- urinn þar, séra Jón Grímsson, hafði fengið um sumarið handa sóknarbörnum sínum, og vildi hafa sauð upp í skuldina. Prest- ur neitaði fyrst að borga, en eftir mikið þjark fékk Martin hann til að lofa að láta hann hafa naut, en varð þó áður að hafa í hótunum við hann. Síð- an fór Martin aftur til skips síns, þar sem félagar hans biðu í gleðilegri eftirvæntingu um að fá bráðlega aftur að sjá hið fagra föðurland sitt og vini og vandamenn og njóta ávaxtanna af hinni hættulegu, en yel borg- uðu atvinnu sinni. En þetta sama kvöld brast í ægilegan byl. Volduga ísjaka rak inn á fjörðinn, eitt af 'skip- unum sleit þegar upp og barði stormurinn því og ísnum við annað hinna skipanna þangað til það sökk, en mennirnir kom- ust allir af. Litlu síðar sleit hin skipin upp, og fórust bæði, en allir mennirnir björguðust að þremur undanskildum. Svo að segja allur farmnrinn af tveim skipanna fór með þeim, en af einu þeirra, sem rak úpp á ströndina og briotnaði þar, náð- ist allmikill hluti af farminum. Hinir 82 Spánverjar, sem kom- ust lifandi af; voru nú staddir í hinni mestu neyð. Mestur, hluti af eignuim þeirra hafði glatazt með skipunum og nærri því allt, sem náðst hafði urðu þeir að skilja eftir. Aðeins 8 af bátunum höfðu bjargazt pg urðu þeir ann- aðhvort að dvelja þar í firðinum um veturinu eðareyna að komast burt á bátnnum. Og þar sem þeir fréttu til ' haf- þkips í Jökulfjörðum og vonuð- ust eftir að geta fengið það og komizt á því til Spánar, afréðu þeir að fara af stað á bátunum. Þrem dögum eftir að skipin fórust héldu þeir af stað og fóru djúpleiðina norður fyrir Strandir og furðaði alla á, hvað þeim sóttist, því að' brim og ó- sjór keyrði fram úr hófi. Eftir þrjá daga komu þek til Dynj- anda í Jökulfjörðum, þar sem skipið var. En þá reyndist það mjög lélegt. Pað var skúta; varla sjófær. Þrátt fyrir það tóku þeir hana. Tveir af skip- stjórunum, Pedro de Aggvidre og Stephan de Tellaria, fóru með menn sína um borð í hana, tóku báta sína með og héldu síðan suður á firði. Þeir höfðu stutta viðdvöl í Önund- arfirði. Þar sem þeir nú voru staddir í hinni mestu neyð, fóru þeir með ránum bæði þar og á Ingjaldssandiog í ¦Súgandafirði, og var það, sem þeir rændu, metið til 20 hundraða. En Martin og menn hans héjdu inn eftir ísafirði, og fóru tveir af bátunum til Æðeyjar með 18 menn, o^ var Martin sjálfur fyrir því liði, en hinir 14 fóru til Bolungarvíkur, og var sá flokkur verst kynntur af Spánverjunum. Þessir 14 Spánverjar dvöldu aðeins eina nótt í Bolungarvík, en héldu síðan til Súganda- \ ^K«GTi Einu sinni var karl á Austfjörð- uin. Hann var til húsa hjá góðum hjónum sem fóru vel með hann, enda gerði karl allt, sem hann var beðinn um og vann þeim trú- lega. Einu sinni var pað samt, er húsmóðirin bað hann að vera hjá börnunum, á meðan hún og maður hennar fóru á skemmtun, að karl sagði: „Ég held hjerna að þú hérna getir héma fengið einhverja aðra kerlingu aðra kerlingu en mig". ** Úr „Tidens tegn" er 'tekin þessi mynd af réttarfari Norðmanna frænda okkar. Maður var gripinn fyrir grísa- stuld i sveit nokkurri, og til að- vörunar öðrum dæmdi dómarinn: .hann í all-langt fangelsi. Sökudólg- urinn bar sig aumlega. Dómarftm gaf skýringu: „Það, hvað ég gríp hér fast i strenginn, stafar af pví, að ekkert svin fær nú orðið að vera í friði hér um slóöir. Bráðum getur maður ekki verið óhræddiur um sjálfan sig". ** — Herra hershöfðingi, trúið þér ennþá á pað, að við vinnum Mad- rid? Frmco: Ekkert kjaftæði. Hef ég ekki sagt ykkuir í meir en tvö ár að við verðum í Madrid á morgun. ** Kolkrabbar gerast efnaðir af auð- gnóttinni í Svíþjóð. 1 litlu fiskiveri veiddu menn einn, sem hélt á pen- ingabuddu í loppunum, þegar hann valt inn fj'rir borðstokkinn. Rúm- ,ar 100 kr. í seðlum voru í budd- unni. En sænska lögreglan tók þær, taldi kolkrabbann sekan um grip- deildir. ** ! Víða í Noregi liggja byggðir og þorp undir hamrahlíðum, sem hrun- ið geta yfir þegar minnst varir, Stórslys hafa gerzt af því fyrir stuttu, eins og flestir muna. Við útvegsbæinn Molde, sem er ' á stærð við Akureyri, gnæfir 500 metra hár tindur, sem er að klofna frá meginfjallinu. Gjáin á milli breikkar arlega. Það verður að fyr- irbyggja flóðöldu í siónum undir þegar hann hrapar. Þess vegna er afráðið að sprengja hann í smátt. I allmargar holur, sem grafnar eru í toppinn, á að láta tvö tonn af dýnamíti og kveikja í því öllu í senn, - mesta sprenging í Noregi. ** Borgaruley jjölskylda — madjur- inn œfw: Engir peningar í húsinui gasreikningurinn óborgaður, enginn . eyrjr handa vinnukonunni, ekkert fyrir vindla af hrælélegasta tagi — og þú kaupir þennan pels um há- • sumarið bara af því hann er ódýr". | Frúin hneyksluð: „Odýr! - hann var ekkert ödýr". Sanma Kvenkjóla, blússur og kápnr. Sníð og máta. Guðrún Rafnsdóttir, Bergþórugötu 1. fjarðar og rændu þar fráprest- inum á Stað. Síðan fóru þeirtil Dýrafjarðar, rændu víða og þar á meðal hin dönsku verzlunar- hús á Þingeyri. En þó segir séra Ólafur á Söndum ,sem ber þeim annars illa söguna, að þeir hafi ekki rænt miklu, aðeins nokkru salti, og eftir öllum lík- um að dæma mun það aðeins hafa verið matur, sem þeir rændu, en ekki er þess gefað, að þeir hafi gert nokkrum manni mein að öðru leyti. Framhald.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.