Þjóðviljinn - 02.04.1958, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 02.04.1958, Blaðsíða 7
r= iwr-n --i-<< KJ Tf«S~3-j:r*k*£:fw-stE.T-^; ¦ <*i*»:sCW.-rr-j^"--i ;,M$$kuda~ur 2, apríl.1958 — ÞJÓÐVILJINN — (7 HIROSHÍMA, — í bakgrunni er eina húsið sem stóð uppl f miðbiki borgarinnar eftir að úraníumsprengjuitni var varp- að á hana 6. á.gúst 1945. Sú sprengja drap 100.000 manns, særði annan eins fjölda, og enn eru menn, sem urðu fyrir geislaverkun hennar að veslast upp. En kjarnorkusprengja af þeirri gerð sem sprakk í Hiroshima er nú aðeins notuð til að hleypa af stað vetnissprengingunni. Góðir fundargestir! Ég hef verið beðinn að segja hér nokkur orð um kjarn- orkusprengjur og verkanir þeirra. Það er vissulega skemmtilegra verkefni að fræða fólk um hver not megi hafa af kjarn- orkunni, heldur en um þær eyðileggingar sem hún getur til leiðar komið, en svo er þó jafnan um allar framfarir að þær hafa líka sínar svörtu hliðar, sem ekki má glevma. Tæknilegar framfarir skapa ný viðhorf og kref jast aukins andlegs þroska. Þær eru ekki einhlýtar til að auka hag- sæld og velmegun ef ekki kemur til skynsamleg hagnýt- ing.".: ..;¦ Beizlun kiarnorkunnar hef- ur leitt til þess að þessi gömlu sannindi hafa birtzt í nýju og skæru ljósi. Hér er til, að meðal allra þeirra f jöl- mörgu tegunda atómkjarna sem fyrir koma í náttúrunni er ein einasta, sem hefur þann sérstæða eiginleika, að taka að klofna í sífellu ef nokkru magni af efni því sem kjarna- tegund þessi tilheyrir. er hrúgað saman. Efni þetta er þungur grár málmur, úraní- um, og þó reyndar að- eins annar af ísótópum þess U235. Þegar úraníum- kjarnarnir klofna myndaat aðrir minni kjarnar, en auk þess losna sérstakar kjarna- agnir, nevtrónur, sem sjá um að viðhalda kjarnabreytingun- um. í kjarnorkuverunum er úr- aníum blandað með léttum efnum, sem verða þess vald- andi, að kjarnbreytingarnar ganga tiltölulega rólega, en í úraníumsprengjunni er hreint Mesta óhamingja sem nokkurt land getur orðið íyrir um að ræða hina stórkost- legustu tækniþróun. Uppgötv- un, sem felur í sér fyrirheit um að menning vor eigi eftir að blómgast á ókomnum öld- um, en án hennar má búast við að menningunni hefði tek- ið að hnigna á næstu öldum í harðnandi átökum um þverr- andi orkulindir. Það gat ekki hjá þvi farið að slík uppgHtvun fæli í sér mögu- leika til misnotkunar, og það er þá líka kunnara en frá þurfi að seg.ia, að með til- komu kjarnorkunnar er orðið miklum mun auðveldara að eyðileggja mannvirki og tor- tíma mannslífum í stórum stíl, en áður var. En á hverju byggist nú kjarnorkan og notkun hennar, hvort sem er til góðs eða ills? . Hún byggist eins og nafnið bendir til, á atómk.iörnunum, isem eru svo smávaxnir og taka svo lítið pláss, að allir kjarnar, sem fvrirfinnast í heilu f jalli á borð við Esjuna mundu komast fyrir í einu litlu meðalaglasi, ef þeim væri pakkað þétt saman. Og þó er svo til allt efni f jallsins fólgið í þessum kjörnum. Inn- an . þessara örsmáu kjarna rik.ia óhemju sterkir kraftar og það eru þeir sem stuðla að því að um milljónfalt meiri orka er f áanleg úr atómkjörn- um heldur en fram kemur ef tilsvarandi magn af eldsnevti er brennt á venjulegan hátt. Þetta hafa menn raunar vitað í hartnær hálfa öld, en það sem strandaði á var hvernier levsa ætti orkuna úr atómkjörnunum og fá hana til að létta undir störf mann- anna. Tæp tuttugu ár eru síð- an menn komu auga á leiðina sem fara mátti. Það vill syo einkennilega U235 og þá gerast kjarnabreyt- ingarnar með miklum hraða. Uraníumsprengjuna getum við hugsað okkur gerða af tveim- ur pörtum, sem hvor um sig hefur að geyma U235 í nægi- iega litlu magni svo að nev- trónurnar sem losna geti ekki leitt af sér kjarnaklofnun í stórum stíl. En þegar þessum tveimur pörtum er skotið sam- an myndast næ~ilega stór klumpur af U235 til þess að ein kiarnaklofnun leiðir af sér fleiri og sprengian sprvnsrur á örskaromri stundu. Sjálfur úraníumkhminurihn er sjálfur á stærð við lítinn bolta, en sorengiumátturinn jafngildir að sprengdir væru tugir þús- unda tonna af dýnamíti. Mestri evðileggingu veld- ur slík snren~ia ef hún ér snren~d við yfirborð jarðar, eða nokknð vfir því. Við svona soren—ingu má gera ráð fvrir því »ð mannvirki evðileggist aí~>or)ega i allt að 1 km fiarlægð frá soreneriustaðnum og skemm- ist meira. ng n»>nna í allt að 5 km f jarl'ægð. Auk sprengjuverkananna er sprengingunni samfara mikil hitageislun. 1 sprengingu af venjulegu tagi nær hitinn að- eins nokkrum þúsundum gráða, en í úraníumsprengj- unni verður. hann milljón gráða, eða sambærilegur við hitann i miðju sólarinnar. Áhrif þessarar hitageislunar eru snögg upnhitun á öllum flötum sem snúa að sprenging- Unni og getur það valdið: í- kveik,jnm í nokkrra kflómetra f jarlægð f rá sprengjustaðnum. Eyðilegging mannvirkja. er einkum komin undir sprengi- verkununum og hitageislun, en þó getur fleira komið til, svo sem. flóðbylgja, ef • i- '.- . ..: :¦ -, ¦. -j . . sprengjan er sprengd í eða yfir sjó. Þegar dæma skal áhrif I sprenginsranna á menn og ] aðrar Hfandi verur kemur fleira til greina. Að sjálfsögðn eru líkiirnar fyrir því að menn komist lífs ~.t* úr slikri sprengingru roiög litlar ef þeir eru n~r snrensrinstRðnum en \ 1 kro, sprenginverkanirnar ! sjá fvrir þvi og ank besp mvndu menn brenna til ólífis ef hit-~eishinin nær að falla ; á ber." höð. Hæftnlegra bruna í á sMnmi gætir nt í nokknrr" 1 kílómetra fjarlæ~ð fr£ sprengjustaðnnm. En jafnvel Ræða sú sem prófessor Þorbjörn Sigur(!e>rs<!on kjarrmrkufrœðinrrur flutfi á fundi pefm er rifhöf- unda.r oa Fulltriíaráð verkaliiðsfélaqanna í Reykia- ink gekkst fyrir l Gamla oiói siðast liðinn sunnu- dag á brvnt erindi' til allra vitíborlnna. og hugs- andl íslendinga. Ræðan birtist hér eins og vró- fessor Þorbjöxn flutti hang, en furirsögn og let- urbreytingar eru a& sjálfsögðu Þjóðviljans. pó að maður, sem veríð hef- ur innan kífómeters f jarlægð- ay frá ¦ sprengHistaðnum, hafi verið svo henpinn að sleppa frá sorenKÍncrunni og hafi í^erið í vari fyrir hitafreíslun- um, þ^ eru þo allar líkur til þess að hann lifi ekki lengi. Fyrir því sjá bæði gamma- geislar og nevtrónur, sem snrengian sendir frá sér. Garoroageislunum svimr til rÖntgeiEreisla. Ef líkaminn fær of <:tóran skamrot af þeim er dauðiun vís eftir nokkra daga, eða nokkrar vikur. Verkan''* nevtrónanna eru frábru~finar að • því leyti, að þær skapa geislavirk efni. í likamarum, sem halda áfram að senda. frá sér hættulega geis'a eftir að sprengingin er afstaðin. Bæði nevtrónur og gammageislar srojúga mjög auðveldlega í gegnum hvers- konar efni og venjulegar byggingar veita: aðeins ófull- komna vörn gegn þeim. Það má þvi seg.ia að vegna geisl- unar þessarar einnar saman séu allar lifandi verur sem eru minna en, ,;J,. km frá sprengiustaðnum ví yfirvof- andi lífshasttu ,og i nokkurra kilómetra fiariægð geta menn orðið fyrir varanlegu heilsu- tjóni. Nn skvldi maður ætla að af aflíðinuí sprengingunni væri hættan liðjn hjá, en því fer fiarri. Menn, sem værn fjarstaddir á meðan á sprengingimni stæði, en kæmu á. sprengjnstaðinn skíiimmu síðar, mættu buast við því að fá í sig banvæn- an skammt af geislun fráv geislavirkum efnum, en. þetta torveldar mjög iallt ; björgunarstárf. Þessi geislavirku éfrii 'eru i að nokkru leyti mynduð fvrir | áhrif - nevtróna á ýnis .éfni, j én að miklú leýti er þar vm \ v- að ræða efni þau, sem m-<~íd- ast úr brotum úraníumkiarn- , ans þegar hann klofnar. Þessara geislavirku efna g^"t- ir mjög mismikið eftir bví hvort sprengjan springur hátt í lofti eða niðri við jörð, eða ef til vill í sjó. Ef spren~ian springur hátt í lofti berst maarnið af klofnunarefnu""m með sprcugjuskýinu upp í hí.- liftin og dreifist um g"'fu- hvo'Tið. r~f cpr"igjan spri^g- ur á jörðu niðri, eða í p-ió verður mikið af þessum -fn- um eftir eða fellur bráð'ega til jarðar með ryki og r^~ui. Hin geislavirku efni dre^p^t þá yfir umhverfi surenpriu- staðarins, einkum þeím mo<T\fl sem undan vindi snvr. Þar má búast við getslavirkuni, efnum í lífsh5et*iile~u m~~ni svo skiptir mörgum tujmm kflómetra frá snreng.iustaðn- um, en heilsuspillandi magi* af efnum þessum ~etur borv/.t miklu lengra. Efni þessi eýð- ast svo af sjálfu sér, þannig að geislunin minnkar tiltölu- lega ört fyrst, en hægar, þegar frá líður. Hér hef ég miðað við úran- íum feða plutóníumspreng.iu af svipaðri stærð og kastað var á Japan í lok síðustu styrjaldar. Sprengjur af þéss- ari gerð geta aðeins haft tak- markaða stærð vegna þess að efni þessi sþringá sjálfkrafa ef meira er sett saman iaf þeim en svo sem 10-20 kg. En nú hefur einnig tekizt að losa um orku atómkjarn- anna á annan hátt. Við hita- stig "sem skipta milliónum frróða roá fá suma af léttustu ntórok.iömunuro til að renna saman, en við það losnar við- líka mikil orka og við klofn- un þungu kjarnánna. Hér er einkuro uro að ræða kiarna lértasta frumefnisins, vetnis, þó ekki þá alfrengustu, heldur þvngri gerðina. Ef nokkurt roagn af þunsrn vetni er hitað upp með kiarnasprengingu nægir það til þess að kiarnar þess renna saman og mynda helíumkjarna. en \nð það hækkar hitá"ti~ið erin méira og spren~imátturihn mafg- faldast. Vetnissprengjunni Cru raunverulega engin takmörk sett, hvað stærð snertir, þar sem hægt er að hlaða saman hversu miklu magni sem er af þungu vetni án þess að nokk- ur hætta sé á að það sprvngi fvrr en einhver hluti þesa hitnar upp í milli. gráða, og 'slíkt skeður ekki af s.iálfu ,sér. Sprengdar hafa veríð vetnissprengjur sem vom um 100 sinnum sterkari en úraníumspreng.utrnnr, og ekkert virðist því ti! fvrír- stöðu að hægt sé að hafa Jwr 1000 sinmim sterkari. " Fyrif slíkar sprengur mundu fjariægðir þ~"- sem. ég nefndi áðan allt að þvís ti- faldast. Búast mætti ^dð fnllkom- inni eyðileggingu ng óf- rýmingu alls lífs allt að 10 km frá sprengjnstaðnnm, meiri og mínni skemmdum Framhald á 10, síðu.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.