Þjóðviljinn - 02.02.1947, Blaðsíða 3

Þjóðviljinn - 02.02.1947, Blaðsíða 3
Sunnudagur .2. febrúar 19*7 ÞJOÐVILJINN Fae ^i§m,rém-w> JÞórurinss&n: . Uppá síðkastið hefur margt verið rætt og ritað um okkar landhelgismál og má ætla, að flestum landsmönnuim sé nú orðin ljós nauðsyn þess, að landhelgissvæðið verði rýmk- að. í sambandi við þetta hef- ur hvarflað að mér spurning in: Hverjum tilheyrir Kol- beinsey? Að því er ég bezt veit, telja þær þjóðir, sem lönd eiga að Norðuríshafi, að þær hafi einskonar eignarrétt yf- ir þeim Muta Norðuríshafs- ins, sem liggur norðan að löndum þeirra, allt ti'l Norð- urpóls, þ. e- a. s. því haf-j svæði, sem takmarkast. af|Þetta eini íshafsleiðangur þeim lengdarbaugum, er!sem gerður hefur verið út- af Kolibeini landnámsmanni Sigmundssyni, er bjó í Koi- beinsdal, en flutti þaðan með fólki sínu og braut skip sítt og týndi sínu lífi við þá ey er síðan ber hans nafn. Síð- an segir ekki af þeirri ey fyrr en á dögum Guðbrands biskups Þorlákssonar. Guð- brandur var mikill landfræð ingur og kortagerðarmaður. Hann fékk bræður þrjá, Bjarna, Jón og Einar Tómas- syni (Hvanndalabræður)i til þess að leita að Kolbeins- ey og er sagt að hann hafi boðið þeim til þess mikið fé Þetta var sumarið 1580. Er snerta austasta og vestasta odda landanna. Hvernig þessi eignarréttur er nánar skilgreindur, er mér ókunn- ugt um, en eflaust vita sér- fræðingar okkar í alþjóða- rétti nánari deili á því. 17. júní 1944 bættist okkar land í tölu þeirra fullvalda landa, sem eiga strönd að Norðuríshafi. Ekki kann ég um að segja, hvort af þessu leiðir, að við eigum nú til- kall til einhverra sérréttinda á hafsvæðinu norðan lands- ins, en fróðlegt væri að fó úr því skorið. Þess ber að geta, að þetta hafsvæði, nær ekki aila leið til Norðurpóls, því austasti oddi Grænlands liggur talsvert austar en aust- asti oddi íslands (Gerpir) og varla förum við að gera okk- ur að athlægi með að gera kröfur um yfirráð yfir Græn- landi. En við ættum að geta krafist einhverra umráða yf- ir landgrunninu norður af landinu og erfitt yrði að af íslendingum í rannsóknar- skyni siðan á þjóðveldistím- anum. Varð ferð þeirra bræðra með miklum ævintýr- um, sem hér yrði of langt að rekja, og þótti hin mesta svaðilför, enda hlutu þeir af henni mikla frægð, og orti séra Jón Einarsson langan brag um ferðina. Þeir bræð- ur fóru á áttæringi, dvöldu vikutíma við eyna og mældu stærð hennar (vaðbáru hana). Mældist þeim hún um 750 m. löng, 110 m- breið og rúml. 100 m. há. í eynni var ógrynni af fugli er var svo spakur, að taka mátti með höndum. Þeir tóku þar um þúsund fugla og ógrynni eggja. Engan gróður sögðu þeir á eynni. Olavíus getur um ferðir til Kölibeinseyjar á áttæringum, eftir dún, sel og fugli. Hann segir að Jón Jónsson, er stólpi var kallaður, bóndi á Básum í Grímsey, bafi síðast ur farið til Kolbeinseyjar, en hrekja rétt okkar til yfirráða i hann fór þangað nokkrar yfir nyrzta útverði þessa landgrunns, Kolbeinsey. Koibeinsey, sem útlenzkir kalla Mcvenklint, liggur 107 km. norður af Siglunesi og um 80 km- norðvestur af Grímsey. Virðist eyjan liggja nyrzt á landgrunnsflötinni, því örskammt norðan við hana kvað vera um 400 m. dýpi, en sunnan hennar er víða mjög grunnt. Eyjan er sögð uppbyggð úr blöðróttu blágrýti, lausu í sér. Sam- kvæmt mælingu Friðriks Ólafssonar skipherra, sem fór þarna norður á „Ægi" sum- arið 1933 >og mældi eyna, var hún þá 70 m. löng, 30—60 m. breið og 8 m. há. Ekki er vitað, hvenær Kol- beinsey fannst. Hennar er getið í Landnámabók, sem segir dægurs siglingu vera þaðan norður til Grænlands óbyggða- Samkvæmt Svarf- dælasögu dregur eyjan nafn höfðu eggin oltið saman í hrannir í holum og lægðum. Töldu sjómenn, að miklu af eggjunum mundi árlega skola út af eynni í sjóroki, enda væru þorskar, er veidd ust kringum eyjarnar um varptímann, oft fullir af eggjarauðu. 5.-8. júní 1932 fóru þrír Húsvíkingar í leiðangur á mótorbát til Kolbeinseyjar- Mældu þeir eyna og ljós- mynduðu. Engan fugl sáu þeir, hvorki á eynni eða á sjónum í nánd við hana. — Ekkert lausagrjót var í eynni og enginn vottur gróðurs. — Sumarið eftir fór varðskip- ið Ægir til Kolbeinseyjar sem fyrr getur. Gera má ráð fyrir, að mæl- ingar þeirra Hvianndala- bræðra á stærð Kolbeinseyj- ar sumarið 1580 hafi ekki feimnr Wigíússmi3 Séra Ófeigur Vigfússon andað- ist að heimili sínu, Fellsmúla á Landi, þriðjudaginn 21. þ. m. Hann var fæddur að Framner á Skeiðum 3. júlí 1865, svo a: hann war kominn á níræðis- aldur. Námi í guðfræði laul hann árið 1892, og ári síðar varí hann prestur í Efri-Holtaþing. um- í Rangárvallasýslu. Aldo- mótaárið fékk hann Landpresta- kall og settist þá að Fellsmúla og bjó þar síðan alla ævi. Ófeigur var kvæntur Ólafíu Ólafsdóttur systur Olafs heitins fríkirkju- prests. Þau hjón eignuðust fjög ur börn, misstu tvö, en á lífi ;:, &...... ._,.. V;„r1-I..s.)s, eru tveir synir, Grétar. Fells rit- höfundur og séra Ragnar Ó- °^ staðizt Það með g°ðum vitnis feigssoná Fellsmúla. Frú Ólafía burði' F3Ölhæfari kennarar eru andaðist 1939 eftir skamma j trauðla tU hér á landi en beir' legu, og ¦ einnig varð nú brátt sem kenndu a Fellsmúla. um séra Ófeig. ' En það eru ekki einungis Séra Ófeigur var einn af ] Fellsmúla-feðgarnir, sem hafa gagnmerkustu klerkum ís-1 unnið fómfúst starf í þágu ís- lenzku kirkjunnar og lét sig miklu skipta málefni hennar. verið mjög fjarri réttu lagi.|Að visu h^ é%> að hann hafi Sé gert ráð fyrir,.að eyjan|ekki verið öðrum fremur fyrir- hiafi þá verið um 75000 fer- metrar, en um 3000 fer- metrar 1933, hefur bún minnkað að meðaltali rúml. 210 fermetra á ári síðustu ferðarmikill á prestastefnum eða öðrum allsherjarsamkundum þeirrar stofnunar, en hann var þéttur fyrir og vann kyrrlátt starf meira en nokkur annar þrjár Og hálfa öldina. Að með i íslenzkur klerkur honum sam ferðir á árunum 1700—1730. Er farið var að stunda há- karlaveiðar á þilskipum á 19. öld var oft komið til Kol- beinseyjar. Jockum M. Egg- ertsson, sem skrifaði fróðlega grein um Kolbeinsey í Eim- reiðina 1933, hefur það eftir Frímanni Benediktssyni. hreppstjóra í Grímsey, er þá var á áttræðisaldri, að hann hafi komið þar í land á yngri árum. Hafði þar oft verið mikið um fugl og egg og var stundum farið . í land til eggjatöku, en fyrir kom, að ófært var að eyjunni, sakir sjávarylgju, þótt kyrrt væri á hafinu. Jockum hefur það eftir Helga Ólafssyni, bónda í Grímsey, að um aldamótin hafi hákarlaskip úr Eyjafirði komið til Kolbeinseyjar og hafi hásetar tr;kið á eynni 14 þúsundir eggja. Þetta var um varptíma .svartfuglsins °S eyJan svo þakin af fugli og eggjum, að sumstaðar altali hefur eyjan lækkað um þriðjung metra árlega á þessu tímabili. Þetta er næsta hröð eyðing, enda þóttust sjómenn á hákarlaskipunum sjá nær árlegan mun á eynni.. Ef til vill á landlækkun nokkurn þátt í minnkun eyj arinnar, en vafalítið mun aðalorsökin eða jafnvel eina orsökin vera frostveðrun og særof (marin abration). Mun það eiga sinn þátt í hinni hröðu eyðingu, að berggrunn urinn er næsta laus í sér. En fróðlegt væri að atihuga eyna nánar jarðfræðilega og gera nákvæmt dýptarkort af svæðinu kringum hana. Mundi það gefa m. a. nánari þekkingu en við nú höfum um verkun særofsins, hina upprunalegu stærð eyjarinn- ar og aldur hennar. En líkur benda til að eyjan hafi aldrei stór verið og sé næsta ung. Til þessa bendir m. a. það sem nefnt hefur verið um aðdýpi, — því væri eyjan gömul, ætti að vera breiður landgrunnsflötur allt í kring — svo og, að eyjan var gróðurvana 1580. Þó er eyjan að öllum líkindum til orðin fyrir landnámsöld og sýnir gróðurleysi hennar 1580, að gróður er seinn að berast til einangraðra eyja þótt fugla- líf sé þar mikið- Kolbeinsey mun að líkind- um fundin af íslendinguim og víst er, að rannsökuð og nytjuð hefur hún verið nær eingöngu af íslendingum, tíða. í æsku komst Ófeigur í kynni við fátæktina, og hún var föru- nautur hans lengi á lífsleiðinni. Eg hygg, að honum hafi aldrei verið sýnt um að safna í „sál" prestanna. Margir, sem komast til mannvirðingar eftir fátækt og basl, vilja ekki muna fyrri daga sína. Þeir gerast stæfilát- ir og Mta smáum augum á þá, sem berjast í bökkum. Ófeigur mundi aftur á móti alltaf, við hvað hann hafði átt að stríða, þess vegna rétti hann með skiln ingi hjálparhönd hverjum þeim, sem hann hélt sig geta styrkt. Fellsmúli er allþekkt fræðasetur hér á landi, en fæstir munu vita hvers konar mannúðar- og menn ingarstarf feðgarnir á Fells- múla hafa innt af hendi. Tala þeirra nemenda, sem dvalizt hafa á Fellsmúla og notið hafa tilsagnar prestanna, mun kom- in talsvert á annað hundrað. — Margt af því fólki, sem þ'ar hef ur stundað nám, hefur yerið svo efnum fcúið, að æðri skólar landsins hafa verið því lokaðir. En skólastjórinn á Fellsmúla var yfirleitt ekki frekur í fjár- kröfum. Flestir nemendur hans hafa sloppið með það eitt að greiða fæði, og húsnæði og sum ir fengið gjaldfrest á þeirri kvöð. Skólinn á Fellsmúla hef- ur þó eigi verið styrktur af af ríkinu á nokkum hátt, og kennslan þar hefur eigi verið veitt með hangandi hendi. Menn hafa stundað þar nám í alls- j konar bóklegum fræðum og nokkrir hafa numið þar allaní i Framh. á 7. síðu. lærdóm sinn undir stúdentspi-óf '¦ lenzkrar æsku. Skólahaldið þar hefur kostað konumar á staðn- um firnamikið erfiði. — Frú Ólafía var stórmyndarleg kona og listhneigð, og var heimili þeirra hjóna með þeim gestrisn- ustu á landinu og var öllum veitt af rausn og skörungsskap. Þar var aldrei farið í manngreinar- álit, ef gest bár að garði, heldur slegið upp veizlu. Á veturna settust nemendur og kennimenn imir að borði með gestinum, og þar urðu oft allfjörugar umræð- ur langar stundir. Frú Ólafía var jafnan fáliðuð, en Ingigerð ur Brynjólfsdóttir, . vinnukona þeirra hjóna, var henni mjög samhent og trú. Þær báru ein- skæra umhyggju fyrir líðan allra sem gistu það heimili, og lögðu oft meira á sig en sæmi- legt þykir að bjóða nokkrum manneskjum. Aí góðvilja bökuðu Fellsmúlahjónin sér og heimili sínu svo mikið erfiði, að nærsýn- um sálum verður fórnarlund þeirra torskilin. Eg held. helzt, að þau hafi ekki vitað af því, að þau væru að binda sér nein- ar óþarfa byrðar með afskipturr. af óskyldu fólki. Ef gest bar að garði var sjálfsagt að veita hon- um allan beina. Ef gesturinn var fróðleiksfús, þá var sjálf- sagt að fræða hann. Eg held þau hafi litið á störf sdn sem sjálfsagða skyldu við iífið. Þau höfðu ánægju af því að sjá ungt fólk í kringum sig og glöddust af því að geta veitt öðrum. Oft hefur það komið fyrir, að misjafnir námsmenn hafa vcr- | ið sendir að Felismúla til reynslu, og dvölin þar eystra hefur reynzt mörgum slíkum giftudrjúg. Er þeir hafa horfið aftur í skóla sína, hafa þeir gerzt fótfimari í flenginganbrekk um prófanna en áður. Eg heyrði eitt sinn latan lærisvein, sem gerðist góður námsmaður eftir Fellsmúlavist segja: „Á Fells- 1 múla lærði ég að læra". Skola- Framh- á 6. síðu

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.